वायुपुराणम्

ततस्तेषु गतेषूर्द्ध्वं त्रैलोक्यात्सुमहात्मसु। तैः सार्द्धं ये महर्ल्लोकात्तदा नासादिता जनाः। तच्छिष्टाश्चेह तिष्ठन्ति कल्पाद्देहमुपासते

म्हणून, जेव्हा ते महान आत्मे त्रैलोक्यातून वर निघून जातात, तेव्हा जे महर्लोकातून पोहोचू शकले नाहीत, ते इथे राहतात आणि उरलेले लोक कल्पाच्या शेवटपर्यंत देहाची उपासना करतात.

गन्धर्वाद्याः पिशाचान्ता मानुषा ब्राह्मणादयः। पशवः पक्षिणश्चैव स्थावराः ससरीसृपाः

गंधर्व, यक्ष, पिशाच्च, माणसे, ब्राह्मण, पशू, पक्षी, स्थावर आणि सरपटणारे प्राणी — हे सर्व येथे आहेत.

तिष्ठत्सु तेषु तत्कालं पृथिवीतलवासिषु। सहस्रं यत्तु रश्मीनां सूर्यस्येह विभासते। ते सप्तरश्मयो भूत्वा ह्येकैको जायते रविः

त्या वेळी, पृथ्वीवर राहणाऱ्यांमध्ये, सूर्याच्या हजारो किरणांचे तेज चमकते. त्या सात किरणांपैकी प्रत्येक एक स्वतंत्र सूर्य होतो.

क्रमेणोत्तिष्ठमानास्ते त्रीन् लोकान् प्रदहन्त्युत। जङ्गमाः स्थावराः चैव नदीः संर्वाश्च पर्वतान्। पूर्वे शुष्का ह्यनावृष्ट्या सूर्यैस्तैश्च प्रधूपिताः

ते सूर्य एकामागोमाग वर चढत जाऊन, तीनही लोकांचा, जंगम-स्थावर प्राण्यांचा, नद्या आणि पर्वतांचा दाह करतात. आधीच दुष्काळाने सुकलेले, ते सर्व त्या सूर्यांनी भाजले जातात.

तदा ते विविशुः सर्वे निर्द्दग्धाः सूर्यरश्मिभिः। जङ्गमाः स्थावराः सर्वे धर्माधर्मात्मकास्तु वै

मग, जंगम आणि स्थावर, पुण्य आणि पापमिश्रित सर्व प्राणी, सूर्याच्या किरणांनी जळून, आतमध्ये प्रवेश करतात.

दग्धदेहास्ततस्ते वै गताः पापयुगात्यये। योन्या तया ह्यनिर्मुक्ताः शुभपापानुबन्धया

ज्यांची देहे जळून गेली आहेत, आणि ज्यांना पुण्य-पापाच्या बंधनामुळे जन्मातून मुक्ती मिळालेली नाही, ते पापयुगाच्या शेवटी निघून जातात.

ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपा जने जनाः। विशुद्धिबहुलाः सर्वे मानसीं सिद्धिमास्थिताः

मग, लोक पुन्हा तशाच स्वरूपाच्या लोकांमध्ये जन्म घेतात. सर्वजण शुद्धतेने परिपूर्ण आणि मानसिक सिद्धी प्राप्त केलेले असतात.

उषित्वा रजनीं तत्र ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। पुनः सर्गे भवन्तीह ब्रह्मणो मानसीप्रजाः

तेथे, अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्माच्या लोकात रात्र घालवून, नवीन सृष्टीच्या वेळी ते पुन्हा ब्रह्माच्या मानसपुत्ररूपाने येथे जन्म घेतात.

ततस्तेषु प्रवृत्तेषु जने त्रैलोक्यवासिषु। निर्दग्धेषु च लोकेषु तेषु सूर्यैस्तु सप्तभिः। वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विशीर्णेष्वालयेषु च

मग, जेव्हा त्या लोकांचा त्रैलोक्यात वास होतो आणि सात सूर्यांनी ते लोक जळून जातात, पाऊस पडून पृथ्वी पाण्याने भरते आणि सर्व निवासस्थानं नष्ट होतात.

समुद्राश्चैव मेघाश्च आपः सर्वाश्च पार्थिवाः। व्रजन्त्येकार्णवत्वं हि सलिलाख्यास्तदाश्रिताः

सर्व समुद्र, मेघ, पाणी आणि पृथ्वीवरील सर्व वस्तू एकाच पाण्याच्या सागरात मिसळतात, कारण त्या सर्वांना तेव्हा पाण्यानेच आधार मिळतो.

आगतागतिकं तद्वै यदा तु सलिलं बहु। संछाद्येमां स्थितां भूमिमर्णवाख्या तदा च सा

ते पाणी, जे येतं-जातं असतं, जेव्हा खूप वाढतं, तेव्हा ते ही संपूर्ण पृथ्वी झाकून टाकतं; तेव्हा त्याला 'सागर' असं म्हणतात.

आभाति यस्मान्नाभान्ति भासन्तो व्याप्तिदीप्तिषु। सर्वतः समनुप्लाव्य तासाञ्चाम्भो विभाव्यते

जेव्हा ते पाणी सर्वत्र पसरतं आणि इतर काहीच चमकत नाही, तेव्हा त्याचं तेज आणि व्याप सर्वत्र दिसून येतं, आणि त्यातलं पाणीच ओळखू येतं.

तदम्भस्तनुते यस्मात् सर्वां पृथ्वीं समन्ततः। धातुस्तनोतिर्विस्तारे तेनाम्भस्तनवः स्मृताः

कारण ते पाणी सर्व पृथ्वीवर सर्व बाजूंनी पसरतं, म्हणून त्याला 'पसरलेलं' असं ज्ञानी लोक म्हणतात.

अरमित्येष शीघ्रन्तु निपातः कविभिः स्मृतः। एकार्णवे भवन्त्यापो न शीघ्रास्तेन ते नराः

'अरम्' हा शब्द कवींनी जलाचा वेगाने खाली जाणे असा अर्थ घेतला आहे; पण एकसंध सागरात पाणी वेगाने जात नाही, म्हणून ते असं नाव पडलं.

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणोऽहनि। राजन्यां वर्त्तमानायान्तावत्तत् सलिलात्मना

ब्रह्मदेवाचा दिवस संपून हजारो युगांचा शेवट येतो, राजवंश चालू असताना, तेव्हा सर्व काही पाण्याचं स्वरूप घेतं.

ततस्तु सलिले तस्मिन्नष्टेऽग्नौ पृथिवीतले। प्रशान्तवातेऽन्धकारे निरालोके समन्ततः

मग त्या पाण्याचा नाश झाल्यावर, पृथ्वीवर अग्नी शांत होतो, वारा थांबतो, सर्वत्र अंधार पसरतो आणि कुठेही प्रकाश राहत नाही.

येनैवाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मा स पुरुषः प्रभुः। विभागमस्य लोकस्य पुनर्वै कर्तुमिच्छति

ज्याच्या इच्छेने हे जग चालतं, तो प्रभू ब्रह्मदेव पुन्हा या जगाची विभागणी करायची इच्छा करतो.

एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे। तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

त्या एकसंध सागरात, जेव्हा सर्व स्थावर आणि जंगम नष्ट होतात, तेव्हा ब्रह्मदेव हजार डोळे आणि हजार पाय असलेला होतो.

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः। ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

हजार डोके असलेला, सुवर्णवर्णाचा, इंद्रियांच्या पलीकडचा, ब्रह्मा आणि नारायण नावाने ओळखला जाणारा पुरुष, तेव्हा त्या पाण्यावर झोपतो.

सत्त्वोद्रेकात् प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमवेक्ष्य च। इमञ्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति

सत्त्वगुण वाढल्यामुळे तो जागा होतो आणि जग रिकामं पाहतो; त्यावेळी नारायणाबद्दल एक श्लोक सांगितला जातो.

आपो नाराख्यास्तनव इत्यपान्नाम शुश्रुमः। आपूर्य नाभिं तत्रास्ते तेन नारायणः स्मृतः

आपण ऐकलं आहे की पाण्याला 'नर' आणि त्याच्या पसरल्याला 'तनव' म्हणतात; ते नाभीपर्यंत भरून तो तिथेच वास करतो, म्हणून त्याला 'नारायण' असं नाव आहे.

सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात् सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रभुक्। सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजा पतिस्त्रयीपथे यः पुरुषो निरुच्यते

हजार डोके, शुभ मन, हजार पाय, हजार डोळे, तोंड आणि हजाराने अन्न घेणारा, हजार हात असलेला, सर्व प्राण्यांचा पहिला स्वामी, आणि त्रैपथगामी म्हणून ओळखला जाणारा पुरुष.

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता एको ह्यपूर्वः प्रथमं तुराषाट्। हिरण्यगर्भः पुरुषो महात्मा स पठ्यते वै तमसःपरस्तात्

सूर्यासारखा तेजस्वी, जगाचा एकमेव रक्षक, अद्वितीय आणि सर्वांत पहिला, जलद, हिरण्यगर्भ नावाचा, महान आत्मा असलेला पुरुष, अंधाराच्या पलीकडे आहे असं म्हटलं जातं.

कल्पादौ रजसोद्रिक्तो ब्रह्मा भूत्वाऽसृजत् प्रजाः। कल्पान्ते तमसोद्रिक्तो कालो भूत्वाऽग्रसत् पुनः

कल्पाच्या सुरुवातीला, ब्रह्मदेव रजोगुणाने प्रेरित होऊन सृष्टी निर्माण करतो; कल्पाच्या शेवटी, तमोगुण वाढल्यावर काळ सर्वांना पुन्हा आपल्यात सामावून घेतो.

स वै नारायणा ख्यस्तु सत्त्वोद्रिक्तोऽर्णवे स्वपन्। त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये समवर्त्तत

तो नारायण नावाने ओळखला जाणारा, सत्त्वगुणाने भरलेला, सागरात झोपतो; स्वतःला तीन भागांत विभागून, तो त्रैलोक्यात प्रकट होतो.

सृजते ग्रसते चैव वीक्षन्ते च त्रिभिस्तु तान्। एकार्णवे तदा लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे

तो त्या तिघांच्या रूपाने सृष्टी निर्माण करतो, नष्ट करतो आणि पाहतो; त्या एकसंध सागरात, जेव्हा जगातील स्थावर आणि जंगम सर्व नष्ट होतात.

चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलावृते। ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु अप्रकाशार्णवे स्वपन्

चार युगांच्या हजारो वर्षांच्या शेवटी, जेव्हा सर्वत्र पाणी पसरलेलं असतं, तेव्हा ब्रह्मा, नारायण नावाचा, अंधाराच्या सागरात, अप्रकट अवस्थेत झोपतो.

चतुर्विधाः प्रजा ग्रस्त्वा ब्राह्म्यां रात्र्यां महार्णवे। पश्यन्ति तं महर्ल्लोकात् सुप्तं कालं महर्षयः

ब्रह्माच्या रात्रीच्या महासागरात चार प्रकारच्या सजीवांना गिळून टाकल्यानंतर, महर्लोकातील महर्षी त्या काळाला झोपेत असल्यासारखा पाहतात.

भृग्वादयो यथा सप्त कल्पे ह्यस्मिन् महर्षयः। ततो विवर्त्तमानैस्तैर्महान् परिगतः परः

या कल्पात भृगु वगैरे सात महर्षी जसे आहेत, तसेच कल्प बदलला की हे श्रेष्ठ महर्षी त्या महान गोष्टींना व्यापून टाकतात.