वायुपुराणम्

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरन्तु रजस्तमौ। कलौ तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तवशेन तु

कृतयुगात सात्त्विक गुण प्रबळ असतो, त्रेतायुगात राजसिक, द्वापरयुगात राजस आणि तामस दोन्ही, आणि कलियुगात फक्त तामसिक गुण वाढतो, हे युगांच्या स्वभावानुसार समजावं.

कालः कृते युगे त्वेष तस्य संख्यान्निबोधत। चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां त्त कृतं युगम्

कृतयुगात काळ असा आहे—त्याची मोजणी ऐक: चार हजार वर्षे म्हणजे कृतयुग असं मानलं जातं.

सन्ध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ च संख्यया। तदा तासां बभूवायुर्न्न च क्लेशविपत्तयः

त्याच्या संध्याकाळच्या काळात आठशे दिव्य वर्षे असतात; त्या काळात वायू अस्तित्वात होता आणि कोणताही दुःख किंवा आपत्ती नव्हती.

ततः कृतयुगे तस्मिन् सन्ध्यांशे हि गते तु वैः। पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः

कृतयुगाच्या त्या संध्याकाळचा भाग संपल्यावर, युगधर्माचा फक्त एकच चौथाई भाग उरतो आणि त्याच्या सर्व गुणधर्मांचं तेवढंच शिल्लक राहतं.

सन्ध्यायामप्यतीतायामन्तकाले युगस्य तु। पादतश्वावतिष्ठेत्तु सन्ध्याधर्मो युगस्य तु। एवं कृते तु निःशेषे सिद्धि स्त्वन्तर्दधे तदा

संध्या पूर्णपणे संपली, युगाच्या शेवटी, संध्येच्या धर्माचा फक्त एकच चौथाई भाग उरतो; अशा प्रकारे कृतयुगात त्या वेळी सर्व सिद्धी नाहीशी होते.

तस्याञ्च सिद्धौ भ्रष्टायां मानस्यामभवत्ततः। सिद्धिरन्या युगे तस्मिस्त्रेतायामन्तरे कृताः

ती सिद्धी नष्ट झाल्यावर, त्या जागी दुसरी सिद्धी त्रेतायुगात निर्माण होते, जी मनाच्या सिद्धीऐवजी असते.

सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्त्तिताः। अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यान्ति संक्षयम्

सृष्टीच्या सुरुवातीला मी आठ मानसिक सिद्धी सांगितल्या होत्या; त्या आठही सिद्धी एकामागोमाग एक कमी होत जातात.

कल्पादौ मानसी ह्येषा सिद्धिर्भवति सा कृते। मन्वन्तरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः। वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्धोद्भवः स्मृतः

कल्पाच्या सुरुवातीला ही मानसिक सिद्धी कृतयुगात असते; सर्व मन्वंतरांत, चार युगांच्या विभागानुसार, वर्णाश्रमधर्माने केलेल्या कर्मातून सिद्धी मिळते असं मानलं जातं.

सन्ध्याकृतस्य पादेन सन्ध्यापादेन चांशतः। कृतसन्ध्यांशका ह्येते त्रींस्त्रीन् पादान् परस्परान्। ह्रसन्ति युगधर्मैस्ते तपः श्रुतबलायुषैः

कृतयुगाच्या संध्याकाळच्या एका भागामुळे आणि त्याच संध्याकाळच्या आणखी एका भागामुळे, कृतयुगाच्या संध्याकाळचे हे तीन-तीन चौथाई भाग आणि युगधर्म—तप, शास्त्रबल, आणि दीर्घायुष्य—हळूहळू कमी होत जातात.

ततः कृतांशे क्षीणे तु बभूव तदनन्तरम्। त्रेतायां युगमन्यन्तु कृताशमृषिसत्तमाः

मग कृतयुगाच्या संध्याकाळचा भाग कमी झाल्यावर, लगेचच त्यानंतर त्रेतायुग सुरू होतं, हे ऋषिमध्ये श्रेष्ठा.

तस्मिन् क्षीणे कृतांशे तु तच्छिष्टासु प्रजास्विह। कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रमुखे तदा

कृतयुगाचा संध्याकाळचा भाग कमी झाल्यावर, उरलेल्या प्रजांमध्ये, कल्पाच्या सुरुवातीला, त्रेतायुगाची सुरुवात होते.

प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा। तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्त्तत

मग, काळाच्या प्रभावाने ती सिद्धी नाहीशी होते; ती सिद्धी गेल्यावर दुसरी सिद्धी प्रकट होते.

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिगते तदा मेघात्मना तु तौ। मेघेभ्यस्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्ज्जनम्

पाण्याचं सूक्ष्म रूप मागे घेतल्यावर, मेघांच्या स्वरूपाने, मेघ आणि विजेपासून पावसाची सुरुवात होते.

सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले। प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षास्तु गृहसंस्थिताः

त्या एकदाच पडलेल्या पावसामुळे पृथ्वी एकत्र झाली; त्यावेळी झाडं घराघरात उगवली.

सर्वप्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते। वर्त्तयन्ति हि तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

त्या झाडांपासून सर्वांना उपभोग मिळतो; त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला प्रजा त्यावरच जगते.

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात्। रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिकोऽभवत्

मग, बराच काळ गेल्यावर, त्यांच्यात बदल झाल्यामुळे, अचानक काम आणि लोभाचा भाव निर्माण झाला.

यत्तद्भवति नारीणां जीवितान्ते तदार्त्तवम्। तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु

स्त्रियांना ज्या वेळी जीवनाच्या अखेरीस ऋतुस्राव येतो, तो त्या काळात नव्हता; पण नंतर युगाच्या प्रभावाने तो निर्माण झाला.

तासां पुनः प्रवृत्तं तु मासे मासे तदार्त्तवम्। ततस्तेनैव योगेन वर्त्ततां मिथुने तदा

त्यांना पुन्हा दर महिन्याला ऋतुस्राव व्हायला लागला; आणि त्याच वेळी, त्याच पद्धतीने, त्यांचा संयोग घडू लागला.

. तासां तत्कालभावित्वान्मासि मास्युपगच्छताम्। अकाले ह्यार्त्तवोत्पत्तिर्गर्भोत्पत्तिरजायत

त्या स्त्रिया त्या काळातच ऋतुमती होत असत, आणि महिन्यागणिक एकत्र येत असत. पण कधी कधी ऋतुस्राव वेगळ्या वेळी झाला, तेव्हा गर्भधारणा झाली.

विपर्ययेण तासां तु तेन कालेन भाविना। प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंस्थिताः

पण उलट, त्या ठरलेल्या काळात, घरात असलेली सगळी झाडं नष्ट झाली.

ततस्तेषु प्रणष्टेषु विभ्रान्ता व्याकुलेन्द्रियाः। अभि ध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

तेव्हा ती झाडं नष्ट झाल्यावर, लोक गोंधळले आणि त्यांची इंद्रिये अस्वस्थ झाली; जे खरोखर त्या सिद्धीची इच्छा करत होते, त्यांनी ती मिळवण्याची तीव्र इच्छा धरली.

प्रादुर्बभूवुस्तासां च वृक्षास्ते गृहसंस्थिताः। वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च

मग त्यांच्यासाठी पुन्हा घरातली ती झाडं प्रकट झाली; आणि त्यावरून वस्त्रं, फळं, दागिने निर्माण झाले.

तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्। अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

त्याच झाडांवरून त्यांना सुगंध, रंग आणि स्वाद असलेलं, फार शक्तिशाली मध प्रत्येक घोसात निर्माण झालं.

तेन ता वर्तयन्ति स्म मुखे त्रेतायुगस्य च। हृष्टतुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजा वै विगतज्वराः

त्या सिद्धीमुळे ते लोक त्रेतायुगात सुखी आणि समाधानी राहू लागले; त्या मधामुळे सगळे दुःखमुक्त झाले होते.

पुनः कालांतरेणैव पुनर्ल्लोभावृतास्तु ताः। वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु वा माक्षिकं बलात्

पुन्हा काही काळानंतर, लोभाने ग्रासलेले लोक त्या झाडांना आणि मधाला किंवा माक्षिक मधाला जबरदस्तीने घेऊ लागले.

तासां तेनापचारेण पुनर्ल्लोककृतेन वै। प्रणष्टा मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षाः व्कचित् व्कचित्

त्यांच्या त्या चुकीमुळे, पुन्हा लोकांनी केलेल्या वागण्यामुळे, कल्पवृक्ष आणि मध काही ठिकाणी नष्ट झाले.

तस्यामेवाल्पशिष्टायां संध्याकालवशात्तदा। प्रावर्तंत तदा तासां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि तु

त्या वेळी, फार थोडी झाडं शिल्लक असताना, संध्याकाळच्या प्रभावामुळे, त्यांच्या जीवनात द्वंद्व उगम पावली.

शीतवातातपैस्तीव्रैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

मग कडाक्याच्या थंडी, वारा आणि उन्हामुळे ते लोक फार दुःखी झाले.

कृत्वा द्वंद्व प्रतीकारं निकेतानि हि भोजिरे। पूर्वं निकमिपारास्ते अनिकेताश्रया भृशम्

त्या द्वंद्वांचा सामना करण्यासाठी त्यांनी घरं बांधली; पूर्वी ते बहुतांश वेळा घराशिवायच राहत असत.