वायुपुराणम्

तस्मिन् क्षीणे कृतांशे तु तच्छिष्टासु प्रजास्विह। कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रमुखे तदा

कृतयुगाचा संध्याकाळचा भाग कमी झाल्यावर, उरलेल्या प्रजांमध्ये, कल्पाच्या सुरुवातीला, त्रेतायुगाची सुरुवात होते.

प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा। तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्त्तत

मग, काळाच्या प्रभावाने ती सिद्धी नाहीशी होते; ती सिद्धी गेल्यावर दुसरी सिद्धी प्रकट होते.

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिगते तदा मेघात्मना तु तौ। मेघेभ्यस्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्ज्जनम्

पाण्याचं सूक्ष्म रूप मागे घेतल्यावर, मेघांच्या स्वरूपाने, मेघ आणि विजेपासून पावसाची सुरुवात होते.

सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले। प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षास्तु गृहसंस्थिताः

त्या एकदाच पडलेल्या पावसामुळे पृथ्वी एकत्र झाली; त्यावेळी झाडं घराघरात उगवली.

सर्वप्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते। वर्त्तयन्ति हि तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

त्या झाडांपासून सर्वांना उपभोग मिळतो; त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला प्रजा त्यावरच जगते.

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात्। रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिकोऽभवत्

मग, बराच काळ गेल्यावर, त्यांच्यात बदल झाल्यामुळे, अचानक काम आणि लोभाचा भाव निर्माण झाला.

यत्तद्भवति नारीणां जीवितान्ते तदार्त्तवम्। तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु

स्त्रियांना ज्या वेळी जीवनाच्या अखेरीस ऋतुस्राव येतो, तो त्या काळात नव्हता; पण नंतर युगाच्या प्रभावाने तो निर्माण झाला.

तासां पुनः प्रवृत्तं तु मासे मासे तदार्त्तवम्। ततस्तेनैव योगेन वर्त्ततां मिथुने तदा

त्यांना पुन्हा दर महिन्याला ऋतुस्राव व्हायला लागला; आणि त्याच वेळी, त्याच पद्धतीने, त्यांचा संयोग घडू लागला.

. तासां तत्कालभावित्वान्मासि मास्युपगच्छताम्। अकाले ह्यार्त्तवोत्पत्तिर्गर्भोत्पत्तिरजायत

त्या स्त्रिया त्या काळातच ऋतुमती होत असत, आणि महिन्यागणिक एकत्र येत असत. पण कधी कधी ऋतुस्राव वेगळ्या वेळी झाला, तेव्हा गर्भधारणा झाली.

विपर्ययेण तासां तु तेन कालेन भाविना। प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंस्थिताः

पण उलट, त्या ठरलेल्या काळात, घरात असलेली सगळी झाडं नष्ट झाली.

ततस्तेषु प्रणष्टेषु विभ्रान्ता व्याकुलेन्द्रियाः। अभि ध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

तेव्हा ती झाडं नष्ट झाल्यावर, लोक गोंधळले आणि त्यांची इंद्रिये अस्वस्थ झाली; जे खरोखर त्या सिद्धीची इच्छा करत होते, त्यांनी ती मिळवण्याची तीव्र इच्छा धरली.

प्रादुर्बभूवुस्तासां च वृक्षास्ते गृहसंस्थिताः। वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च

मग त्यांच्यासाठी पुन्हा घरातली ती झाडं प्रकट झाली; आणि त्यावरून वस्त्रं, फळं, दागिने निर्माण झाले.

तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्। अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

त्याच झाडांवरून त्यांना सुगंध, रंग आणि स्वाद असलेलं, फार शक्तिशाली मध प्रत्येक घोसात निर्माण झालं.

तेन ता वर्तयन्ति स्म मुखे त्रेतायुगस्य च। हृष्टतुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजा वै विगतज्वराः

त्या सिद्धीमुळे ते लोक त्रेतायुगात सुखी आणि समाधानी राहू लागले; त्या मधामुळे सगळे दुःखमुक्त झाले होते.

पुनः कालांतरेणैव पुनर्ल्लोभावृतास्तु ताः। वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु वा माक्षिकं बलात्

पुन्हा काही काळानंतर, लोभाने ग्रासलेले लोक त्या झाडांना आणि मधाला किंवा माक्षिक मधाला जबरदस्तीने घेऊ लागले.

तासां तेनापचारेण पुनर्ल्लोककृतेन वै। प्रणष्टा मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षाः व्कचित् व्कचित्

त्यांच्या त्या चुकीमुळे, पुन्हा लोकांनी केलेल्या वागण्यामुळे, कल्पवृक्ष आणि मध काही ठिकाणी नष्ट झाले.

तस्यामेवाल्पशिष्टायां संध्याकालवशात्तदा। प्रावर्तंत तदा तासां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि तु

त्या वेळी, फार थोडी झाडं शिल्लक असताना, संध्याकाळच्या प्रभावामुळे, त्यांच्या जीवनात द्वंद्व उगम पावली.

शीतवातातपैस्तीव्रैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

मग कडाक्याच्या थंडी, वारा आणि उन्हामुळे ते लोक फार दुःखी झाले.

कृत्वा द्वंद्व प्रतीकारं निकेतानि हि भोजिरे। पूर्वं निकमिपारास्ते अनिकेताश्रया भृशम्

त्या द्वंद्वांचा सामना करण्यासाठी त्यांनी घरं बांधली; पूर्वी ते बहुतांश वेळा घराशिवायच राहत असत.

यथायोग्यं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन् पुनः। मरुधन्वसु निम्नेषु पर्वतेषु नदीषु च। संश्रयन्ति च दुर्गाणि धन्वानं शाश्वतोदकम्

जशी सोय आणि आवड, तसं त्यांनी पुन्हा घरात राहायला सुरुवात केली — माळरान, वाळवंट, खोरं, डोंगर, नद्या अशा ठिकाणी; किल्ले आणि कायम पाणी असलेल्या वाळवंटातही त्यांनी आसरा घेतला.

यथायोगं यथाकामं समेषु विषमेषु च। आरब्धास्ते निकेता वै कर्त्तं शीतोष्ण वारणम्

जशी सोय आणि इच्छा, तशी समभूमी किंवा चढ-उतार असलेल्या जागी, त्यांनी थंडी आणि उन्हापासून बचावासाठी घरं बांधायला सुरुवात केली.

ततः संस्थापयामास खेटानि च पुराणि च। ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैवान्तः पुराणि च

मग त्यांनी खेडी, नगरे आणि गरजेनुसार गावे, तसेच राजवाड्यांचे आतील भाग उभारले.

तासामायामविष्कम्भान् संनिवेशान्तराणि च। चक्रुस्तदा यथाप्रज्ञं प्रदेशः संज्ञितस्तु तैः

मग त्यांनी आपल्या समजुतीनुसार वस्तींची लांबी, रुंदी आणि अंतर ठरवली; त्या प्रदेशाला त्यांनी नाव दिलं.

अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासः प्रादेश उच्यते। तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया

अंगठा आणि तर्जनी यांच्या मापाने जी रुंदी मोजली जाते, तिला 'प्रदेश' म्हणतात; मध्यमेने 'ताल', आणि अनामिकेने 'गोकर्ण' मोजतात.

कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशाङुल उच्यते। रत्निरङ्गुलपर्व्वाणि संख्यया त्वेकविंशतिः

कनिष्ठिकेने 'वितस्ति' मोजतात, ती बारा बोटांची लांबी असते; 'रत्नि' म्हणजे एकवीस बोटांची माप.

चतुर्विंशतिभिश्चैव हस्तः स्यादङ्गुलानि तु। किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम्

हाताची लांबी चोवीस बोटांची असते. किष्कु ही दोन रत्नांची, म्हणजेच चव्वेचाळीस बोटांची मोजली जाते.

चतुर्हस्तं धनुर्दण्डो नालिकायुगमेव च। धनुः सहस्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तैर्विभाव्यते

धनुष्याचा दांडा आणि दोन बाणांची नळी, हे प्रत्येकी चार हात लांबीचे असतात. अशा दोन हजार धनुष्यांच्या मोजणीने गव्यती ठरते.

अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तौर्निरुच्यते। एतेन योजनेनैव सन्निवेशस्ततः कृतः

आठ हजार धनुष्यांची लांबी म्हणजे एक योजन असे सांगितले आहे. या योजनाच्या मोजणीने पुढील मांडणी ठरवली जाते.

चतुर्णामेव दुर्गाणां स्वसमुत्थानि त्रीणि तु। चतुर्थं कृत्रिमं दुर्गं तस्य वक्ष्याम्यहं विधिम्

चार प्रकारच्या किल्ल्यांपैकी तीन नैसर्गिकरित्या निर्माण होतात. चौथा किल्ला मानवनिर्मित असतो; त्याची पद्धत मी सांगतो.