वायुपुराणम्

स एवं स्लोकं दृष्ट्वा तु जया देवानथाब्रवीत्। वैवस्वतेऽन्तरेऽतीते मत्समीपमिहेष्यथ ।। ६.

हा श्लोक पाहून, जयाने देवांना सांगितले—'वैवस्वत मन्वंतराच्या शेवटी, तुम्ही येथे माझ्याकडे याल.'

ततो यूयं मया सार्द्धं सिद्धिं प्राप्स्यथ शाश्वतीम्। एवमुक्त्वा तु तान् ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।। ६.

मग माझ्याबरोबर तुम्हीही कायमची सिद्धी मिळवाल. असं ब्रह्मदेवाने सांगितलं आणि तिथेच अदृश्य झाला.

ततो देवास्तिरोभूते ईश्वरे ह्यकुतोभयम्। प्रपन्ना अणिमाद्यैश्च युक्ता योगबलान्विताः ।। ६.

मग परमेश्वर अदृश्य झाल्यावर देवता निर्भय झाल्या आणि अणिमा वगैरे योगशक्तींनी युक्त होऊन त्यांनी शरण घेतली.

ततस्तेषान्तु यास्तन्वस्ताऽभवन् द्वादश ह्रदाः। जया इति समाख्याता जाता श्चोदधिसन्निभाः ।। ६.

त्यांच्या देहातून मग बारा मोठ्या तळी निर्माण झाल्या, त्या 'जय' नावाने ओळखल्या जातात आणि समुद्रासारख्या विशाल होत्या.

ततः स्वायम्भुवे तस्मिन् सर्गेते जज्ञिरे सुराः। अजितायां रुचेः पुत्रा अजिता द्वादशात्मकः ।। ६.

मग त्या स्वयंभुव मन्वंतरात रुचि आणि अजिता यांच्या पोटी बारा रूपांचा अजित आणि देवता जन्मले.

विधिश्च मुनयश्चैव क्षेमो नन्दोऽव्ययस्तथा। प्राणोऽपानः सुधामा च क्रतुशक्तिव्यवस्थिताः । इत्येते मानसाः सर्वे अजिता द्वादश स्मृताः ।। ६.

विधी, ऋषी, क्षेम, नंद, अव्यय, प्राण, अपान, सुधामा, क्रतू, शक्ती आणि व्यवस्थित — हे सगळे बारा, मनातून उत्पन्न झालेले, अजिता म्हणून ओळखले जातात.

ते च यज्ञे सुरैः सार्द्धं यज्ञभाजस्तदा स्मृताः। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वे ततः स्वारोचिषे पुनः। तुषितायां समुत्पन्नाः पुनः पुत्राः स्वरोचिषः ।। ६.

हे सर्व देवता आणि अजिता, स्वयंभुव मन्वंतरात यज्ञात सहभागी झाले होते. त्यानंतर स्वारोचिष मन्वंतरात तुषिता यांच्या पोटी पुन्हा स्वरुचि यांचे पुत्र जन्मले.

तुषिता नाम ते ह्यासन् प्राणाख्या यात्रिकाः सुराः। पुनस्ते तुषिता देवा उत्तमे त्वन्तरे स्वयम् ।। ६.

ते तुषिता नावाने ओळखले गेले, प्राण नावानेही त्यांना हाक मारली जायची, आणि ते देवता प्रवासी होते. उत्तम मन्वंतरात पुन्हा हे तुषित देवता प्रकट झाले.

उत्तमस्य तु ते पुत्राः सत्यायां जज्ञिरे शुभाः। ततः सत्याः स्मृता देवा उत्तमे चान्तरे तदा ।। ६.

उत्तम मन्वंतरात सत्येच्या पोटी उत्तमाचे शुभ पुत्र जन्मले. म्हणून त्या काळातले देवता 'सत्या' म्हणून ओळखले गेले.

अभजन् यज्ञभाजस्ते तृतीये द्वापरान्तरे। ते तु सत्याः पुनर्द्देवाः सम्प्राप्ते तामसेऽन्तरे ।। ६.

हे सत्या देवता तिसऱ्या द्वापार मन्वंतरात यज्ञात सहभागी झाले. आणि जेव्हा तामस मन्वंतर सुरू झाला, तेव्हा हेच सत्या देवता पुन्हा प्रकट झाले.

हर्षा ये तमसः पुत्रा जज्ञिरे द्वादशैव तु । हरयो नाम ते देवा यज्ञभाजस्तथाऽभवन् ।। ६.

तामस मन्वंतरात हर्षाचे बारा पुत्र जन्मले, त्यांना 'हरय' असं नाव पडलं आणि तेही यज्ञात सहभागी झाले.

ततस्ते हरयो देवाः प्राप्ते चारिष्णवेऽन्तरे। वैकुण्ठायां ततस्ते वै चरिष्णोर्जज्ञिरे सुराः। वैकुण्ठा नाम ते देवाः पञ्चमस्यान्तरे मनोः ।। ६.

मग जेव्हा चारीष्णु मन्वंतर आला, तेव्हा हे हरय देवता वैकुंठेच्या पोटी जन्मले. पाचव्या मन्वंतरात हे देवता 'वैकुंठ' नावाने ओळखले गेले.

ततस्ते वै पुनर्द्देवा वैकुण्ठाः प्राप्य चाक्षुषम्। साध्यायां द्वादश सुता जज्ञिरे धर्मसूनवः ।। ६.

मग पुन्हा हे वैकुंठ देवता चाक्षुष मन्वंतरात पोहोचले, तेव्हा साध्या यांच्या पोटी धर्माचे बारा पुत्र जन्मले.

ततस्ते वै पुनः साध्याः संक्षीणे चाक्षुषेऽन्तरे । उपस्थिते मनोः सर्गे पुनर्वैवस्वतस्य ह ।। ६.

मग जेव्हा चाक्षुष मन्वंतर संपत आला आणि साध्य देवता कमी झाले, तेव्हा वैवस्वत मनूंच्या सृष्टीची वेळ आली.

आद्ये त्रेतायुगमुखे प्राप्ते वैवस्वतस्य तु । अंशेन साध्यास्तेऽदित्यां मारीचात् कश्यपात् पुनः ।। ६.

पहिल्या त्रेता युगाच्या सुरुवातीला, वैवस्वत मन्वंतरात, साध्य देवता अंशाने अदितीच्या पोटी, मरीचि आणि कश्यप यांच्या घरात पुन्हा जन्मले.

जज्ञिरे द्वादशादित्या वर्त्तमानेऽन्तरे पुनः। यदा त्वेते समुत्पन्नाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।। ६.

आत्ताच्या या मन्वंतरात बारा आदित्य जन्मले. आणि जेव्हा हे चाक्षुष मन्वंतरात प्रकट झाले होते,

ततः स्वायम्भुवे साध्या जज्ञिरे द्वादशामराः। एवमाद्या जयास्ते वै शापात्समभवंस्तदा ।। ६.

मग स्वयंभुव मन्वंतरात बारा अमर साध्य जन्मले. त्या वेळी शापामुळे हे मूळ जय प्रकट झाले.

य इमां सप्तसम्भूतिं देवानां देवशासनात् । पठेद्यः श्रद्धया युक्तः प्रत्वायं न गच्छति ।। ६.

जो कोणी श्रद्धेने देवतांच्या या सात जन्मांची कथा ऐकतो किंवा म्हणतो, तो कधीही योग्य मार्गावरून भरकटत नाही.

इत्येते भूतयः सप्त जयानां सप्तलक्षणाः। परिक्रान्ता मया चाद्य किम्भूयः श्रोतुमिच्छथ ।। ६.

अशा प्रकारे, जयांच्या या सात रूपांची, सात वैशिष्ट्यांची मी आज सांगितलेली कथा पूर्ण झाली. अजून काय ऐकायचं आहे?

दैत्यानां दानवानाञ्च गन्धर्वोरगरक्षसाम्। सर्वभूतपिशाचानां पशूनां पक्षिवीरुधाम्। उत्पत्तिं निधनञ्चैव विस्तरात् कथयस्व नः ।। ६.

दैत्य, दानव, गंधर्व, सर्प, राक्षस, सर्व भुते, पिशाच, जनावरं, पक्षी आणि वनस्पती यांचा जन्म आणि अंत कसा झाला हे सविस्तर आम्हाला सांग.

एवमुक्तस्तदा सूत उवाच ऋषिसत्तमान् । दितेः पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् ।। ६.

असं विचारल्यावर सूतांनी त्या श्रेष्ठ ऋषींना सांगितलं, 'कश्यप आणि दिती यांना दोन मुलं झाली, असं आम्ही ऐकलं आहे.'

कश्यपस्यात्मजौ तौ वै सर्वेभ्यः पूर्वजौ स्मृतौ। सूत्येऽहन्यतिरात्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिके ।। ६.

कश्यपाची ही दोन मुलं सर्वांमध्ये सगळ्यात मोठी मानली जातात. कश्यपाच्या दीर्घ अश्वमेध यज्ञाच्या दिवशी त्यांचा जन्म झाला.

हिरण्यकशिपुर्नाम प्रथमं ऋत्विगासनम्। दित्या गर्भाद्विनिःसृत्य तत्रासीनोच्चसंसदि। हिरण्यकशिपुस्तस्मात् कर्मणा तेन स स्मृतः ।। ६.

त्यातला पहिला, हिरण्यकशिपू नावाचा, ऋत्विजाच्या आसनावर बसला. दितीच्या पोटातून बाहेर पडून तो मोठ्या सभेत गेला आणि त्या कृतीमुळे त्याला हिरण्यकशिपू हे नाव मिळालं.

हिरण्यकशिपोर्नाम जन्म चैव महात्मनः। प्रभाव़ञ्चैव दैत्यस्य विस्तराद्ब्रूहि नः प्रभो ।। ६.

हे प्रभो, हिरण्यकशिपू या महान दैत्याचा जन्म आणि त्याची महती सविस्तर आम्हाला सांग.

कश्यपस्याश्वमेधोऽभूत् पुण्यो वै पुष्करे पुरा। ऋषिभिर्द्देवताभिश्च गन्धर्वै रुपशोभितः ।। ६.

पूर्वी पुष्कर येथे कश्यपाचा पुण्य अश्वमेध यज्ञ झाला, ज्यात ऋषी, देवता आणि गंधर्वांनी शोभा आणली होती.

उत्कृष्टेनैव विधिना आख्यानादौ यथाविधि। आसनान्युपक्लृप्तानि काञ्चनानि तु पञ्च वै ।। ६.

कथेच्या सुरुवातीला, उत्तम पद्धतीने, पाच सोन्याची आसने योग्य रीतीने मांडली गेली.

कुशपूतानि त्रीण्यत्र कूर्चफलकमेव च। मुख्यार्त्विजश्च चत्वारस्तेषान्तान्युपकल्पयेत् ।। ६.

तेथे तिघांसाठी कुशांनी शुद्ध केलेली आसने आणि कूर्चासाठी एक आसन होतं. मुख्य चार ऋत्विजांसाठी ही आसने ठेवली होती.

शुभं तत्रासनं यत्तु होतुरर्थे प्रकल्पितम्। हिरण्मयं तथा दिव्यं दिव्यास्तरणसंस्तृतम् ।। ६.

हौतारासाठी जी शुभ आसन ठेवली होती, ती सोन्याची आणि दिव्य होती, आणि दिव्य वस्त्रांनी मांडलेली होती.

अन्तर्वत्नी दितिश्चैव पत्नीत्वं स्मुपागता। दश वर्षसहस्राणि गर्भस्तस्या अवर्तत ।। ६.

दिती गरोदर असताना तिने पत्नीपद स्वीकारलं. तिच्या गर्भाला दहा हजार वर्षे झाली.