वायुपुराणम्

आगतागतिकं तद्वै यदा तु सलिलं बहु। संछाद्येमां स्थितां भूमिमर्णवाख्या तदा च सा

ते पाणी, जे येतं-जातं असतं, जेव्हा खूप वाढतं, तेव्हा ते ही संपूर्ण पृथ्वी झाकून टाकतं; तेव्हा त्याला 'सागर' असं म्हणतात.

आभाति यस्मान्नाभान्ति भासन्तो व्याप्तिदीप्तिषु। सर्वतः समनुप्लाव्य तासाञ्चाम्भो विभाव्यते

जेव्हा ते पाणी सर्वत्र पसरतं आणि इतर काहीच चमकत नाही, तेव्हा त्याचं तेज आणि व्याप सर्वत्र दिसून येतं, आणि त्यातलं पाणीच ओळखू येतं.

तदम्भस्तनुते यस्मात् सर्वां पृथ्वीं समन्ततः। धातुस्तनोतिर्विस्तारे तेनाम्भस्तनवः स्मृताः

कारण ते पाणी सर्व पृथ्वीवर सर्व बाजूंनी पसरतं, म्हणून त्याला 'पसरलेलं' असं ज्ञानी लोक म्हणतात.

अरमित्येष शीघ्रन्तु निपातः कविभिः स्मृतः। एकार्णवे भवन्त्यापो न शीघ्रास्तेन ते नराः

'अरम्' हा शब्द कवींनी जलाचा वेगाने खाली जाणे असा अर्थ घेतला आहे; पण एकसंध सागरात पाणी वेगाने जात नाही, म्हणून ते असं नाव पडलं.

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणोऽहनि। राजन्यां वर्त्तमानायान्तावत्तत् सलिलात्मना

ब्रह्मदेवाचा दिवस संपून हजारो युगांचा शेवट येतो, राजवंश चालू असताना, तेव्हा सर्व काही पाण्याचं स्वरूप घेतं.

ततस्तु सलिले तस्मिन्नष्टेऽग्नौ पृथिवीतले। प्रशान्तवातेऽन्धकारे निरालोके समन्ततः

मग त्या पाण्याचा नाश झाल्यावर, पृथ्वीवर अग्नी शांत होतो, वारा थांबतो, सर्वत्र अंधार पसरतो आणि कुठेही प्रकाश राहत नाही.

येनैवाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मा स पुरुषः प्रभुः। विभागमस्य लोकस्य पुनर्वै कर्तुमिच्छति

ज्याच्या इच्छेने हे जग चालतं, तो प्रभू ब्रह्मदेव पुन्हा या जगाची विभागणी करायची इच्छा करतो.

एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे। तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

त्या एकसंध सागरात, जेव्हा सर्व स्थावर आणि जंगम नष्ट होतात, तेव्हा ब्रह्मदेव हजार डोळे आणि हजार पाय असलेला होतो.

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः। ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

हजार डोके असलेला, सुवर्णवर्णाचा, इंद्रियांच्या पलीकडचा, ब्रह्मा आणि नारायण नावाने ओळखला जाणारा पुरुष, तेव्हा त्या पाण्यावर झोपतो.

सत्त्वोद्रेकात् प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमवेक्ष्य च। इमञ्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति

सत्त्वगुण वाढल्यामुळे तो जागा होतो आणि जग रिकामं पाहतो; त्यावेळी नारायणाबद्दल एक श्लोक सांगितला जातो.

आपो नाराख्यास्तनव इत्यपान्नाम शुश्रुमः। आपूर्य नाभिं तत्रास्ते तेन नारायणः स्मृतः

आपण ऐकलं आहे की पाण्याला 'नर' आणि त्याच्या पसरल्याला 'तनव' म्हणतात; ते नाभीपर्यंत भरून तो तिथेच वास करतो, म्हणून त्याला 'नारायण' असं नाव आहे.

सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात् सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रभुक्। सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजा पतिस्त्रयीपथे यः पुरुषो निरुच्यते

हजार डोके, शुभ मन, हजार पाय, हजार डोळे, तोंड आणि हजाराने अन्न घेणारा, हजार हात असलेला, सर्व प्राण्यांचा पहिला स्वामी, आणि त्रैपथगामी म्हणून ओळखला जाणारा पुरुष.

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता एको ह्यपूर्वः प्रथमं तुराषाट्। हिरण्यगर्भः पुरुषो महात्मा स पठ्यते वै तमसःपरस्तात्

सूर्यासारखा तेजस्वी, जगाचा एकमेव रक्षक, अद्वितीय आणि सर्वांत पहिला, जलद, हिरण्यगर्भ नावाचा, महान आत्मा असलेला पुरुष, अंधाराच्या पलीकडे आहे असं म्हटलं जातं.

कल्पादौ रजसोद्रिक्तो ब्रह्मा भूत्वाऽसृजत् प्रजाः। कल्पान्ते तमसोद्रिक्तो कालो भूत्वाऽग्रसत् पुनः

कल्पाच्या सुरुवातीला, ब्रह्मदेव रजोगुणाने प्रेरित होऊन सृष्टी निर्माण करतो; कल्पाच्या शेवटी, तमोगुण वाढल्यावर काळ सर्वांना पुन्हा आपल्यात सामावून घेतो.

स वै नारायणा ख्यस्तु सत्त्वोद्रिक्तोऽर्णवे स्वपन्। त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये समवर्त्तत

तो नारायण नावाने ओळखला जाणारा, सत्त्वगुणाने भरलेला, सागरात झोपतो; स्वतःला तीन भागांत विभागून, तो त्रैलोक्यात प्रकट होतो.

सृजते ग्रसते चैव वीक्षन्ते च त्रिभिस्तु तान्। एकार्णवे तदा लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे

तो त्या तिघांच्या रूपाने सृष्टी निर्माण करतो, नष्ट करतो आणि पाहतो; त्या एकसंध सागरात, जेव्हा जगातील स्थावर आणि जंगम सर्व नष्ट होतात.

चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलावृते। ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु अप्रकाशार्णवे स्वपन्

चार युगांच्या हजारो वर्षांच्या शेवटी, जेव्हा सर्वत्र पाणी पसरलेलं असतं, तेव्हा ब्रह्मा, नारायण नावाचा, अंधाराच्या सागरात, अप्रकट अवस्थेत झोपतो.

चतुर्विधाः प्रजा ग्रस्त्वा ब्राह्म्यां रात्र्यां महार्णवे। पश्यन्ति तं महर्ल्लोकात् सुप्तं कालं महर्षयः

ब्रह्माच्या रात्रीच्या महासागरात चार प्रकारच्या सजीवांना गिळून टाकल्यानंतर, महर्लोकातील महर्षी त्या काळाला झोपेत असल्यासारखा पाहतात.

भृग्वादयो यथा सप्त कल्पे ह्यस्मिन् महर्षयः। ततो विवर्त्तमानैस्तैर्महान् परिगतः परः

या कल्पात भृगु वगैरे सात महर्षी जसे आहेत, तसेच कल्प बदलला की हे श्रेष्ठ महर्षी त्या महान गोष्टींना व्यापून टाकतात.

गत्यर्थाद् ऋषयो धातोर्न्नामनिर्वृत्तिरादितः। तस्मादृषिपरत्वेन महांस्तस्मान्महर्षयः

चालण्याच्या अर्थाने 'ऋषि' हे नाव मूळापासून पडले आहे; म्हणून त्यांच्या श्रेष्ठत्वामुळे त्यांना 'महर्षी' असे म्हणतात.

महर्ल्लोकस्थितैर्दृष्टः कालः सुप्तस्तदा च तैः। सत्याद्याः सप्त येह्यासन् कल्पेऽतीते महर्षयः

महर्लोकात राहणाऱ्या त्या महर्षींनी झोपलेला काळ पाहिला; आणि गेल्या कल्पात सत्य वगैरे सात महर्षी होते.

एवं ब्राह्मीषु रात्रीषु ह्यती तासु सहस्रशः। दृष्टवन्तस्तथा ह्यन्ये सुप्तं कालं महर्षयः

अशा असंख्य ब्रह्माच्या रात्री गेल्यावर, इतर महर्षींनीही तसाच झोपलेला काळ पाहिला आहे.

कल्पयामास वै ब्रह्मा तस्मात् कालो निरुच्यते

ब्रह्मानेच कल्पाची निर्मिती केली; म्हणूनच त्याला 'काळ' असे नाव पडले.

स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। व्यक्ताव्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत्

तोच सर्व सृष्टीचा सर्जनहार आहे, प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला पुन्हा पुन्हा; तो महान देव, प्रकट आणि अप्रकट, आणि हे सर्व जग त्याचेच आहे.

इत्येष प्रतिसन्धिर्वः कीर्त्तितः कल्पयोर्द्वयोः। साम्प्रतातीतयोर्मध्ये प्रागवस्था बभूव या

मागील आणि सध्याच्या या दोन कल्पांमधील संबंध आणि त्यात असलेली पूर्वस्थिती मी तुम्हाला सांगितली आहे.

कीर्त्तिता तु समासेन कल्पे कल्पे यथा तथा। साम्प्रतं ते प्रवक्ष्यामि कल्पमेतं निबोधत

प्रत्येक कल्पात कसे घडते हे थोडक्यात सांगितले; आता मी तुला या सध्याच्या कल्पाची कथा सांगतो, नीट ऐक.

तुल्यं युगसहस्रस्य नैशं कालमुपास्य सः। शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात्

हजार युगांच्या रात्रीची उपासना केल्यावर, त्या अंधाराच्या शेवटी तो सृष्टीच्या हेतूने ब्रह्मपद प्राप्त करतो.

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत्। अन्धकारे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे

त्या पाण्यात ब्रह्मा वायू होऊन फिरू लागला; त्या अंधारात सर्व स्थावर आणि जंगम नष्ट झाले होते.

जलेन समनुव्याप्ते सर्वतः पृथिवीतले। अविभागेन भूतेषु समन्तात्सुस्थितेषु च

पाणी सर्वत्र पृथ्वीवर पसरले होते, आणि सर्व जीव एकत्र, भक्कमपणे, सर्व बाजूंनी स्थित होते.