वायुपुराणम्

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्व्वताम्। भूराद्यां श्चतुरो लोकान् पुनः सोऽथ प्रकल्पयत्। लोकान् प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्गं ससर्ज्ज ह

त्याने ही पृथ्वी, तिचे समुद्र, सात द्वीप आणि पर्वत तसेच भू वगैरे चार लोक पुन्हा नीट मांडले; आणि लोकांची रचना केल्यावर, त्याने सर्व प्रजांची निर्मिती केली.

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः। ससर्ज्ज सृष्टिन्तद्रूपां कल्पादिषु यथा पुरा

स्वयंभू, भगवंत ब्रह्मा, विविध प्रजांची निर्मिती करण्याची इच्छा धरून, पूर्वी जशी सृष्टी केली होती, तशीच पुन्हा निर्माण केली.

तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्। प्रधानसमकालं वै प्रादुर्भूतस्तमोमयः

त्यांनी सृष्टीचा विचार करत असताना, त्याच्या इच्छेने आणि प्रधानाच्या वेळीच, अंधारमय अशी एक सृष्टी प्रकट झाली.

तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः। अविद्या पञ्चपर्व्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः

अंधार, मोह, मोठा मोह, तामस आणि ज्याला अंध म्हणतात, अशी ही पाच प्रकारची अज्ञानाची निर्मिती त्या महात्म्यापासून झाली.

प़ञ्चधा चाश्रितः सर्गो ध्यायतः सोऽभिमानिनः। सर्व्वतस्तमसा चैव दीपः कुम्भवदावृतः। बहिरन्तः प्रकाशश्च शुद्धो निःसंज्ञ एव च

ही सृष्टी पाच प्रकारे, ध्यान करणाऱ्या आणि अभिमान असलेल्या ब्रह्मापासून निर्माण झाली; सर्वत्र अंधाराने वेढलेली, जणू दिवा मडक्याने झाकल्यासारखी, बाहेर आणि आत प्रकाशमान, पण शुद्ध आणि जाणीवशून्य.

यस्मात्तैः संवृता बुद्धिर्मुख्यानि करणानि च। तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

या पाच अज्ञानामुळे बुद्धी आणि मुख्य इंद्रिये झाकली गेली, म्हणून ज्यांचे आत्मा झाकले गेले आहेत, त्यांना मुख्य वृक्ष म्हणतात.

मुख्यसर्गे तथाभूतं ब्रह्मा दृष्ट्वा ह्यसाधकम्। अप्रसन्नमनाः सोऽथ ततो न्यासोऽभ्यमन्यत

मुख्य सृष्टी अशी निष्फळ आहे हे पाहून, ब्रह्मा समाधानी राहिला नाही आणि मग त्याने संन्यासाचा विचार केला.

तस्याभिध्यायतस्तत्र तिर्य्यक् स्रोतोऽभ्यवर्त्तत। यस्मात्तिर्यग् व्यवर्त्तेत तिर्य्यक्स्रोतस्ततः स्मृतम्

त्याच्या ध्यानातून तिथे एक आडवा प्रवाह निर्माण झाला; कारण तो प्रवाह वाकडा गेला, म्हणून त्याला आडवा प्रवाह म्हणतात.

तमोबहुत्वात्ते सर्व्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः। उत्पथग्राहिणश्चापि ते ध्यानाद्ध्यानमानिनः

त्या अंधाराच्या अधिकतेमुळे, सर्वजण अज्ञानाने भरलेले मानले जातात; ते चुकीच्या मार्गावर जातात आणि ध्यान करत असूनही त्यांना त्याचा गर्व असतो.

तिर्य्यक्स्रोतस्तु दृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः। अहंकृता अहंमना अष्टाविंशद्विधात्मकाः

त्या आडव्या प्रवाहाला पाहून, ईश्वराने दुसरे विश्व निर्माण केले, जे अहंकार आणि स्वाभिमानाने बनलेले, अठ्ठावीस प्रकारचे आहे.

एकादशेन्द्रियविधा नवधा चोदयस्तथा। अष्टौ च तारकाद्याश्च तेषां शक्तिविधाः स्मृताः

त्यात अकरा प्रकारची इंद्रिये, नऊ प्रकारची प्रवृत्ती आणि आठ ताऱ्यांसारख्या गोष्टी आहेत; त्यांची शक्तीही तशीच सांगितली आहे.

अतः प्रकाशास्ते सर्व्वे आवृताश्च बहिः पुनः। यस्मात्तिर्यक् प्रवर्त्तेत तिर्य्यक्स्रोताः स उच्यते

म्हणून हे सर्व जरी प्रकाशमान असले, तरी पुन्हा बाहेरून झाकलेले आहेत; कारण ते आडवे चालतात, त्यांना आडवे प्रवाही प्राणी म्हणतात.

तिर्यक्स्रोताश्च दृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः। अभिप्रायमथोद्धूतं दृष्ट्वा सर्व्वन्तथाभिधम्। तस्याभिध्यायतो नित्यं सात्त्विकः समवर्त्तत

त्या आडव्या प्रवाही प्राण्यांना पाहून, ईश्वराने दुसरे विश्व निर्माण केले; त्या वेळी निर्माण झालेली इच्छा आणि सर्वांची नावे पाहून, त्याच्या ध्यानातून सात्त्विक सृष्टी निर्माण झाली.

ऊर्द्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स चैवोर्द्ध्वव्यवस्थितः। यस्माद्व्यवर्त्ततोह्द्ध्वन्तु ऊर्द्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः

तिसरा प्रवाह म्हणजे वरच्या दिशेने जाणारा प्रवाह, जो वर स्थिर आहे; कारण तो वर जातो, म्हणून त्याला वरचा प्रवाह म्हणतात.

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च संवृता। प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः

हे प्राणी सुख आणि आनंदाने भरलेले, आत आणि बाहेरून झाकलेले असतात; आत आणि बाहेरून प्रकाशमान, आणि वरच्या प्रवाहातून उत्पन्न झालेले मानले जातात.

तेन वा तादयो ज्ञेयाः सृष्टात्मानो व्यवस्थिताः। ऊर्द्ध्वस्रोतास्तृतीयो वै तेन सर्गस्तु स स्मृतः

यामुळे ज्यांची सृष्टी निश्चित आहे, असे प्राणी ओळखावे; वरचा प्रवाह हा तिसरा आहे आणि ती सृष्टीही तशीच ओळखली जाते.

ऊर्द्ध्वस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः। प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततोऽन्यं सोऽभ्यमन्यत। ससर्ज्ज सर्गमन्यं स साधकं प्रभुरीश्वरः

वरच्या प्रवाहातून देवांची निर्मिती झाल्यावर, ब्रह्मा अत्यंत आनंदी झाला आणि त्याने दुसरी सृष्टी निर्माण करण्याचा विचार केला; मग प्रभूने एक फलदायी, साधक अशी दुसरी सृष्टी निर्माण केली.

अथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा। प्रादुर्ब्बभूव चाव्यक्तादर्व्वाक्‌स्रोतः सुसाधकम्। यस्मादर्वाक्व्यवर्त्तेत ततोऽर्व्वाक्स्रोत उच्यते

त्यावेळी, त्या सत्यध्यान करणाऱ्या पुरुषाच्या मनात, अव्यक्तातून एक खाली वाहणारा प्रवाह प्रकट झाला, जो सृष्टीसाठी योग्य होता. कारण तो प्रवाह खाली वळतो, म्हणून त्याला 'अर्वाक्स्रोत' असे म्हणतात.

ते च प्रकाशबहुलास्तमः सत्त्वरजोधिकाः। तस्मात्ते दुःखबहुला भूयो भूयश्च कारिणः

हे प्रवाह तेजाने भरलेले असले, तरी त्यात अंधार, सत्त्व आणि रज या गुणांचे प्राबल्य आहे. त्यामुळे हे प्रवाह दुःखाने भरलेले असून, वारंवार कर्म करतात.

प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते। लक्षणैस्तारकाद्यैस्ते अष्टधा च व्यवस्थिताः

जे मनुष्य बाहेरून आणि आतून तेजस्वी आहेत, ते सिद्ध होत जातात. ताऱ्यांसारख्या चिन्हांद्वारे, हे आठ प्रकारांनी ओळखले जातात.

सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वसहधर्म्मिणः। इत्येष तेजसः सर्गो ह्यर्व्वाक्स्रोताः प्रकीर्त्तितः

हे मनुष्य सिद्धात्मा असून, गंधर्वांसारखेच त्यांचे स्वरूप आहे. अशा प्रकारे तेजस्वी, अर्वाक्स्रोत सृष्टीचे वर्णन झाले.

पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः। विपर्य्ययेण शक्त्या च तुष्ट्या सिद्ध्या तथैव च। विवृत्तं वर्त्तमानञ्च तेऽर्थं जानन्ति तत्त्वतः

पाचवी सृष्टी 'अनुग्रह' अशी ओळखली जाते, ती चार प्रकारांनी स्थिर आहे – उलट्या मार्गाने, शक्तीने, तृप्तीने आणि सिद्धीने. हे लोक भूतकाळ आणि वर्तमान यांचा खरा अर्थ जाणतात.

भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते। विपर्य्ययेण भूतादिरशक्त्या च व्यवस्थितः

भूतादी जीवांची सहावी सृष्टी म्हणून ओळखली जाते. ती उलट्या मार्गाने आणि अशक्ततेने, भूतांपासून सुरू होते.

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो महतस्तु सः। तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते

महत्तत्त्वापासून पहिली सृष्टी निर्माण झाली, हे समजावे. दुसरी सृष्टी तन्मात्रांची असून, तिला 'भूतसृष्टी' असे म्हणतात.

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रिय कः स्मृतः। इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो भुद्धिपूर्वकः

तिसरी 'वैकारिक' सृष्टी आहे, जिला 'इंद्रियांची सृष्टी' असेही म्हणतात. बुद्धीपूर्वक ही प्राकृत सृष्टी निर्माण होते.

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः। तिर्य्यक्सोताश्च यः सर्गस्तिर्य्यग्योनिः स पञ्चमः

चौथी सृष्टी 'मुख्य' आहे, आणि मुख्य जीव म्हणजे स्थावर प्राणी मानले जातात. पाचवी सृष्टी 'तिर्यक्स्रोत' आहे, जिला प्राण्यांची योनी म्हणतात.

तथोर्द्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः। तथार्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

त्याचप्रमाणे, वरच्या प्रवाहांची सहावी सृष्टी 'दैवी सृष्टी' म्हणून ओळखली जाते. तसेच, खालीच्या प्रवाहांची सातवी सृष्टी 'मानवी सृष्टी' आहे.

अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसस्तु सः। पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः

आठवी सृष्टी 'अनुग्रह' अशी ओळखली जाते, ती सात्त्विक आणि तामसिक आहे. या पाच सृष्टी वैकृत मानल्या जातात, आणि उर्वरित तीन प्राकृत आहेत.

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः। प्राकृतास्तु त्रयः सर्गाः कृतास्ते बुद्धिपूर्व्वकाः

नववी सृष्टी प्राकृत आणि वैकृत दोन्ही असून, तिला 'कौमार' म्हणतात. बुद्धीपूर्वक तीन प्राकृत सृष्टी पूर्ण झाल्या आहेत.