वायुपुराणम्

नारायणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम्। अण्डाज्जज्ञे पुनर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

नारायण हे अव्यक्तापलीकडे असून, त्यांनी अव्यक्तातून अंड निर्माण केले; त्या अंडातून पुन्हा ब्रह्मा जन्मले आणि त्यांनी स्वतःच सर्व लोकांची निर्मिती केली.

एष वः कथितः पादः समासान्न तु विस्तरात्। अनेनाद्येन पादेन पुराणं संप्रकीर्तितम्

हे सर्व तुम्हाला थोडक्यात सांगितले, विस्ताराने नाही; या पहिल्या भागाने पुराणाचे वर्णन झाले आहे.

इत्येष प्रथमः पादः प्रक्रियार्थः प्रकीर्तितः। श्रुत्वा तु संहृष्टमनाः काश्यपेयः सनातनः

अशा प्रकारे ही पहिली प्रक्रिया सांगितली गेली; हे ऐकून काश्यपकुळातील सनातनाचा मन आनंदित झाला.

सम्बोध्य सूतं वचसा पप्रच्छाथोत्तरां कथाम्। अतःप्रभृति कल्पज्ञ प्रतिसंधिं प्रचक्ष्व नः

त्याने सुताला विचारून पुढची कथा सांगायला सांगितली: 'आता पुढे, कल्पांचा जाणकार, आम्हाला कल्पांच्या मधल्या काळाबद्दल सांग.'

समतीतस्य कल्पस्य वर्त्तमानस्य चोभयोः। कल्पयोरन्तरं यच्च प्रतिसंधिर्यतस्तयोः। एतद्वेदितुमिच्छामः अत्यन्तकुशलो ह्यसि

मागील आणि सध्याच्या कल्पाचा आणि त्या दोघांमधील अंतर—त्यांचा संबंध काय आहे हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे, कारण तू फारच कुशल आहेस.

अत्र वोऽहं प्रवक्ष्यामि प्रतिसंधिञ्च यस्तयोः। समतीतस्य कल्पस्य वर्त्तमानस्य चोभयोः

या ठिकाणी मी तुम्हाला त्या दोन्ही कल्पांचा, म्हणजेच मागील आणि सध्याच्या कल्पाचा संबंध सांगतो.

मन्वन्तराणि कल्पेषु येषु यानि च सुव्रताः। यश्चायं वर्त्तते कल्पो वाराहः साम्प्रतः शुभः

कल्पांमध्ये जी मन्वंतरं आहेत, ती कोणती आहेत हे आणि हे सध्याचं शुभ वराहकल्प—हे सर्व, हे सज्जनो, मी सांगतो.

अस्मात् कल्पाच्च यः कल्पः पूर्वोऽतीतः सनातनः। तस्य चास्य च कल्पस्य मध्यावस्थान्निबोधत

आणि या कल्पापूर्वी जो कल्प होता, तो जुना आणि गेलेला आहे; त्या कल्पाचा आणि या कल्पाचा मधला काळ ऐका.

प्रत्याहृते पूर्वकल्पे प्रतिसंधिं च तत्र वै। अन्यः प्रवर्त्तते कल्पो जनाल्लोकात् पुनः पुनः

मागील कल्प संपल्यावर, त्या मधल्या काळात पुन्हा नव्या कल्पाची सुरुवात होते आणि ही प्रक्रिया वारंवार घडते.

व्युच्छिन्नात् प्रतिसंधेस्तु कल्पात् कल्पः परस्परम्। व्युच्छिद्यन्ते क्रियाःसर्वाः कल्पान्ते सर्वशस्तदा। तस्मात् कल्पात्तु कल्पस्य प्रतिसंधिर्निगद्यते

एका कल्पातून दुसऱ्या कल्पात जाताना, सर्व क्रिया थांबतात; म्हणून कल्पाच्या शेवटी आणि पुढच्या सुरुवातीच्या काळाला 'प्रतिसंधी' म्हणतात.

मन्वन्तरयुगाख्यानामप्युच्छिन्नाश्च सन्धयः। परस्पराः प्रवर्त्तन्ते मन्वन्तरयुगैः सह

मन्वंतर आणि युगांच्या प्रतिसंधीही तुटतात; त्या एकामागून एक मन्वंतर आणि युगांसोबत चालतात.

उक्ता ये प्रक्रियार्थेन पूर्वकल्पाः समासतः। तेषां परार्द्धकल्पानां पूर्वो ह्यस्मात्तु यः परः। आसीत् कल्पो व्यतीतो वै परार्द्धेन परस्तु सः

पूर्वी सांगितलेल्या कल्पांची प्रक्रिया थोडक्यात सांगितली; त्या मोठ्या कल्पांमध्ये या कल्पापूर्वी जो होता, तोच मागील आणि मोठा कल्प आहे.

अन्ये भविष्या ये कल्पा अपरार्द्धाद्गुणीकृताः। प्रथमः साम्प्रतस्तेषां कल्पोऽयं वर्त्तते द्विजाः

पुढे जे भविष्यातील कल्प येणार आहेत, ते दुसऱ्या अर्ध्यानंतर मोजले जातात; त्यातला हा सध्याचा कल्प पहिला आहे, हे द्विजजन.

यस्मिन् पूर्वः परार्द्धे तु द्वितीये पर उच्यते। एतावान् स्थितिकालश्च प्रत्याहारस्ततः स्मृतः

ज्यात पहिला भाग 'पूर्व' आणि दुसरा भाग 'पर' असं म्हणतात, तोच स्थिरतेचा काळ ठरतो, आणि त्यानंतरचा काळ 'प्रत्याहार' म्हणजेच संहारकाळ म्हणून ओळखला जातो.

अस्मात् कल्पात्तु यः पूर्वं कल्पोऽतीतः सनातनः। चतुर्युगसहस्रान्ते अहो मन्वन्तरैः पुरा

या कल्पापूर्वी जो कल्प झाला, तोच 'सनातन' म्हणजेच प्राचीन कल्प मानला जातो; तो चार युगांच्या हजार संचांनी आणि त्या आधीच्या मन्वंतरांनी संपला होता.

क्षीणे कल्पे तदा तस्मिन् दाहकाले ह्युपस्थिते। तस्मिन् कल्पे तदा देवा आसन्वैमानिकास्तु ये

त्या कल्पाचा काळ संपून संहारकाळ जवळ आला, तेव्हा त्या कल्पात जे वैमानिक देव होते, ते तिथे अस्तित्वात होते.

नक्षत्रग्रहतारास्तु चन्द्रसूर्यग्रहाश्च ये। अष्टाविंशतिरेवैताः कोट्यस्तु सुकृतात्मनाम्

नक्षत्र, ग्रह, तारे, चंद्र, सूर्य आणि इतर ग्रह—हे सगळे मिळून अठ्ठावीस कोटी पुण्यवान जीव होते.

मन्वन्तरे तथैकस्मिन् चतुर्दशसु वै तथा। त्रीणि कोटिशतान्यासन् कोट्याद्विनवतिस्तथा। अष्टाधिकाः सप्तशताः सहस्राणां स्मृताः पुरा

प्रत्येक चौदा मन्वंतरांत, तीनशे कोटी आणि त्यात नव्वद कोटी अधिक, तसेच पूर्वीप्रमाणे सातशे आठ हजार इतके जीव होते.

वैमानिकानां देवानां कल्पेऽतीते तु येऽभवन्। एकैकस्मिंस्तु कल्पे वै देवा वैमानिकाः स्मृताः

पूर्वीच्या कल्पात जे वैमानिक देव होते, प्रत्येक कल्पात असे वैमानिक देव स्मरणात राहतात.

अथ मन्वन्तरेष्वासंश्चतुर्दशसु वै दिवि। देवाश्च पितरश्चैव मुनयो मनवस्तथा

मग त्या चौदा मन्वंतरांत स्वर्गात, देव, पितर, ऋषी आणि मनु हेही होते.

तेषामनुचरा ये च मनुपुत्रास्तथैव च। वर्णाश्रमिभिरीड्याश्च तस्मिन् काले तु ये सुराः। मन्वन्तरेषु येह्यासन् देवलोके दिवौकसः

त्यांचे सेवक, मनुपुत्र, तसेच वर्णाश्रमातले वंदनीय लोक—हे सगळे त्या काळात स्वर्गात असणारे देव होते.

ते तैः संयोजकैः सार्द्धं प्राप्ते सङ्कलने तथा। तुल्यनिष्ठास्तु ते सर्वे प्राप्ते ह्याभूतसंप्लवे

जे त्यांच्यात सामील झाले होते, त्यांच्यासह, संकलनाचा काळ आला तेव्हा, सगळे समान स्थितीचे होते, आणि महाप्रलय जवळ आला.

ततस्तेऽवश्यभावित्वाद् बुद्ध्वा पर्यायमात्मनः। त्रैलोक्यवासिनो देवास्तस्मिन् प्राप्ते ह्युपप्लवे

मग, स्वतःच्या बदलाची खात्री पटल्यावर, तीनही लोकांत राहणारे देव, तो संहारकाळ जवळ येताच—

तेऽनौत्सुक्यविषादेन त्यक्त्वा स्थानानि भावतः। महर्ल्लोकाय संविग्नास्ततस्ते दधिरे मतिम्

ते कोणतीही उत्कंठा किंवा निराशा न बाळगता, आपापली स्थानं सोडून, काळजीने महर्लोकाकडे मन वळवतात.

ते युक्ता उपपद्यन्ते महसिस्थैः शरीरकैः। विशुद्धिबहुलाः सर्वे मानसीं सिद्धिमास्थिताः

ते शिस्तबद्ध राहून, तेजस्वी देह प्राप्त करतात; सर्वजण शुद्धतेने परिपूर्ण असतात आणि मनाने सिद्धी साधतात.

तैः कल्प वासिभिः सार्द्धं महानासादितस्तु यैः। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैस्तद्भक्तैश्चापरैर्ज्जनैः

ज्यांनी कल्पभर वास केला, ज्यांनी मोठेपण मिळवलं—ते ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि इतर भक्त लोक, त्यांच्यासह.

मत्वा तु ते महर्ल्लोकं देवसङ्घाश्चतुर्द्दश। ततस्ते जनलोकाय सो द्वेगा दधिरे मतिम्

महर्लोकाचा विचार करून, चौदा देवगण मग उत्साहाने जनलोकाकडे मन वळवतात.

विशुद्धिबहुलाः सर्वे मानसीं सिद्धिमास्थिताः। तैः कल्पवासिभिः सांर्द्ध महानासादितस्तु यैः

सर्वजण शुद्धतेने परिपूर्ण असतात, मनाने सिद्धी साधतात; ज्यांनी कल्पभर वास केला आणि मोठेपण मिळवलं, त्यांच्यासह.

दशकृत्व इवावृत्त्या तस्माद्गच्छन्ति स्वस्तपः। तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति वै पुनः। एतेन क्रमयोगेन यान्ति कल्पनिवासिनः

अशा प्रकारे दहा वेळा फेरफटका मारून, ते स्वस्तप लोकाकडे जातात; तिथे दहा कल्पे राहून, पुन्हा सत्यलोकाकडे जातात; या क्रमाने कल्पवासी वरच्या लोकांकडे जातात.