वायुपुराणम्

सर्वकामसुखः कालो नात्यर्थं ह्युष्णशीतता। मनोभिलषिताः कामास्तासां सर्वत्र सर्वदा

त्या काळात सर्व इच्छित सुख मिळत असे, ना फार ऊन ना फार थंडी; त्यांच्या मनातील इच्छा सर्वत्र आणि सर्वकाळ पूर्ण होत.

उत्तिष्ठन्ति पृथिव्यां वै ताभिर्ध्याता रसोत्थिताः। बलवर्णकरी तासां सिद्धिः सा रोगनाशिनी

पृथ्वीवरून निर्माण होणारे पदार्थ त्यांच्या ध्यानामुळे वर येतात; ती सिद्धी त्यांना बळ, तेज आणि रोगमुक्ती देते.

असंस्कार्यैः शरीरैश्च प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः। तासां विशुद्धात् सङ्कल्पाज्जायन्ते मिथुनाः प्रजाः

त्यांची शरीरे शुद्ध आणि नेहमी तरुण असतात; त्यांच्या शुद्ध संकल्पातून जोडीने संतती जन्माला येते.

समं जन्म च रूपञ्च म्रियन्ते चैव ताः समम्। तदा सत्यमलोभश्च क्षमा तुष्टिः सुखं दमः

त्यांचा जन्म, रूप आणि मृत्यू सारखेच असतात; त्या काळी सत्य, लोभाचा अभाव, क्षमा, समाधान, सुख आणि संयम असतो.

निर्विशेषाः कृताः सर्वा रूपायुःशीलचेष्टितैः। अबुद्धिपूर्वकं वृत्तं प्रजानां जायते स्वयम्

सर्वजण रूप, आयुष्य, स्वभाव आणि कृतीने सारखेच असतात; त्यांच्या वर्तनाला कोणतीही पूर्वकल्पना नसते, ते आपोआप घडते.

अप्रवृत्तिः कृतयुगे कर्मणोः शुभपापयोः। वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदासन्न सङ्करः

कृतयुगात शुभ किंवा अशुभ कर्माची प्रवृत्ती नसते; वर्ण आणि आश्रमांची रचना असते, पण त्यात कोणताही गोंधळ नसतो.

अनिच्छाद्वेषयुक्तास्ते वर्त्तयन्ति परस्परम्। तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमवर्ज्जिताः

ते एकमेकांशी न इच्छा न द्वेषाने वागतात; सर्वजण रूप आणि आयुष्यात समान असतात, कुणीही श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ नसतो.

सुखप्राया ह्यशोकाश्च उत्पद्यन्ते कृते युगे। नित्यप्रहृष्टमनसो महासत्त्वा महाबलाः

कृतयुगात बहुतेक सर्वजण सुखी आणि दुःखरहित जन्म घेतात; त्यांचे मन नेहमी आनंदी असते, आणि त्यांच्यात मोठी शुद्धता व बळ असते.

लाभालाभौ नास्वास्तां मित्रामित्रे प्रियाप्रिये। मनसा विषयस्तासान्निरीहाणां प्रवर्त्तते। न लिप्सन्ति हि ताऽन्योन्यन्नानुगृह्णन्ति चैव हि

लाभ-हानी, मित्र-शत्रू, प्रिय-अप्रिय असं काही नसतं; इच्छा नसलेल्या त्या जीवांसाठी विषय फक्त मनातच निर्माण होतात; ते एकमेकांची इच्छा करत नाहीत, ना मदत करतात.

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते। प्रवृत्तं द्वापरे यज्ञं दानं कलियुगे वरम्

कृतयुगात ध्यान श्रेष्ठ मानलं जातं, त्रेतायुगात ज्ञानाला महत्त्व दिलं गेलं, द्वापरयुगात यज्ञ प्रचलित होते, आणि कलियुगात दान सर्वात उत्तम मानलं जातं.

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरन्तु रजस्तमौ। कलौ तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तवशेन तु

कृतयुगात सात्त्विक गुण प्रबळ असतो, त्रेतायुगात राजसिक, द्वापरयुगात राजस आणि तामस दोन्ही, आणि कलियुगात फक्त तामसिक गुण वाढतो, हे युगांच्या स्वभावानुसार समजावं.

कालः कृते युगे त्वेष तस्य संख्यान्निबोधत। चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां त्त कृतं युगम्

कृतयुगात काळ असा आहे—त्याची मोजणी ऐक: चार हजार वर्षे म्हणजे कृतयुग असं मानलं जातं.

सन्ध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ च संख्यया। तदा तासां बभूवायुर्न्न च क्लेशविपत्तयः

त्याच्या संध्याकाळच्या काळात आठशे दिव्य वर्षे असतात; त्या काळात वायू अस्तित्वात होता आणि कोणताही दुःख किंवा आपत्ती नव्हती.

ततः कृतयुगे तस्मिन् सन्ध्यांशे हि गते तु वैः। पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः

कृतयुगाच्या त्या संध्याकाळचा भाग संपल्यावर, युगधर्माचा फक्त एकच चौथाई भाग उरतो आणि त्याच्या सर्व गुणधर्मांचं तेवढंच शिल्लक राहतं.

सन्ध्यायामप्यतीतायामन्तकाले युगस्य तु। पादतश्वावतिष्ठेत्तु सन्ध्याधर्मो युगस्य तु। एवं कृते तु निःशेषे सिद्धि स्त्वन्तर्दधे तदा

संध्या पूर्णपणे संपली, युगाच्या शेवटी, संध्येच्या धर्माचा फक्त एकच चौथाई भाग उरतो; अशा प्रकारे कृतयुगात त्या वेळी सर्व सिद्धी नाहीशी होते.

तस्याञ्च सिद्धौ भ्रष्टायां मानस्यामभवत्ततः। सिद्धिरन्या युगे तस्मिस्त्रेतायामन्तरे कृताः

ती सिद्धी नष्ट झाल्यावर, त्या जागी दुसरी सिद्धी त्रेतायुगात निर्माण होते, जी मनाच्या सिद्धीऐवजी असते.

सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्त्तिताः। अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यान्ति संक्षयम्

सृष्टीच्या सुरुवातीला मी आठ मानसिक सिद्धी सांगितल्या होत्या; त्या आठही सिद्धी एकामागोमाग एक कमी होत जातात.

कल्पादौ मानसी ह्येषा सिद्धिर्भवति सा कृते। मन्वन्तरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः। वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्धोद्भवः स्मृतः

कल्पाच्या सुरुवातीला ही मानसिक सिद्धी कृतयुगात असते; सर्व मन्वंतरांत, चार युगांच्या विभागानुसार, वर्णाश्रमधर्माने केलेल्या कर्मातून सिद्धी मिळते असं मानलं जातं.

सन्ध्याकृतस्य पादेन सन्ध्यापादेन चांशतः। कृतसन्ध्यांशका ह्येते त्रींस्त्रीन् पादान् परस्परान्। ह्रसन्ति युगधर्मैस्ते तपः श्रुतबलायुषैः

कृतयुगाच्या संध्याकाळच्या एका भागामुळे आणि त्याच संध्याकाळच्या आणखी एका भागामुळे, कृतयुगाच्या संध्याकाळचे हे तीन-तीन चौथाई भाग आणि युगधर्म—तप, शास्त्रबल, आणि दीर्घायुष्य—हळूहळू कमी होत जातात.

ततः कृतांशे क्षीणे तु बभूव तदनन्तरम्। त्रेतायां युगमन्यन्तु कृताशमृषिसत्तमाः

मग कृतयुगाच्या संध्याकाळचा भाग कमी झाल्यावर, लगेचच त्यानंतर त्रेतायुग सुरू होतं, हे ऋषिमध्ये श्रेष्ठा.

तस्मिन् क्षीणे कृतांशे तु तच्छिष्टासु प्रजास्विह। कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रमुखे तदा

कृतयुगाचा संध्याकाळचा भाग कमी झाल्यावर, उरलेल्या प्रजांमध्ये, कल्पाच्या सुरुवातीला, त्रेतायुगाची सुरुवात होते.

प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा। तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्त्तत

मग, काळाच्या प्रभावाने ती सिद्धी नाहीशी होते; ती सिद्धी गेल्यावर दुसरी सिद्धी प्रकट होते.

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिगते तदा मेघात्मना तु तौ। मेघेभ्यस्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्ज्जनम्

पाण्याचं सूक्ष्म रूप मागे घेतल्यावर, मेघांच्या स्वरूपाने, मेघ आणि विजेपासून पावसाची सुरुवात होते.

सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले। प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षास्तु गृहसंस्थिताः

त्या एकदाच पडलेल्या पावसामुळे पृथ्वी एकत्र झाली; त्यावेळी झाडं घराघरात उगवली.

सर्वप्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते। वर्त्तयन्ति हि तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

त्या झाडांपासून सर्वांना उपभोग मिळतो; त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला प्रजा त्यावरच जगते.

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात्। रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिकोऽभवत्

मग, बराच काळ गेल्यावर, त्यांच्यात बदल झाल्यामुळे, अचानक काम आणि लोभाचा भाव निर्माण झाला.

यत्तद्भवति नारीणां जीवितान्ते तदार्त्तवम्। तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु

स्त्रियांना ज्या वेळी जीवनाच्या अखेरीस ऋतुस्राव येतो, तो त्या काळात नव्हता; पण नंतर युगाच्या प्रभावाने तो निर्माण झाला.

तासां पुनः प्रवृत्तं तु मासे मासे तदार्त्तवम्। ततस्तेनैव योगेन वर्त्ततां मिथुने तदा

त्यांना पुन्हा दर महिन्याला ऋतुस्राव व्हायला लागला; आणि त्याच वेळी, त्याच पद्धतीने, त्यांचा संयोग घडू लागला.

. तासां तत्कालभावित्वान्मासि मास्युपगच्छताम्। अकाले ह्यार्त्तवोत्पत्तिर्गर्भोत्पत्तिरजायत

त्या स्त्रिया त्या काळातच ऋतुमती होत असत, आणि महिन्यागणिक एकत्र येत असत. पण कधी कधी ऋतुस्राव वेगळ्या वेळी झाला, तेव्हा गर्भधारणा झाली.