वायुपुराणम्

सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वसहधर्म्मिणः। इत्येष तेजसः सर्गो ह्यर्व्वाक्स्रोताः प्रकीर्त्तितः

हे मनुष्य सिद्धात्मा असून, गंधर्वांसारखेच त्यांचे स्वरूप आहे. अशा प्रकारे तेजस्वी, अर्वाक्स्रोत सृष्टीचे वर्णन झाले.

पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः। विपर्य्ययेण शक्त्या च तुष्ट्या सिद्ध्या तथैव च। विवृत्तं वर्त्तमानञ्च तेऽर्थं जानन्ति तत्त्वतः

पाचवी सृष्टी 'अनुग्रह' अशी ओळखली जाते, ती चार प्रकारांनी स्थिर आहे – उलट्या मार्गाने, शक्तीने, तृप्तीने आणि सिद्धीने. हे लोक भूतकाळ आणि वर्तमान यांचा खरा अर्थ जाणतात.

भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते। विपर्य्ययेण भूतादिरशक्त्या च व्यवस्थितः

भूतादी जीवांची सहावी सृष्टी म्हणून ओळखली जाते. ती उलट्या मार्गाने आणि अशक्ततेने, भूतांपासून सुरू होते.

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो महतस्तु सः। तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते

महत्तत्त्वापासून पहिली सृष्टी निर्माण झाली, हे समजावे. दुसरी सृष्टी तन्मात्रांची असून, तिला 'भूतसृष्टी' असे म्हणतात.

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रिय कः स्मृतः। इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो भुद्धिपूर्वकः

तिसरी 'वैकारिक' सृष्टी आहे, जिला 'इंद्रियांची सृष्टी' असेही म्हणतात. बुद्धीपूर्वक ही प्राकृत सृष्टी निर्माण होते.

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः। तिर्य्यक्सोताश्च यः सर्गस्तिर्य्यग्योनिः स पञ्चमः

चौथी सृष्टी 'मुख्य' आहे, आणि मुख्य जीव म्हणजे स्थावर प्राणी मानले जातात. पाचवी सृष्टी 'तिर्यक्स्रोत' आहे, जिला प्राण्यांची योनी म्हणतात.

तथोर्द्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः। तथार्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

त्याचप्रमाणे, वरच्या प्रवाहांची सहावी सृष्टी 'दैवी सृष्टी' म्हणून ओळखली जाते. तसेच, खालीच्या प्रवाहांची सातवी सृष्टी 'मानवी सृष्टी' आहे.

अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसस्तु सः। पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः

आठवी सृष्टी 'अनुग्रह' अशी ओळखली जाते, ती सात्त्विक आणि तामसिक आहे. या पाच सृष्टी वैकृत मानल्या जातात, आणि उर्वरित तीन प्राकृत आहेत.

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः। प्राकृतास्तु त्रयः सर्गाः कृतास्ते बुद्धिपूर्व्वकाः

नववी सृष्टी प्राकृत आणि वैकृत दोन्ही असून, तिला 'कौमार' म्हणतात. बुद्धीपूर्वक तीन प्राकृत सृष्टी पूर्ण झाल्या आहेत.

बुद्धिपूर्व्वं प्रवर्त्तन्ते षट्सर्गा ब्रह्मणस्तु ते। विस्तरानुग्रहं सर्गं कीर्त्त्यमानं निबोधत

ब्रह्माची सहा सृष्टी बुद्धीपूर्वक सुरू होते. आता विस्ताराने अनुग्रह सृष्टीचे वर्णन ऐका.

चतुर्द्धावास्थितः सोऽथ सर्वभूतेषु कृत्स्नशः। विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्या सिद्ध्या तथैव च

ती सृष्टी सर्व जीवांमध्ये चार प्रकारांनी स्थिर आहे – उलट्या मार्गाने, शक्तीने, तृप्तीने आणि सिद्धीने.

स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तिता। सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु तुष्टिर्द्देवेषु कृत्स्नशः

स्थावर प्राण्यांमध्ये उलट्या मार्गाने, तिर्यक योनींमध्ये शक्तीने, मनुष्यांमध्ये सिद्धात्मा, आणि देवांमध्ये पूर्ण तृप्ती असते.

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः। सर्गाः परस्परस्याथ प्रकारा बहवः स्मृताः

अशा प्रकारे, हे नऊ प्राकृत आणि वैकृत सृष्टी प्रकार मानले जातात. तसेच, सृष्टीचे अनेक प्रकार एकमेकांशी संबंधित आहेत असेही सांगितले जाते.

अग्रे ससर्ज्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्। सनन्दनञ्च सनकं विद्वांसं च सनातनम्

सृष्टीच्या प्रारंभी, ब्रह्मदेवाने आपल्या मनापासून समान असणारे मानसपुत्र निर्माण केले – सनंदन, सनक आणि ज्ञानी सनातन.

विज्ञानेन निवृत्तास्ते वैवर्तेन महौजसः। संबुद्धाश्चैव नानात्वादपविद्धास्त्रयोऽपिते। असृष्ट्वैव प्रजासर्गं प्रतिसर्गं गताः पुनः

ज्ञानामुळे ते निवृत्त झाले, रूपांतरामुळे अत्यंत तेजस्वी झाले. जागृत होऊन, विविधतेमुळे ते तिघे वेगळे पडले; त्यांनी संतती निर्माण न करता पुन्हा प्रलयात विलीन झाले.

तदा तेषु व्यतीतेषु तदान्यान् साधकांश्च तान्। मानसानसृजद्ब्रह्मा पुनः स्थानाभिमानिनः। आभूतसंप्लवावस्थान्नामतस्तान्निबोधत

मग त्या काळानंतर ब्रह्मदेवाने मनानेच पुन्हा इतर सृष्टीतील जीव निर्माण केले, जे पंचमहाभूतांचे अधिपती आहेत. या सगळ्यांची नावे ऐका.

आपोऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तथा। स्वर्गं दिवः समुद्रांश्च नदान् शैलान् वनस्पतीन्

पाणी, अग्नी, पृथ्वी, वारा, आकाश, दिशा, स्वर्ग, दिवस, समुद्र, नद्या, पर्वत आणि वनातील झाडे—

ओषधीनां तथात्मानो ह्यात्मानो वृक्षवीरुधाम्। लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्त्ताः सन्धिरात्र्यहाः

औषधींचे गुण, झाडे आणि वेलींमधील गुण, क्षण, लाकूड, काळाची विभागणी, मुहूर्त, संध्या, दिवस आणि रात्र—

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च। स्थानाभिमानिनः सर्वे स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

पंधरवडे, महिने, अयन, वर्षे आणि युगे— हे सर्व त्यांच्या त्यांच्या स्थानांचे अधिपती आहेत आणि त्यांच्याच नावांनी ओळखले जातात.

वक्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूतास्तद्वक्षस्तः क्षत्रियाः पूर्वभागैः। वैश्याश्चोर्वोर्यस्य पद्भ्याञ्च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

त्याच्या तोंडातून ब्राह्मण, हातांतून क्षत्रिय, मांड्यांतून वैश्य आणि पायांतून शूद्र जन्मले; अशा प्रकारे सर्व जाती त्याच्या देहातून उत्पन्न झाल्या.

नारायणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम्। अण्डाज्जज्ञे पुनर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

नारायण हे अव्यक्तापलीकडे असून, त्यांनी अव्यक्तातून अंड निर्माण केले; त्या अंडातून पुन्हा ब्रह्मा जन्मले आणि त्यांनी स्वतःच सर्व लोकांची निर्मिती केली.

एष वः कथितः पादः समासान्न तु विस्तरात्। अनेनाद्येन पादेन पुराणं संप्रकीर्तितम्

हे सर्व तुम्हाला थोडक्यात सांगितले, विस्ताराने नाही; या पहिल्या भागाने पुराणाचे वर्णन झाले आहे.

इत्येष प्रथमः पादः प्रक्रियार्थः प्रकीर्तितः। श्रुत्वा तु संहृष्टमनाः काश्यपेयः सनातनः

अशा प्रकारे ही पहिली प्रक्रिया सांगितली गेली; हे ऐकून काश्यपकुळातील सनातनाचा मन आनंदित झाला.

सम्बोध्य सूतं वचसा पप्रच्छाथोत्तरां कथाम्। अतःप्रभृति कल्पज्ञ प्रतिसंधिं प्रचक्ष्व नः

त्याने सुताला विचारून पुढची कथा सांगायला सांगितली: 'आता पुढे, कल्पांचा जाणकार, आम्हाला कल्पांच्या मधल्या काळाबद्दल सांग.'

समतीतस्य कल्पस्य वर्त्तमानस्य चोभयोः। कल्पयोरन्तरं यच्च प्रतिसंधिर्यतस्तयोः। एतद्वेदितुमिच्छामः अत्यन्तकुशलो ह्यसि

मागील आणि सध्याच्या कल्पाचा आणि त्या दोघांमधील अंतर—त्यांचा संबंध काय आहे हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे, कारण तू फारच कुशल आहेस.

अत्र वोऽहं प्रवक्ष्यामि प्रतिसंधिञ्च यस्तयोः। समतीतस्य कल्पस्य वर्त्तमानस्य चोभयोः

या ठिकाणी मी तुम्हाला त्या दोन्ही कल्पांचा, म्हणजेच मागील आणि सध्याच्या कल्पाचा संबंध सांगतो.

मन्वन्तराणि कल्पेषु येषु यानि च सुव्रताः। यश्चायं वर्त्तते कल्पो वाराहः साम्प्रतः शुभः

कल्पांमध्ये जी मन्वंतरं आहेत, ती कोणती आहेत हे आणि हे सध्याचं शुभ वराहकल्प—हे सर्व, हे सज्जनो, मी सांगतो.

अस्मात् कल्पाच्च यः कल्पः पूर्वोऽतीतः सनातनः। तस्य चास्य च कल्पस्य मध्यावस्थान्निबोधत

आणि या कल्पापूर्वी जो कल्प होता, तो जुना आणि गेलेला आहे; त्या कल्पाचा आणि या कल्पाचा मधला काळ ऐका.

प्रत्याहृते पूर्वकल्पे प्रतिसंधिं च तत्र वै। अन्यः प्रवर्त्तते कल्पो जनाल्लोकात् पुनः पुनः

मागील कल्प संपल्यावर, त्या मधल्या काळात पुन्हा नव्या कल्पाची सुरुवात होते आणि ही प्रक्रिया वारंवार घडते.