वायुपुराणम्

चतुर्द्धावास्थितः सोऽथ सर्वभूतेषु कृत्स्नशः। विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्या सिद्ध्या तथैव च

ती सृष्टी सर्व जीवांमध्ये चार प्रकारांनी स्थिर आहे – उलट्या मार्गाने, शक्तीने, तृप्तीने आणि सिद्धीने.

स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तिता। सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु तुष्टिर्द्देवेषु कृत्स्नशः

स्थावर प्राण्यांमध्ये उलट्या मार्गाने, तिर्यक योनींमध्ये शक्तीने, मनुष्यांमध्ये सिद्धात्मा, आणि देवांमध्ये पूर्ण तृप्ती असते.

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः। सर्गाः परस्परस्याथ प्रकारा बहवः स्मृताः

अशा प्रकारे, हे नऊ प्राकृत आणि वैकृत सृष्टी प्रकार मानले जातात. तसेच, सृष्टीचे अनेक प्रकार एकमेकांशी संबंधित आहेत असेही सांगितले जाते.

अग्रे ससर्ज्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्। सनन्दनञ्च सनकं विद्वांसं च सनातनम्

सृष्टीच्या प्रारंभी, ब्रह्मदेवाने आपल्या मनापासून समान असणारे मानसपुत्र निर्माण केले – सनंदन, सनक आणि ज्ञानी सनातन.

विज्ञानेन निवृत्तास्ते वैवर्तेन महौजसः। संबुद्धाश्चैव नानात्वादपविद्धास्त्रयोऽपिते। असृष्ट्वैव प्रजासर्गं प्रतिसर्गं गताः पुनः

ज्ञानामुळे ते निवृत्त झाले, रूपांतरामुळे अत्यंत तेजस्वी झाले. जागृत होऊन, विविधतेमुळे ते तिघे वेगळे पडले; त्यांनी संतती निर्माण न करता पुन्हा प्रलयात विलीन झाले.

तदा तेषु व्यतीतेषु तदान्यान् साधकांश्च तान्। मानसानसृजद्ब्रह्मा पुनः स्थानाभिमानिनः। आभूतसंप्लवावस्थान्नामतस्तान्निबोधत

मग त्या काळानंतर ब्रह्मदेवाने मनानेच पुन्हा इतर सृष्टीतील जीव निर्माण केले, जे पंचमहाभूतांचे अधिपती आहेत. या सगळ्यांची नावे ऐका.

आपोऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तथा। स्वर्गं दिवः समुद्रांश्च नदान् शैलान् वनस्पतीन्

पाणी, अग्नी, पृथ्वी, वारा, आकाश, दिशा, स्वर्ग, दिवस, समुद्र, नद्या, पर्वत आणि वनातील झाडे—

ओषधीनां तथात्मानो ह्यात्मानो वृक्षवीरुधाम्। लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्त्ताः सन्धिरात्र्यहाः

औषधींचे गुण, झाडे आणि वेलींमधील गुण, क्षण, लाकूड, काळाची विभागणी, मुहूर्त, संध्या, दिवस आणि रात्र—

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च। स्थानाभिमानिनः सर्वे स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

पंधरवडे, महिने, अयन, वर्षे आणि युगे— हे सर्व त्यांच्या त्यांच्या स्थानांचे अधिपती आहेत आणि त्यांच्याच नावांनी ओळखले जातात.

वक्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूतास्तद्वक्षस्तः क्षत्रियाः पूर्वभागैः। वैश्याश्चोर्वोर्यस्य पद्भ्याञ्च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

त्याच्या तोंडातून ब्राह्मण, हातांतून क्षत्रिय, मांड्यांतून वैश्य आणि पायांतून शूद्र जन्मले; अशा प्रकारे सर्व जाती त्याच्या देहातून उत्पन्न झाल्या.

नारायणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम्। अण्डाज्जज्ञे पुनर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

नारायण हे अव्यक्तापलीकडे असून, त्यांनी अव्यक्तातून अंड निर्माण केले; त्या अंडातून पुन्हा ब्रह्मा जन्मले आणि त्यांनी स्वतःच सर्व लोकांची निर्मिती केली.

एष वः कथितः पादः समासान्न तु विस्तरात्। अनेनाद्येन पादेन पुराणं संप्रकीर्तितम्

हे सर्व तुम्हाला थोडक्यात सांगितले, विस्ताराने नाही; या पहिल्या भागाने पुराणाचे वर्णन झाले आहे.

इत्येष प्रथमः पादः प्रक्रियार्थः प्रकीर्तितः। श्रुत्वा तु संहृष्टमनाः काश्यपेयः सनातनः

अशा प्रकारे ही पहिली प्रक्रिया सांगितली गेली; हे ऐकून काश्यपकुळातील सनातनाचा मन आनंदित झाला.

सम्बोध्य सूतं वचसा पप्रच्छाथोत्तरां कथाम्। अतःप्रभृति कल्पज्ञ प्रतिसंधिं प्रचक्ष्व नः

त्याने सुताला विचारून पुढची कथा सांगायला सांगितली: 'आता पुढे, कल्पांचा जाणकार, आम्हाला कल्पांच्या मधल्या काळाबद्दल सांग.'

समतीतस्य कल्पस्य वर्त्तमानस्य चोभयोः। कल्पयोरन्तरं यच्च प्रतिसंधिर्यतस्तयोः। एतद्वेदितुमिच्छामः अत्यन्तकुशलो ह्यसि

मागील आणि सध्याच्या कल्पाचा आणि त्या दोघांमधील अंतर—त्यांचा संबंध काय आहे हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे, कारण तू फारच कुशल आहेस.

अत्र वोऽहं प्रवक्ष्यामि प्रतिसंधिञ्च यस्तयोः। समतीतस्य कल्पस्य वर्त्तमानस्य चोभयोः

या ठिकाणी मी तुम्हाला त्या दोन्ही कल्पांचा, म्हणजेच मागील आणि सध्याच्या कल्पाचा संबंध सांगतो.

मन्वन्तराणि कल्पेषु येषु यानि च सुव्रताः। यश्चायं वर्त्तते कल्पो वाराहः साम्प्रतः शुभः

कल्पांमध्ये जी मन्वंतरं आहेत, ती कोणती आहेत हे आणि हे सध्याचं शुभ वराहकल्प—हे सर्व, हे सज्जनो, मी सांगतो.

अस्मात् कल्पाच्च यः कल्पः पूर्वोऽतीतः सनातनः। तस्य चास्य च कल्पस्य मध्यावस्थान्निबोधत

आणि या कल्पापूर्वी जो कल्प होता, तो जुना आणि गेलेला आहे; त्या कल्पाचा आणि या कल्पाचा मधला काळ ऐका.

प्रत्याहृते पूर्वकल्पे प्रतिसंधिं च तत्र वै। अन्यः प्रवर्त्तते कल्पो जनाल्लोकात् पुनः पुनः

मागील कल्प संपल्यावर, त्या मधल्या काळात पुन्हा नव्या कल्पाची सुरुवात होते आणि ही प्रक्रिया वारंवार घडते.

व्युच्छिन्नात् प्रतिसंधेस्तु कल्पात् कल्पः परस्परम्। व्युच्छिद्यन्ते क्रियाःसर्वाः कल्पान्ते सर्वशस्तदा। तस्मात् कल्पात्तु कल्पस्य प्रतिसंधिर्निगद्यते

एका कल्पातून दुसऱ्या कल्पात जाताना, सर्व क्रिया थांबतात; म्हणून कल्पाच्या शेवटी आणि पुढच्या सुरुवातीच्या काळाला 'प्रतिसंधी' म्हणतात.

मन्वन्तरयुगाख्यानामप्युच्छिन्नाश्च सन्धयः। परस्पराः प्रवर्त्तन्ते मन्वन्तरयुगैः सह

मन्वंतर आणि युगांच्या प्रतिसंधीही तुटतात; त्या एकामागून एक मन्वंतर आणि युगांसोबत चालतात.

उक्ता ये प्रक्रियार्थेन पूर्वकल्पाः समासतः। तेषां परार्द्धकल्पानां पूर्वो ह्यस्मात्तु यः परः। आसीत् कल्पो व्यतीतो वै परार्द्धेन परस्तु सः

पूर्वी सांगितलेल्या कल्पांची प्रक्रिया थोडक्यात सांगितली; त्या मोठ्या कल्पांमध्ये या कल्पापूर्वी जो होता, तोच मागील आणि मोठा कल्प आहे.

अन्ये भविष्या ये कल्पा अपरार्द्धाद्गुणीकृताः। प्रथमः साम्प्रतस्तेषां कल्पोऽयं वर्त्तते द्विजाः

पुढे जे भविष्यातील कल्प येणार आहेत, ते दुसऱ्या अर्ध्यानंतर मोजले जातात; त्यातला हा सध्याचा कल्प पहिला आहे, हे द्विजजन.

यस्मिन् पूर्वः परार्द्धे तु द्वितीये पर उच्यते। एतावान् स्थितिकालश्च प्रत्याहारस्ततः स्मृतः

ज्यात पहिला भाग 'पूर्व' आणि दुसरा भाग 'पर' असं म्हणतात, तोच स्थिरतेचा काळ ठरतो, आणि त्यानंतरचा काळ 'प्रत्याहार' म्हणजेच संहारकाळ म्हणून ओळखला जातो.

अस्मात् कल्पात्तु यः पूर्वं कल्पोऽतीतः सनातनः। चतुर्युगसहस्रान्ते अहो मन्वन्तरैः पुरा

या कल्पापूर्वी जो कल्प झाला, तोच 'सनातन' म्हणजेच प्राचीन कल्प मानला जातो; तो चार युगांच्या हजार संचांनी आणि त्या आधीच्या मन्वंतरांनी संपला होता.

क्षीणे कल्पे तदा तस्मिन् दाहकाले ह्युपस्थिते। तस्मिन् कल्पे तदा देवा आसन्वैमानिकास्तु ये

त्या कल्पाचा काळ संपून संहारकाळ जवळ आला, तेव्हा त्या कल्पात जे वैमानिक देव होते, ते तिथे अस्तित्वात होते.

नक्षत्रग्रहतारास्तु चन्द्रसूर्यग्रहाश्च ये। अष्टाविंशतिरेवैताः कोट्यस्तु सुकृतात्मनाम्

नक्षत्र, ग्रह, तारे, चंद्र, सूर्य आणि इतर ग्रह—हे सगळे मिळून अठ्ठावीस कोटी पुण्यवान जीव होते.

मन्वन्तरे तथैकस्मिन् चतुर्दशसु वै तथा। त्रीणि कोटिशतान्यासन् कोट्याद्विनवतिस्तथा। अष्टाधिकाः सप्तशताः सहस्राणां स्मृताः पुरा

प्रत्येक चौदा मन्वंतरांत, तीनशे कोटी आणि त्यात नव्वद कोटी अधिक, तसेच पूर्वीप्रमाणे सातशे आठ हजार इतके जीव होते.

वैमानिकानां देवानां कल्पेऽतीते तु येऽभवन्। एकैकस्मिंस्तु कल्पे वै देवा वैमानिकाः स्मृताः

पूर्वीच्या कल्पात जे वैमानिक देव होते, प्रत्येक कल्पात असे वैमानिक देव स्मरणात राहतात.