वायुपुराणम्

महर्ल्लोकस्थितैर्दृष्टः कालः सुप्तस्तदा च तैः। सत्याद्याः सप्त येह्यासन् कल्पेऽतीते महर्षयः

महर्लोकात राहणाऱ्या त्या महर्षींनी झोपलेला काळ पाहिला; आणि गेल्या कल्पात सत्य वगैरे सात महर्षी होते.

एवं ब्राह्मीषु रात्रीषु ह्यती तासु सहस्रशः। दृष्टवन्तस्तथा ह्यन्ये सुप्तं कालं महर्षयः

अशा असंख्य ब्रह्माच्या रात्री गेल्यावर, इतर महर्षींनीही तसाच झोपलेला काळ पाहिला आहे.

कल्पयामास वै ब्रह्मा तस्मात् कालो निरुच्यते

ब्रह्मानेच कल्पाची निर्मिती केली; म्हणूनच त्याला 'काळ' असे नाव पडले.

स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। व्यक्ताव्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत्

तोच सर्व सृष्टीचा सर्जनहार आहे, प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला पुन्हा पुन्हा; तो महान देव, प्रकट आणि अप्रकट, आणि हे सर्व जग त्याचेच आहे.

इत्येष प्रतिसन्धिर्वः कीर्त्तितः कल्पयोर्द्वयोः। साम्प्रतातीतयोर्मध्ये प्रागवस्था बभूव या

मागील आणि सध्याच्या या दोन कल्पांमधील संबंध आणि त्यात असलेली पूर्वस्थिती मी तुम्हाला सांगितली आहे.

कीर्त्तिता तु समासेन कल्पे कल्पे यथा तथा। साम्प्रतं ते प्रवक्ष्यामि कल्पमेतं निबोधत

प्रत्येक कल्पात कसे घडते हे थोडक्यात सांगितले; आता मी तुला या सध्याच्या कल्पाची कथा सांगतो, नीट ऐक.

तुल्यं युगसहस्रस्य नैशं कालमुपास्य सः। शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात्

हजार युगांच्या रात्रीची उपासना केल्यावर, त्या अंधाराच्या शेवटी तो सृष्टीच्या हेतूने ब्रह्मपद प्राप्त करतो.

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत्। अन्धकारे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे

त्या पाण्यात ब्रह्मा वायू होऊन फिरू लागला; त्या अंधारात सर्व स्थावर आणि जंगम नष्ट झाले होते.

जलेन समनुव्याप्ते सर्वतः पृथिवीतले। अविभागेन भूतेषु समन्तात्सुस्थितेषु च

पाणी सर्वत्र पृथ्वीवर पसरले होते, आणि सर्व जीव एकत्र, भक्कमपणे, सर्व बाजूंनी स्थित होते.

निशायामिव खद्योतः प्रावृट्‌काले ततस्ततः। तदाकाशे चरन् सोऽथ वीक्ष्यमाणः स्वयम्भुवः

पावसाळ्यात रात्री जसा काजवा चमकतो, तसा तो स्वयंभू आकाशात फिरताना दिसला.

प्रतिष्ठाया ह्यपायन्तु मार्गमाणस्तदा प्रभुः। ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा ह्यन्तर्गतां महीम्

आधार आणि उतरण शोधताना, त्या प्रभूने त्या पाण्यात पृथ्वी आत लपलेली आहे हे ओळखले.

अनुमानात्तु सम्बुद्धो भूमेरुद्धरणं प्रति। चकारान्यां तनुञ्चैव पूर्वकल्पादिषु स्मृताम्

अनुमानाने त्याने पृथ्वी कशी काढावी हे समजून घेतले; आणि पूर्वीच्या कल्पांप्रमाणे दुसरे रूप घेतले.

स तु रूपं वराहस्य कृत्वाऽपः प्राविशत् प्रभुः। अद्भिः सञ्छादितामुर्वीं समीक्ष्याथ प्रजापतिः

त्याने वराहाचे रूप धारण करून पाण्यात प्रवेश केला; पाण्याखाली लपलेली पृथ्वी पाहून तो प्रजापती पुढे आला.

उद्धृत्योर्वीमथाद्भ्यस्तु अपस्तास्तु स विन्यसत्। सामुद्रीस्तु समुद्रेषु नादेयीर्निम्नगास्वपि। पार्थिवीस्तु स विन्यस्य पृथिव्यां सोऽचिनोद्गिरीन्

पृथ्वी पाण्यातून वर काढून, त्याने पाण्यांना त्यांच्या जागी ठेवले: समुद्राचे पाणी समुद्रात, नद्यांचे पाणी नद्यांमध्ये, आणि पृथ्वीवरील पाणी पृथ्वीवर ठेवून पर्वतांची रचना केली.

प्राक्सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्त्तकाग्निना। तेनाग्निना प्रलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

मागील सृष्टीच्या वेळी, संहाराच्या अग्नीने सर्व जळत होते; त्या अग्नीने पृथ्वीवरील सर्व पर्वत नष्ट झाले.

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुनापस्तु संहृताः। निषक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राऽचलोऽभवत्

त्या एकाच समुद्रात थंडीमुळे वाऱ्याने सगळे पाणी एकत्र झाले; जिथे जिथे ते पाणी थांबले, तिथे तिथे पृथ्वी घट्ट झाली.

स्कन्नाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः। गिरयोऽद्भिर्निगीर्णत्वाच्चयनाच्च शिलोच्चयाः

पाणी सांडून आणि नंतर घट्ट झाल्यामुळे त्यांना पर्वत म्हणतात; शिखरांनी भरलेले आणि पाण्यात बुडालेले असल्यामुळे त्यांना शिळांचे ढग म्हणतात.

ततस्तु तां समुद्धृत्य क्षितिमन्तर्ज्जलात् प्रभुः। स्वस्थाने स्थापयित्वा च विभागमकरोत् पुनः

मग प्रभूंनी त्या पाण्यातून पृथ्वी उचलून तिच्या योग्य जागी ठेवली आणि पुन्हा तिचे विभाग केले.

सप्त सप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु। विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरचिनोद्गिरीन्

त्या सात द्वीपांमधील उंचसखल प्रदेश सम करून, त्यांनी शिळांनी पर्वत उभारले.

द्वीपेषु तेषु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव च। तावन्तः पर्वताश्चैव वर्षान्ते समवस्थिताः। सर्गादौ सन्निविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा

त्या द्वीपांमध्ये चाळीस प्रदेश आहेत आणि प्रत्येक प्रदेशाच्या शेवटी तितकेच पर्वत आहेत; हे सर्व सृष्टीच्या सुरुवातीला आपोआपच निर्माण झाले.

सप्त द्वीपाः समुद्राश्च अन्योन्यस्य तु मण्डलम्। सन्निकृष्टाः स्वभावेन समावृत्य परस्परम्

सातही द्वीप आणि समुद्र एकमेकांना वेढून, आपोआपच जवळजवळ आहेत आणि एकमेकांना घेरून आहेत.

भूराख्यांश्चतुरो लोकांश्चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह। पूर्वं तु निर्म्ममे ब्रह्मा स्थानानीमानि सर्वशः

ब्रह्मदेवांनी प्रथम भू नावाची पृथ्वी, चार लोक, चंद्र, सूर्य आणि सर्व ग्रह, तसेच ही सर्व स्थाने निर्माण केली.

कल्पस्य चास्य ब्रह्मा वै ह्यसृजत् स्थानिनः पुरा। आपोऽग्रिः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिवं तथा

या कल्पाच्या सुरुवातीला ब्रह्मदेवांनी पाणी, अग्नी, पृथ्वी, वारा, आकाश आणि स्वर्ग हे स्थिर तत्त्वे निर्माण केली.

स्वर्गं दिशः समुद्रांश्च नदीः सर्वांश्च पर्वतान्। ओषधीनां तथात्मानमात्मानं वृक्षवीरुधाम्

स्वर्ग, दिशा, समुद्र, सर्व नद्या आणि पर्वत, तसेच औषधी आणि वृक्ष यांच्या मूळ स्वरूपाचीही निर्मिती केली.

लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्तं सन्धिरात्र्यहम्। अर्द्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दयुगानि च

क्षण, काळाचे विभाग, तिथी, संध्या, रात्र-दिवस, पंधरवडा, महिना, अयन, वर्ष आणि युग यांचीही निर्मिती केली.

स्थानाभिमानिनश्चैव स्थानानि च पृथक् पृथक्। स्थानात्मानः स सृष्ट्वा वै युगावस्थां विनिर्ममे

त्यांनी प्रत्येक स्थळाचे अधिपती आणि ती स्थाने स्वतंत्रपणे निर्माण केली; स्थळांची मूळ रूपे घडवून युगांची व्यवस्था केली.

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिं चैव तथा युगम्। कल्पस्यादौ कृतयुगे प्रथमे सोऽसृजत् प्रजाः

कृतयुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि कलियुग—कल्पाच्या सुरुवातीला, पहिल्या कृतयुगात, त्यांनी प्रजांची निर्मिती केली.

प्रागुक्ता या मया तुभ्यं पूर्वकालं प्रजास्तु ताः। तस्मिन् संवर्त्तमाने तु कल्पे दग्धास्तदाऽग्निना

मी पूर्वी तुला सांगितलेल्या त्या जुन्या काळातील प्रजा, त्या कल्पाचा संहार होताना, त्या वेळी अग्नीने भस्मसात झाल्या.

अप्राप्ता यास्तपोलोकं जनलोकं समाश्रिताः। प्रवर्तन्ति पुनः सर्गे बीजार्थं ता भवन्ति हि

ज्या प्रजांनी तपोलोक गाठला नव्हता, पण जनलोकात आश्रय घेतला होता, त्या पुन्हा सृष्टीच्या वेळी बीजासारख्या प्रकट होतात.