वायुपुराणम्

हर्षा ये तमसः पुत्रा जज्ञिरे द्वादशैव तु । हरयो नाम ते देवा यज्ञभाजस्तथाऽभवन् ।। ६.

तामस मन्वंतरात हर्षाचे बारा पुत्र जन्मले, त्यांना 'हरय' असं नाव पडलं आणि तेही यज्ञात सहभागी झाले.

ततस्ते हरयो देवाः प्राप्ते चारिष्णवेऽन्तरे। वैकुण्ठायां ततस्ते वै चरिष्णोर्जज्ञिरे सुराः। वैकुण्ठा नाम ते देवाः पञ्चमस्यान्तरे मनोः ।। ६.

मग जेव्हा चारीष्णु मन्वंतर आला, तेव्हा हे हरय देवता वैकुंठेच्या पोटी जन्मले. पाचव्या मन्वंतरात हे देवता 'वैकुंठ' नावाने ओळखले गेले.

ततस्ते वै पुनर्द्देवा वैकुण्ठाः प्राप्य चाक्षुषम्। साध्यायां द्वादश सुता जज्ञिरे धर्मसूनवः ।। ६.

मग पुन्हा हे वैकुंठ देवता चाक्षुष मन्वंतरात पोहोचले, तेव्हा साध्या यांच्या पोटी धर्माचे बारा पुत्र जन्मले.

ततस्ते वै पुनः साध्याः संक्षीणे चाक्षुषेऽन्तरे । उपस्थिते मनोः सर्गे पुनर्वैवस्वतस्य ह ।। ६.

मग जेव्हा चाक्षुष मन्वंतर संपत आला आणि साध्य देवता कमी झाले, तेव्हा वैवस्वत मनूंच्या सृष्टीची वेळ आली.

आद्ये त्रेतायुगमुखे प्राप्ते वैवस्वतस्य तु । अंशेन साध्यास्तेऽदित्यां मारीचात् कश्यपात् पुनः ।। ६.

पहिल्या त्रेता युगाच्या सुरुवातीला, वैवस्वत मन्वंतरात, साध्य देवता अंशाने अदितीच्या पोटी, मरीचि आणि कश्यप यांच्या घरात पुन्हा जन्मले.

जज्ञिरे द्वादशादित्या वर्त्तमानेऽन्तरे पुनः। यदा त्वेते समुत्पन्नाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।। ६.

आत्ताच्या या मन्वंतरात बारा आदित्य जन्मले. आणि जेव्हा हे चाक्षुष मन्वंतरात प्रकट झाले होते,

ततः स्वायम्भुवे साध्या जज्ञिरे द्वादशामराः। एवमाद्या जयास्ते वै शापात्समभवंस्तदा ।। ६.

मग स्वयंभुव मन्वंतरात बारा अमर साध्य जन्मले. त्या वेळी शापामुळे हे मूळ जय प्रकट झाले.

य इमां सप्तसम्भूतिं देवानां देवशासनात् । पठेद्यः श्रद्धया युक्तः प्रत्वायं न गच्छति ।। ६.

जो कोणी श्रद्धेने देवतांच्या या सात जन्मांची कथा ऐकतो किंवा म्हणतो, तो कधीही योग्य मार्गावरून भरकटत नाही.

इत्येते भूतयः सप्त जयानां सप्तलक्षणाः। परिक्रान्ता मया चाद्य किम्भूयः श्रोतुमिच्छथ ।। ६.

अशा प्रकारे, जयांच्या या सात रूपांची, सात वैशिष्ट्यांची मी आज सांगितलेली कथा पूर्ण झाली. अजून काय ऐकायचं आहे?

दैत्यानां दानवानाञ्च गन्धर्वोरगरक्षसाम्। सर्वभूतपिशाचानां पशूनां पक्षिवीरुधाम्। उत्पत्तिं निधनञ्चैव विस्तरात् कथयस्व नः ।। ६.

दैत्य, दानव, गंधर्व, सर्प, राक्षस, सर्व भुते, पिशाच, जनावरं, पक्षी आणि वनस्पती यांचा जन्म आणि अंत कसा झाला हे सविस्तर आम्हाला सांग.

एवमुक्तस्तदा सूत उवाच ऋषिसत्तमान् । दितेः पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् ।। ६.

असं विचारल्यावर सूतांनी त्या श्रेष्ठ ऋषींना सांगितलं, 'कश्यप आणि दिती यांना दोन मुलं झाली, असं आम्ही ऐकलं आहे.'

कश्यपस्यात्मजौ तौ वै सर्वेभ्यः पूर्वजौ स्मृतौ। सूत्येऽहन्यतिरात्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिके ।। ६.

कश्यपाची ही दोन मुलं सर्वांमध्ये सगळ्यात मोठी मानली जातात. कश्यपाच्या दीर्घ अश्वमेध यज्ञाच्या दिवशी त्यांचा जन्म झाला.

हिरण्यकशिपुर्नाम प्रथमं ऋत्विगासनम्। दित्या गर्भाद्विनिःसृत्य तत्रासीनोच्चसंसदि। हिरण्यकशिपुस्तस्मात् कर्मणा तेन स स्मृतः ।। ६.

त्यातला पहिला, हिरण्यकशिपू नावाचा, ऋत्विजाच्या आसनावर बसला. दितीच्या पोटातून बाहेर पडून तो मोठ्या सभेत गेला आणि त्या कृतीमुळे त्याला हिरण्यकशिपू हे नाव मिळालं.

हिरण्यकशिपोर्नाम जन्म चैव महात्मनः। प्रभाव़ञ्चैव दैत्यस्य विस्तराद्ब्रूहि नः प्रभो ।। ६.

हे प्रभो, हिरण्यकशिपू या महान दैत्याचा जन्म आणि त्याची महती सविस्तर आम्हाला सांग.

कश्यपस्याश्वमेधोऽभूत् पुण्यो वै पुष्करे पुरा। ऋषिभिर्द्देवताभिश्च गन्धर्वै रुपशोभितः ।। ६.

पूर्वी पुष्कर येथे कश्यपाचा पुण्य अश्वमेध यज्ञ झाला, ज्यात ऋषी, देवता आणि गंधर्वांनी शोभा आणली होती.

उत्कृष्टेनैव विधिना आख्यानादौ यथाविधि। आसनान्युपक्लृप्तानि काञ्चनानि तु पञ्च वै ।। ६.

कथेच्या सुरुवातीला, उत्तम पद्धतीने, पाच सोन्याची आसने योग्य रीतीने मांडली गेली.

कुशपूतानि त्रीण्यत्र कूर्चफलकमेव च। मुख्यार्त्विजश्च चत्वारस्तेषान्तान्युपकल्पयेत् ।। ६.

तेथे तिघांसाठी कुशांनी शुद्ध केलेली आसने आणि कूर्चासाठी एक आसन होतं. मुख्य चार ऋत्विजांसाठी ही आसने ठेवली होती.

शुभं तत्रासनं यत्तु होतुरर्थे प्रकल्पितम्। हिरण्मयं तथा दिव्यं दिव्यास्तरणसंस्तृतम् ।। ६.

हौतारासाठी जी शुभ आसन ठेवली होती, ती सोन्याची आणि दिव्य होती, आणि दिव्य वस्त्रांनी मांडलेली होती.

अन्तर्वत्नी दितिश्चैव पत्नीत्वं स्मुपागता। दश वर्षसहस्राणि गर्भस्तस्या अवर्तत ।। ६.

दिती गरोदर असताना तिने पत्नीपद स्वीकारलं. तिच्या गर्भाला दहा हजार वर्षे झाली.

स तु गर्भाद्विनिःसृत्य मातुर्वै उदरात्तदा। उपक्लृप्तासनं यत्तु होतुरर्थे हिरण्मयम्। निषसाद सगर्भोऽत्र तत्रासीनः शशंस च ।। ६.

मग, आईच्या पोटातून बाहेर पडून, तो गरोदर अवस्थेतच, होत्रासाठी ठेवलेल्या सोन्याच्या आसनावर बसला आणि तिथे बसून बोलू लागला.

आक्यानपञ्चमान् वेदान् महर्षिः काश्यपो यथा। तं दृष्ट्वा मुनयस्तस्य नामाकुर्वंस्तु तद्विधम् ।। ६.

महर्षी कश्यप जसा वेदांच्या पाच कथांमध्ये सांगितला आहे, तसाच तो ऋषींना दिसला आणि त्यांनी त्याला तसंच नाव दिलं.

हिरण्यकशिपुस्तस्मात् कर्मणा तेन विश्रुतः। हिरण्याक्षोऽनुजस्तस्य सिंहिका तस्य चानुजा। राहोः सा जननी देवी विप्रचित्तेः परिग्रहात् ।। ६.

त्या कृतीमुळे हिरण्यकशिपू प्रसिद्ध झाला. त्याचा लहान भाऊ हिरण्याक्ष आणि बहीण सिंहिका होती. सिंहिका ही राहूची आई झाली, कारण तिला विप्रचित्तीने वरण केलं.

हिरण्यकशिपुर्द्दैत्यश्चचार परमं तपः। शतं वर्षसहस्राणां निराहारो ह्यधःशिराः ।। ६.

हिरण्यकशिपू या दैत्याने शंभर हजार वर्षे प्रचंड तप केला, उपवास करत आणि डोकं खाली ठेवून उभा राहिला.

तं ब्रह्मा छन्दयामास दैत्यं तुष्टो वरेण तु। सर्वामरत्वं विप्रेभ्यः सर्वभूतेभ्य एव च। योगाद्देवान् विनिर्जित्य सर्वदेवत्वमास्थितः ।। ६.

ब्रह्मदेव त्याच्यावर प्रसन्न होऊन त्याला वर दिला; त्याला ब्राह्मण आणि सर्व जीवांमध्ये अमरत्व मिळालं. योगाच्या बळावर त्याने देवांना जिंकून सर्व देवांचा अधिपतीपद मिळवलं.

दानवाश्चासुराश्चैव देवाः समा भवन्तु वै। मारुतेर्यन्महैश्वर्यमेष मे दीयतां वरः ।। ६.

दानव, असुर आणि देव सगळे समान व्हावेत, आणि मला वायुदेवतेचं महान सामर्थ्य मिळावं, असा वर मला द्या.

एवमुक्तोऽथ ब्रह्मा तु तस्मै दत्त्वा यथेप्सितम्। दत्त्वा तस्मै वरान् दिव्यान् तत्रैवान्तरधीयत। हिरण्यकशिपुर्दैत्यः श्लोकैर्गीतः पुरातनैः ।। ६.

असं म्हटल्यावर ब्रह्मदेवाने त्याला हवे तसे वर दिले, दिव्य वर दिले आणि तिथेच अदृश्य झाले. हिरण्यकशिपू या दैत्याची प्राचीन श्लोकांमध्ये कीर्ती गायली गेली.

राजा हिरण्यकशिपुर्यां यामाशां निषेवते। तस्यास्तस्या दिशो देवा नमश्चक्रुर्महर्षिभिः ।। ६.

राजा हिरण्यकशिपू ज्या दिशेला राहतो, त्या दिशेचे देव आणि महर्षी त्याला वंदन करतात.

एवंप्रभावो दैत्येन्द्रो हिरण्यकशिपु र्द्विजाः। तस्यासीन्नरसिंहः स विष्णुर्मृत्युः पुरा किल। नखैस्तु तेन निर्भिन्नस्ततः शुद्धा नखाः स्मृताः ।। ६.

द्विजांनो, हिरण्यकशिपू हा दैत्यांचा राजा फार सामर्थ्यशाली होता. पूर्वी विष्णूने नरसिंह रूप घेऊन त्याचा मृत्यू केला. त्याच्या नखांनी हिरण्यकशिपूचा वध केला गेला, म्हणून नखे पवित्र मानली जातात.

हिरण्याक्षसुताः पञ्च विक्रान्ताः सुमहा बलाः। उत्कुरः शकुनिश्चैव कालनाभस्तथैव च ।। ६.

हिरण्याक्षाचे पाच पुत्र होते, ते सर्व खूप बलाढ्य आणि पराक्रमी होते — उत्कुर, शकुनी आणि कालानाभ हे त्यातले काही.