वायुपुराणम्

आपो नाराख्यास्तनव इत्यपान्नाम शुश्रुमः। आपूर्य नाभिं तत्रास्ते तेन नारायणः स्मृतः

आपण ऐकलं आहे की पाण्याला 'नर' आणि त्याच्या पसरल्याला 'तनव' म्हणतात; ते नाभीपर्यंत भरून तो तिथेच वास करतो, म्हणून त्याला 'नारायण' असं नाव आहे.

सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात् सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रभुक्। सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजा पतिस्त्रयीपथे यः पुरुषो निरुच्यते

हजार डोके, शुभ मन, हजार पाय, हजार डोळे, तोंड आणि हजाराने अन्न घेणारा, हजार हात असलेला, सर्व प्राण्यांचा पहिला स्वामी, आणि त्रैपथगामी म्हणून ओळखला जाणारा पुरुष.

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता एको ह्यपूर्वः प्रथमं तुराषाट्। हिरण्यगर्भः पुरुषो महात्मा स पठ्यते वै तमसःपरस्तात्

सूर्यासारखा तेजस्वी, जगाचा एकमेव रक्षक, अद्वितीय आणि सर्वांत पहिला, जलद, हिरण्यगर्भ नावाचा, महान आत्मा असलेला पुरुष, अंधाराच्या पलीकडे आहे असं म्हटलं जातं.

कल्पादौ रजसोद्रिक्तो ब्रह्मा भूत्वाऽसृजत् प्रजाः। कल्पान्ते तमसोद्रिक्तो कालो भूत्वाऽग्रसत् पुनः

कल्पाच्या सुरुवातीला, ब्रह्मदेव रजोगुणाने प्रेरित होऊन सृष्टी निर्माण करतो; कल्पाच्या शेवटी, तमोगुण वाढल्यावर काळ सर्वांना पुन्हा आपल्यात सामावून घेतो.

स वै नारायणा ख्यस्तु सत्त्वोद्रिक्तोऽर्णवे स्वपन्। त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये समवर्त्तत

तो नारायण नावाने ओळखला जाणारा, सत्त्वगुणाने भरलेला, सागरात झोपतो; स्वतःला तीन भागांत विभागून, तो त्रैलोक्यात प्रकट होतो.

सृजते ग्रसते चैव वीक्षन्ते च त्रिभिस्तु तान्। एकार्णवे तदा लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे

तो त्या तिघांच्या रूपाने सृष्टी निर्माण करतो, नष्ट करतो आणि पाहतो; त्या एकसंध सागरात, जेव्हा जगातील स्थावर आणि जंगम सर्व नष्ट होतात.

चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलावृते। ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु अप्रकाशार्णवे स्वपन्

चार युगांच्या हजारो वर्षांच्या शेवटी, जेव्हा सर्वत्र पाणी पसरलेलं असतं, तेव्हा ब्रह्मा, नारायण नावाचा, अंधाराच्या सागरात, अप्रकट अवस्थेत झोपतो.

चतुर्विधाः प्रजा ग्रस्त्वा ब्राह्म्यां रात्र्यां महार्णवे। पश्यन्ति तं महर्ल्लोकात् सुप्तं कालं महर्षयः

ब्रह्माच्या रात्रीच्या महासागरात चार प्रकारच्या सजीवांना गिळून टाकल्यानंतर, महर्लोकातील महर्षी त्या काळाला झोपेत असल्यासारखा पाहतात.

भृग्वादयो यथा सप्त कल्पे ह्यस्मिन् महर्षयः। ततो विवर्त्तमानैस्तैर्महान् परिगतः परः

या कल्पात भृगु वगैरे सात महर्षी जसे आहेत, तसेच कल्प बदलला की हे श्रेष्ठ महर्षी त्या महान गोष्टींना व्यापून टाकतात.

गत्यर्थाद् ऋषयो धातोर्न्नामनिर्वृत्तिरादितः। तस्मादृषिपरत्वेन महांस्तस्मान्महर्षयः

चालण्याच्या अर्थाने 'ऋषि' हे नाव मूळापासून पडले आहे; म्हणून त्यांच्या श्रेष्ठत्वामुळे त्यांना 'महर्षी' असे म्हणतात.

महर्ल्लोकस्थितैर्दृष्टः कालः सुप्तस्तदा च तैः। सत्याद्याः सप्त येह्यासन् कल्पेऽतीते महर्षयः

महर्लोकात राहणाऱ्या त्या महर्षींनी झोपलेला काळ पाहिला; आणि गेल्या कल्पात सत्य वगैरे सात महर्षी होते.

एवं ब्राह्मीषु रात्रीषु ह्यती तासु सहस्रशः। दृष्टवन्तस्तथा ह्यन्ये सुप्तं कालं महर्षयः

अशा असंख्य ब्रह्माच्या रात्री गेल्यावर, इतर महर्षींनीही तसाच झोपलेला काळ पाहिला आहे.

कल्पयामास वै ब्रह्मा तस्मात् कालो निरुच्यते

ब्रह्मानेच कल्पाची निर्मिती केली; म्हणूनच त्याला 'काळ' असे नाव पडले.

स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। व्यक्ताव्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत्

तोच सर्व सृष्टीचा सर्जनहार आहे, प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला पुन्हा पुन्हा; तो महान देव, प्रकट आणि अप्रकट, आणि हे सर्व जग त्याचेच आहे.

इत्येष प्रतिसन्धिर्वः कीर्त्तितः कल्पयोर्द्वयोः। साम्प्रतातीतयोर्मध्ये प्रागवस्था बभूव या

मागील आणि सध्याच्या या दोन कल्पांमधील संबंध आणि त्यात असलेली पूर्वस्थिती मी तुम्हाला सांगितली आहे.

कीर्त्तिता तु समासेन कल्पे कल्पे यथा तथा। साम्प्रतं ते प्रवक्ष्यामि कल्पमेतं निबोधत

प्रत्येक कल्पात कसे घडते हे थोडक्यात सांगितले; आता मी तुला या सध्याच्या कल्पाची कथा सांगतो, नीट ऐक.

तुल्यं युगसहस्रस्य नैशं कालमुपास्य सः। शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात्

हजार युगांच्या रात्रीची उपासना केल्यावर, त्या अंधाराच्या शेवटी तो सृष्टीच्या हेतूने ब्रह्मपद प्राप्त करतो.

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत्। अन्धकारे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे

त्या पाण्यात ब्रह्मा वायू होऊन फिरू लागला; त्या अंधारात सर्व स्थावर आणि जंगम नष्ट झाले होते.

जलेन समनुव्याप्ते सर्वतः पृथिवीतले। अविभागेन भूतेषु समन्तात्सुस्थितेषु च

पाणी सर्वत्र पृथ्वीवर पसरले होते, आणि सर्व जीव एकत्र, भक्कमपणे, सर्व बाजूंनी स्थित होते.

निशायामिव खद्योतः प्रावृट्‌काले ततस्ततः। तदाकाशे चरन् सोऽथ वीक्ष्यमाणः स्वयम्भुवः

पावसाळ्यात रात्री जसा काजवा चमकतो, तसा तो स्वयंभू आकाशात फिरताना दिसला.

प्रतिष्ठाया ह्यपायन्तु मार्गमाणस्तदा प्रभुः। ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा ह्यन्तर्गतां महीम्

आधार आणि उतरण शोधताना, त्या प्रभूने त्या पाण्यात पृथ्वी आत लपलेली आहे हे ओळखले.

अनुमानात्तु सम्बुद्धो भूमेरुद्धरणं प्रति। चकारान्यां तनुञ्चैव पूर्वकल्पादिषु स्मृताम्

अनुमानाने त्याने पृथ्वी कशी काढावी हे समजून घेतले; आणि पूर्वीच्या कल्पांप्रमाणे दुसरे रूप घेतले.

स तु रूपं वराहस्य कृत्वाऽपः प्राविशत् प्रभुः। अद्भिः सञ्छादितामुर्वीं समीक्ष्याथ प्रजापतिः

त्याने वराहाचे रूप धारण करून पाण्यात प्रवेश केला; पाण्याखाली लपलेली पृथ्वी पाहून तो प्रजापती पुढे आला.

उद्धृत्योर्वीमथाद्भ्यस्तु अपस्तास्तु स विन्यसत्। सामुद्रीस्तु समुद्रेषु नादेयीर्निम्नगास्वपि। पार्थिवीस्तु स विन्यस्य पृथिव्यां सोऽचिनोद्गिरीन्

पृथ्वी पाण्यातून वर काढून, त्याने पाण्यांना त्यांच्या जागी ठेवले: समुद्राचे पाणी समुद्रात, नद्यांचे पाणी नद्यांमध्ये, आणि पृथ्वीवरील पाणी पृथ्वीवर ठेवून पर्वतांची रचना केली.

प्राक्सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्त्तकाग्निना। तेनाग्निना प्रलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

मागील सृष्टीच्या वेळी, संहाराच्या अग्नीने सर्व जळत होते; त्या अग्नीने पृथ्वीवरील सर्व पर्वत नष्ट झाले.

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुनापस्तु संहृताः। निषक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राऽचलोऽभवत्

त्या एकाच समुद्रात थंडीमुळे वाऱ्याने सगळे पाणी एकत्र झाले; जिथे जिथे ते पाणी थांबले, तिथे तिथे पृथ्वी घट्ट झाली.

स्कन्नाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः। गिरयोऽद्भिर्निगीर्णत्वाच्चयनाच्च शिलोच्चयाः

पाणी सांडून आणि नंतर घट्ट झाल्यामुळे त्यांना पर्वत म्हणतात; शिखरांनी भरलेले आणि पाण्यात बुडालेले असल्यामुळे त्यांना शिळांचे ढग म्हणतात.

ततस्तु तां समुद्धृत्य क्षितिमन्तर्ज्जलात् प्रभुः। स्वस्थाने स्थापयित्वा च विभागमकरोत् पुनः

मग प्रभूंनी त्या पाण्यातून पृथ्वी उचलून तिच्या योग्य जागी ठेवली आणि पुन्हा तिचे विभाग केले.

सप्त सप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु। विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरचिनोद्गिरीन्

त्या सात द्वीपांमधील उंचसखल प्रदेश सम करून, त्यांनी शिळांनी पर्वत उभारले.