वायुपुराणम्

एकादशेन्द्रियविधा नवधा चोदयस्तथा। अष्टौ च तारकाद्याश्च तेषां शक्तिविधाः स्मृताः

त्यात अकरा प्रकारची इंद्रिये, नऊ प्रकारची प्रवृत्ती आणि आठ ताऱ्यांसारख्या गोष्टी आहेत; त्यांची शक्तीही तशीच सांगितली आहे.

अतः प्रकाशास्ते सर्व्वे आवृताश्च बहिः पुनः। यस्मात्तिर्यक् प्रवर्त्तेत तिर्य्यक्स्रोताः स उच्यते

म्हणून हे सर्व जरी प्रकाशमान असले, तरी पुन्हा बाहेरून झाकलेले आहेत; कारण ते आडवे चालतात, त्यांना आडवे प्रवाही प्राणी म्हणतात.

तिर्यक्स्रोताश्च दृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः। अभिप्रायमथोद्धूतं दृष्ट्वा सर्व्वन्तथाभिधम्। तस्याभिध्यायतो नित्यं सात्त्विकः समवर्त्तत

त्या आडव्या प्रवाही प्राण्यांना पाहून, ईश्वराने दुसरे विश्व निर्माण केले; त्या वेळी निर्माण झालेली इच्छा आणि सर्वांची नावे पाहून, त्याच्या ध्यानातून सात्त्विक सृष्टी निर्माण झाली.

ऊर्द्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स चैवोर्द्ध्वव्यवस्थितः। यस्माद्व्यवर्त्ततोह्द्ध्वन्तु ऊर्द्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः

तिसरा प्रवाह म्हणजे वरच्या दिशेने जाणारा प्रवाह, जो वर स्थिर आहे; कारण तो वर जातो, म्हणून त्याला वरचा प्रवाह म्हणतात.

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च संवृता। प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः

हे प्राणी सुख आणि आनंदाने भरलेले, आत आणि बाहेरून झाकलेले असतात; आत आणि बाहेरून प्रकाशमान, आणि वरच्या प्रवाहातून उत्पन्न झालेले मानले जातात.

तेन वा तादयो ज्ञेयाः सृष्टात्मानो व्यवस्थिताः। ऊर्द्ध्वस्रोतास्तृतीयो वै तेन सर्गस्तु स स्मृतः

यामुळे ज्यांची सृष्टी निश्चित आहे, असे प्राणी ओळखावे; वरचा प्रवाह हा तिसरा आहे आणि ती सृष्टीही तशीच ओळखली जाते.

ऊर्द्ध्वस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः। प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततोऽन्यं सोऽभ्यमन्यत। ससर्ज्ज सर्गमन्यं स साधकं प्रभुरीश्वरः

वरच्या प्रवाहातून देवांची निर्मिती झाल्यावर, ब्रह्मा अत्यंत आनंदी झाला आणि त्याने दुसरी सृष्टी निर्माण करण्याचा विचार केला; मग प्रभूने एक फलदायी, साधक अशी दुसरी सृष्टी निर्माण केली.

अथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा। प्रादुर्ब्बभूव चाव्यक्तादर्व्वाक्‌स्रोतः सुसाधकम्। यस्मादर्वाक्व्यवर्त्तेत ततोऽर्व्वाक्स्रोत उच्यते

त्यावेळी, त्या सत्यध्यान करणाऱ्या पुरुषाच्या मनात, अव्यक्तातून एक खाली वाहणारा प्रवाह प्रकट झाला, जो सृष्टीसाठी योग्य होता. कारण तो प्रवाह खाली वळतो, म्हणून त्याला 'अर्वाक्स्रोत' असे म्हणतात.

ते च प्रकाशबहुलास्तमः सत्त्वरजोधिकाः। तस्मात्ते दुःखबहुला भूयो भूयश्च कारिणः

हे प्रवाह तेजाने भरलेले असले, तरी त्यात अंधार, सत्त्व आणि रज या गुणांचे प्राबल्य आहे. त्यामुळे हे प्रवाह दुःखाने भरलेले असून, वारंवार कर्म करतात.

प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते। लक्षणैस्तारकाद्यैस्ते अष्टधा च व्यवस्थिताः

जे मनुष्य बाहेरून आणि आतून तेजस्वी आहेत, ते सिद्ध होत जातात. ताऱ्यांसारख्या चिन्हांद्वारे, हे आठ प्रकारांनी ओळखले जातात.

सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वसहधर्म्मिणः। इत्येष तेजसः सर्गो ह्यर्व्वाक्स्रोताः प्रकीर्त्तितः

हे मनुष्य सिद्धात्मा असून, गंधर्वांसारखेच त्यांचे स्वरूप आहे. अशा प्रकारे तेजस्वी, अर्वाक्स्रोत सृष्टीचे वर्णन झाले.

पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः। विपर्य्ययेण शक्त्या च तुष्ट्या सिद्ध्या तथैव च। विवृत्तं वर्त्तमानञ्च तेऽर्थं जानन्ति तत्त्वतः

पाचवी सृष्टी 'अनुग्रह' अशी ओळखली जाते, ती चार प्रकारांनी स्थिर आहे – उलट्या मार्गाने, शक्तीने, तृप्तीने आणि सिद्धीने. हे लोक भूतकाळ आणि वर्तमान यांचा खरा अर्थ जाणतात.

भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते। विपर्य्ययेण भूतादिरशक्त्या च व्यवस्थितः

भूतादी जीवांची सहावी सृष्टी म्हणून ओळखली जाते. ती उलट्या मार्गाने आणि अशक्ततेने, भूतांपासून सुरू होते.

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो महतस्तु सः। तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते

महत्तत्त्वापासून पहिली सृष्टी निर्माण झाली, हे समजावे. दुसरी सृष्टी तन्मात्रांची असून, तिला 'भूतसृष्टी' असे म्हणतात.

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रिय कः स्मृतः। इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो भुद्धिपूर्वकः

तिसरी 'वैकारिक' सृष्टी आहे, जिला 'इंद्रियांची सृष्टी' असेही म्हणतात. बुद्धीपूर्वक ही प्राकृत सृष्टी निर्माण होते.

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः। तिर्य्यक्सोताश्च यः सर्गस्तिर्य्यग्योनिः स पञ्चमः

चौथी सृष्टी 'मुख्य' आहे, आणि मुख्य जीव म्हणजे स्थावर प्राणी मानले जातात. पाचवी सृष्टी 'तिर्यक्स्रोत' आहे, जिला प्राण्यांची योनी म्हणतात.

तथोर्द्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः। तथार्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

त्याचप्रमाणे, वरच्या प्रवाहांची सहावी सृष्टी 'दैवी सृष्टी' म्हणून ओळखली जाते. तसेच, खालीच्या प्रवाहांची सातवी सृष्टी 'मानवी सृष्टी' आहे.

अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसस्तु सः। पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः

आठवी सृष्टी 'अनुग्रह' अशी ओळखली जाते, ती सात्त्विक आणि तामसिक आहे. या पाच सृष्टी वैकृत मानल्या जातात, आणि उर्वरित तीन प्राकृत आहेत.

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः। प्राकृतास्तु त्रयः सर्गाः कृतास्ते बुद्धिपूर्व्वकाः

नववी सृष्टी प्राकृत आणि वैकृत दोन्ही असून, तिला 'कौमार' म्हणतात. बुद्धीपूर्वक तीन प्राकृत सृष्टी पूर्ण झाल्या आहेत.

बुद्धिपूर्व्वं प्रवर्त्तन्ते षट्सर्गा ब्रह्मणस्तु ते। विस्तरानुग्रहं सर्गं कीर्त्त्यमानं निबोधत

ब्रह्माची सहा सृष्टी बुद्धीपूर्वक सुरू होते. आता विस्ताराने अनुग्रह सृष्टीचे वर्णन ऐका.

चतुर्द्धावास्थितः सोऽथ सर्वभूतेषु कृत्स्नशः। विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्या सिद्ध्या तथैव च

ती सृष्टी सर्व जीवांमध्ये चार प्रकारांनी स्थिर आहे – उलट्या मार्गाने, शक्तीने, तृप्तीने आणि सिद्धीने.

स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तिता। सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु तुष्टिर्द्देवेषु कृत्स्नशः

स्थावर प्राण्यांमध्ये उलट्या मार्गाने, तिर्यक योनींमध्ये शक्तीने, मनुष्यांमध्ये सिद्धात्मा, आणि देवांमध्ये पूर्ण तृप्ती असते.

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः। सर्गाः परस्परस्याथ प्रकारा बहवः स्मृताः

अशा प्रकारे, हे नऊ प्राकृत आणि वैकृत सृष्टी प्रकार मानले जातात. तसेच, सृष्टीचे अनेक प्रकार एकमेकांशी संबंधित आहेत असेही सांगितले जाते.

अग्रे ससर्ज्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्। सनन्दनञ्च सनकं विद्वांसं च सनातनम्

सृष्टीच्या प्रारंभी, ब्रह्मदेवाने आपल्या मनापासून समान असणारे मानसपुत्र निर्माण केले – सनंदन, सनक आणि ज्ञानी सनातन.

विज्ञानेन निवृत्तास्ते वैवर्तेन महौजसः। संबुद्धाश्चैव नानात्वादपविद्धास्त्रयोऽपिते। असृष्ट्वैव प्रजासर्गं प्रतिसर्गं गताः पुनः

ज्ञानामुळे ते निवृत्त झाले, रूपांतरामुळे अत्यंत तेजस्वी झाले. जागृत होऊन, विविधतेमुळे ते तिघे वेगळे पडले; त्यांनी संतती निर्माण न करता पुन्हा प्रलयात विलीन झाले.

तदा तेषु व्यतीतेषु तदान्यान् साधकांश्च तान्। मानसानसृजद्ब्रह्मा पुनः स्थानाभिमानिनः। आभूतसंप्लवावस्थान्नामतस्तान्निबोधत

मग त्या काळानंतर ब्रह्मदेवाने मनानेच पुन्हा इतर सृष्टीतील जीव निर्माण केले, जे पंचमहाभूतांचे अधिपती आहेत. या सगळ्यांची नावे ऐका.

आपोऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तथा। स्वर्गं दिवः समुद्रांश्च नदान् शैलान् वनस्पतीन्

पाणी, अग्नी, पृथ्वी, वारा, आकाश, दिशा, स्वर्ग, दिवस, समुद्र, नद्या, पर्वत आणि वनातील झाडे—

ओषधीनां तथात्मानो ह्यात्मानो वृक्षवीरुधाम्। लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्त्ताः सन्धिरात्र्यहाः

औषधींचे गुण, झाडे आणि वेलींमधील गुण, क्षण, लाकूड, काळाची विभागणी, मुहूर्त, संध्या, दिवस आणि रात्र—

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च। स्थानाभिमानिनः सर्वे स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

पंधरवडे, महिने, अयन, वर्षे आणि युगे— हे सर्व त्यांच्या त्यांच्या स्थानांचे अधिपती आहेत आणि त्यांच्याच नावांनी ओळखले जातात.