वायुपुराणम्

मन्वन्तरयुगाख्यानामप्युच्छिन्नाश्च सन्धयः। परस्पराः प्रवर्त्तन्ते मन्वन्तरयुगैः सह

मन्वंतर आणि युगांच्या प्रतिसंधीही तुटतात; त्या एकामागून एक मन्वंतर आणि युगांसोबत चालतात.

उक्ता ये प्रक्रियार्थेन पूर्वकल्पाः समासतः। तेषां परार्द्धकल्पानां पूर्वो ह्यस्मात्तु यः परः। आसीत् कल्पो व्यतीतो वै परार्द्धेन परस्तु सः

पूर्वी सांगितलेल्या कल्पांची प्रक्रिया थोडक्यात सांगितली; त्या मोठ्या कल्पांमध्ये या कल्पापूर्वी जो होता, तोच मागील आणि मोठा कल्प आहे.

अन्ये भविष्या ये कल्पा अपरार्द्धाद्गुणीकृताः। प्रथमः साम्प्रतस्तेषां कल्पोऽयं वर्त्तते द्विजाः

पुढे जे भविष्यातील कल्प येणार आहेत, ते दुसऱ्या अर्ध्यानंतर मोजले जातात; त्यातला हा सध्याचा कल्प पहिला आहे, हे द्विजजन.

यस्मिन् पूर्वः परार्द्धे तु द्वितीये पर उच्यते। एतावान् स्थितिकालश्च प्रत्याहारस्ततः स्मृतः

ज्यात पहिला भाग 'पूर्व' आणि दुसरा भाग 'पर' असं म्हणतात, तोच स्थिरतेचा काळ ठरतो, आणि त्यानंतरचा काळ 'प्रत्याहार' म्हणजेच संहारकाळ म्हणून ओळखला जातो.

अस्मात् कल्पात्तु यः पूर्वं कल्पोऽतीतः सनातनः। चतुर्युगसहस्रान्ते अहो मन्वन्तरैः पुरा

या कल्पापूर्वी जो कल्प झाला, तोच 'सनातन' म्हणजेच प्राचीन कल्प मानला जातो; तो चार युगांच्या हजार संचांनी आणि त्या आधीच्या मन्वंतरांनी संपला होता.

क्षीणे कल्पे तदा तस्मिन् दाहकाले ह्युपस्थिते। तस्मिन् कल्पे तदा देवा आसन्वैमानिकास्तु ये

त्या कल्पाचा काळ संपून संहारकाळ जवळ आला, तेव्हा त्या कल्पात जे वैमानिक देव होते, ते तिथे अस्तित्वात होते.

नक्षत्रग्रहतारास्तु चन्द्रसूर्यग्रहाश्च ये। अष्टाविंशतिरेवैताः कोट्यस्तु सुकृतात्मनाम्

नक्षत्र, ग्रह, तारे, चंद्र, सूर्य आणि इतर ग्रह—हे सगळे मिळून अठ्ठावीस कोटी पुण्यवान जीव होते.

मन्वन्तरे तथैकस्मिन् चतुर्दशसु वै तथा। त्रीणि कोटिशतान्यासन् कोट्याद्विनवतिस्तथा। अष्टाधिकाः सप्तशताः सहस्राणां स्मृताः पुरा

प्रत्येक चौदा मन्वंतरांत, तीनशे कोटी आणि त्यात नव्वद कोटी अधिक, तसेच पूर्वीप्रमाणे सातशे आठ हजार इतके जीव होते.

वैमानिकानां देवानां कल्पेऽतीते तु येऽभवन्। एकैकस्मिंस्तु कल्पे वै देवा वैमानिकाः स्मृताः

पूर्वीच्या कल्पात जे वैमानिक देव होते, प्रत्येक कल्पात असे वैमानिक देव स्मरणात राहतात.

अथ मन्वन्तरेष्वासंश्चतुर्दशसु वै दिवि। देवाश्च पितरश्चैव मुनयो मनवस्तथा

मग त्या चौदा मन्वंतरांत स्वर्गात, देव, पितर, ऋषी आणि मनु हेही होते.

तेषामनुचरा ये च मनुपुत्रास्तथैव च। वर्णाश्रमिभिरीड्याश्च तस्मिन् काले तु ये सुराः। मन्वन्तरेषु येह्यासन् देवलोके दिवौकसः

त्यांचे सेवक, मनुपुत्र, तसेच वर्णाश्रमातले वंदनीय लोक—हे सगळे त्या काळात स्वर्गात असणारे देव होते.

ते तैः संयोजकैः सार्द्धं प्राप्ते सङ्कलने तथा। तुल्यनिष्ठास्तु ते सर्वे प्राप्ते ह्याभूतसंप्लवे

जे त्यांच्यात सामील झाले होते, त्यांच्यासह, संकलनाचा काळ आला तेव्हा, सगळे समान स्थितीचे होते, आणि महाप्रलय जवळ आला.

ततस्तेऽवश्यभावित्वाद् बुद्ध्वा पर्यायमात्मनः। त्रैलोक्यवासिनो देवास्तस्मिन् प्राप्ते ह्युपप्लवे

मग, स्वतःच्या बदलाची खात्री पटल्यावर, तीनही लोकांत राहणारे देव, तो संहारकाळ जवळ येताच—

तेऽनौत्सुक्यविषादेन त्यक्त्वा स्थानानि भावतः। महर्ल्लोकाय संविग्नास्ततस्ते दधिरे मतिम्

ते कोणतीही उत्कंठा किंवा निराशा न बाळगता, आपापली स्थानं सोडून, काळजीने महर्लोकाकडे मन वळवतात.

ते युक्ता उपपद्यन्ते महसिस्थैः शरीरकैः। विशुद्धिबहुलाः सर्वे मानसीं सिद्धिमास्थिताः

ते शिस्तबद्ध राहून, तेजस्वी देह प्राप्त करतात; सर्वजण शुद्धतेने परिपूर्ण असतात आणि मनाने सिद्धी साधतात.

तैः कल्प वासिभिः सार्द्धं महानासादितस्तु यैः। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैस्तद्भक्तैश्चापरैर्ज्जनैः

ज्यांनी कल्पभर वास केला, ज्यांनी मोठेपण मिळवलं—ते ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि इतर भक्त लोक, त्यांच्यासह.

मत्वा तु ते महर्ल्लोकं देवसङ्घाश्चतुर्द्दश। ततस्ते जनलोकाय सो द्वेगा दधिरे मतिम्

महर्लोकाचा विचार करून, चौदा देवगण मग उत्साहाने जनलोकाकडे मन वळवतात.

विशुद्धिबहुलाः सर्वे मानसीं सिद्धिमास्थिताः। तैः कल्पवासिभिः सांर्द्ध महानासादितस्तु यैः

सर्वजण शुद्धतेने परिपूर्ण असतात, मनाने सिद्धी साधतात; ज्यांनी कल्पभर वास केला आणि मोठेपण मिळवलं, त्यांच्यासह.

दशकृत्व इवावृत्त्या तस्माद्गच्छन्ति स्वस्तपः। तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति वै पुनः। एतेन क्रमयोगेन यान्ति कल्पनिवासिनः

अशा प्रकारे दहा वेळा फेरफटका मारून, ते स्वस्तप लोकाकडे जातात; तिथे दहा कल्पे राहून, पुन्हा सत्यलोकाकडे जातात; या क्रमाने कल्पवासी वरच्या लोकांकडे जातात.

एवं देवयुगानान्तु सहस्राणि परस्परात्। गतानि ब्रह्मलोकं वै अपरावर्त्तिनीं गतिम्

अशा प्रकारे, एकामागून एक हजारो देवयुगं गेली, आणि ते ब्रह्मलोकात पोहोचले, जिथून पुन्हा परत येणं नाही.

आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः। भवन्ति ब्रह्मणस्तुल्या रूपेण विषयेण च

त्यांना राज्य नसतं, पण ऐश्वर्यात ते ब्रह्मासारखेच असतात; रूप आणि अधिकार या दोन्हीतही ते ब्रह्मासमान होतात.

तत्र ते ह्यवतिष्ठन्ति प्रीतियुक्ताः प्रसङ्गमात्। आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह

तेथे, आपापल्या नात्यामुळे प्रेमाने भरलेले ते लोक राहतात. ब्रह्माचा आनंद मिळवून, ते ब्रह्मासोबत मुक्त होतात.

अवश्यम्भाविनाऽर्थेन प्राकृतेनैव ते स्वयम्। नाना त्वेनाभिसम्बद्धास्तदा तत्कालभाविनः

अनिवार्य अशा आपल्या स्वाभाविक अवस्थेमुळे, ते स्वतःच वेगवेगळ्या प्रकारे बांधले जातात आणि त्या वेळी, जशी नियती आहे तशी त्यांची स्थिती होते.

स्वरूपतो बुद्धिपूर्वं यथा भवति जाग्रतः। तत्कालभावि तेषां तु तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते

जशी जागेपणी आपली बुद्धी आणि स्वभावाप्रमाणे ज्ञान प्रकट होते, तशीच त्या योग्य वेळी त्यांच्यातही ज्ञान प्रकट होते.

प्रत्याहारे तु भेदानां येषां भिन्नाभिसूष्मणाम्। तैः सार्द्धं प्रतिसृज्यन्ते कार्याणि करणानि च

जे लोक वेगळ्या सूक्ष्म तत्त्वांनी युक्त आहेत, त्यांच्या सोबतच त्यांच्या सर्व कृती आणि इंद्रिये संहतीच्या वेळी परत घेतली जातात.

नानात्वदर्शनात्तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्। विनष्टस्वाधिकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम्

ब्रह्मलोकात राहणाऱ्यांमध्ये भिन्नता दिसल्यामुळे, ज्यांचा अधिकार संपला आहे आणि जे आपापल्या धर्मात स्थित आहेत, त्यांची अशी स्थिती होते.

ते तुल्यलक्षणाः सिद्धाः शुद्धात्मानो निरञ्जनाः। प्रकृतौ कारणातीताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः

ते सर्व गुणांनी समान, सिद्ध, शुद्ध आत्म्याचे आणि कलंकरहित आहेत. प्रकृती आणि कारण यांना ओलांडून, ते स्वतःच्या आत्म्यातच स्थित राहतात.

प्रख्यापयित्वा ह्यात्मानं प्रकृतिस्तेषु सर्वशः। पुरुषाव्यवहृतत्वेन प्रतीता न प्रवर्त्तते

प्रकृतीने आपले स्वरूप त्यांच्यात पूर्णपणे प्रकट केल्यावर, ती पुरुषाशी संबंध नसल्यासारखी ओळखली जाऊन, कृती करणे थांबवते.

प्रवर्तिते पुनः सर्गे तेषां वा कारणं पुनः। संयोगे प्राकृते तेषां युक्तानां तत्त्वदर्शिनाम्

सृष्टी पुन्हा सुरू झाल्यावर, त्यांच्या साठी कारण पुन्हा निर्माण होते. जे तत्त्वज्ञानाने युक्त आहेत आणि प्रकृतीशी एकरूप झाले आहेत, त्यांच्यासाठी हे घडते.