वायुपुराणम्

नानाच्छन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः। छायापत्नीसहायो वै मणिश्रृङ्ग इवोच्छ्रितः। भूत्वा यज्ञवराहो वै अपः स प्राविशत् प्रभुः

विविध छंद म्हणजे त्याचे मार्ग, गूढ उपनिषदांवर आसन, सावलीसमान पत्नी सोबत, मणिमय शृंगासारखा उंचावलेला — असा हा यज्ञवराह प्रभू पाण्यात शिरला.

अद्भिः संछादितामुर्वीं स तामश्नन् प्रजापतिः। उपगम्योज्जहाराशु अपस्ताश्च स विन्यसत्

पाण्याने झाकलेली पृथ्वी, प्रजापतीने जवळ जाऊन पटकन उचलली आणि ती पाणी बाजूला सारली.

सामुद्रीर्वै समुद्रेषु नादेयीश्च नदीष्वथ। रसातलतले मग्नां रसातलतले गताम्। प्रभुर्ल्लोकहितार्थाय दंष्ट्रयाभ्युज्जहार गाम्

समुद्रातील नद्या आणि भूमीवरील देणाऱ्या नद्या, ज्या रसातळाच्या तळाशी गेल्या होत्या — त्या सर्वांसह, लोकांच्या कल्याणासाठी प्रभूने आपल्या दातांनी पृथ्वी वर उचलली.

ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीकरः। मुमोच पूर्वं मनसा धारयित्वा धराधरः

नंतर, पृथ्वीला तिच्या योग्य स्थानी आणून, पृथ्वीधारण करणाऱ्याने आधी मनाने धरून मग तिला सोडले.

तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थितः। चरितत्वाच्च देवस्य न मही याति विप्लवम्

त्या जलराशिवर पृथ्वी मोठ्या नौकेसारखी स्थिर राहिली; आणि देवाच्या कृतीमुळे ती कधीच बुडत नाही.

ततोद्धृत्य क्षितिं देवो जगतः स्थापनेच्छया। पृथिव्याः प्रविभागाय मनश्चक्रेऽम्बुजेक्षणः। पृथिवीं तु समीकृत्य पृथिव्यां सोऽचिनोद् गिरीन्

मग, पृथ्वी उचलून, जगाची स्थापना करण्याच्या इच्छेने, कमलनयन देवाने पृथ्वीच्या विभागांची कल्पना केली; आणि पृथ्वी नीट लावून, तिच्यावर पर्वत ठेवले.

प्राक् सर्वे दह्यमानास्तु तदा संवर्त्तकाग्निना। तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

पूर्वी सर्व पर्वत संहारक अग्नीने जळून गेले होते; त्या अग्नीमुळे पृथ्वीवरील सर्व पर्वत तुकडे झाले.

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुनापस्तु संहृताः। निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलोऽभवत्

थंडीत, वाऱ्यामुळे सगळी पाणी एका महासागरात गोळा झाली; जिथे जिथे ती साचली, तिथे तिथे पर्वत निर्माण झाले.

स्कन्नाचलत्वादचलाः पर्व्वभिः पर्व्वताः स्मृताः। गिरयोऽन्तर्निगीर्णत्वाच्चयनाच्च शिलोच्चयाः

स्थिर आणि हलत नाहीत म्हणून त्यांना 'अचल' म्हणतात; शिखरांनी भरले म्हणून पर्वत, आणि काही आत गडप झाले म्हणून त्यांना शिलास्तूप म्हणतात.

ततस्तेषु विशीर्णेषु लोकोदधिगिरिष्वथ। विश्वकर्म्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

मग त्या लोक, समुद्र आणि पर्वत जेव्हा नष्ट झाले, तेव्हा विश्वकर्मा प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला त्यांना पुन्हा पुन्हा विभागतो.

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्व्वताम्। भूराद्यां श्चतुरो लोकान् पुनः सोऽथ प्रकल्पयत्। लोकान् प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्गं ससर्ज्ज ह

त्याने ही पृथ्वी, तिचे समुद्र, सात द्वीप आणि पर्वत तसेच भू वगैरे चार लोक पुन्हा नीट मांडले; आणि लोकांची रचना केल्यावर, त्याने सर्व प्रजांची निर्मिती केली.

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः। ससर्ज्ज सृष्टिन्तद्रूपां कल्पादिषु यथा पुरा

स्वयंभू, भगवंत ब्रह्मा, विविध प्रजांची निर्मिती करण्याची इच्छा धरून, पूर्वी जशी सृष्टी केली होती, तशीच पुन्हा निर्माण केली.

तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्। प्रधानसमकालं वै प्रादुर्भूतस्तमोमयः

त्यांनी सृष्टीचा विचार करत असताना, त्याच्या इच्छेने आणि प्रधानाच्या वेळीच, अंधारमय अशी एक सृष्टी प्रकट झाली.

तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः। अविद्या पञ्चपर्व्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः

अंधार, मोह, मोठा मोह, तामस आणि ज्याला अंध म्हणतात, अशी ही पाच प्रकारची अज्ञानाची निर्मिती त्या महात्म्यापासून झाली.

प़ञ्चधा चाश्रितः सर्गो ध्यायतः सोऽभिमानिनः। सर्व्वतस्तमसा चैव दीपः कुम्भवदावृतः। बहिरन्तः प्रकाशश्च शुद्धो निःसंज्ञ एव च

ही सृष्टी पाच प्रकारे, ध्यान करणाऱ्या आणि अभिमान असलेल्या ब्रह्मापासून निर्माण झाली; सर्वत्र अंधाराने वेढलेली, जणू दिवा मडक्याने झाकल्यासारखी, बाहेर आणि आत प्रकाशमान, पण शुद्ध आणि जाणीवशून्य.

यस्मात्तैः संवृता बुद्धिर्मुख्यानि करणानि च। तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

या पाच अज्ञानामुळे बुद्धी आणि मुख्य इंद्रिये झाकली गेली, म्हणून ज्यांचे आत्मा झाकले गेले आहेत, त्यांना मुख्य वृक्ष म्हणतात.

मुख्यसर्गे तथाभूतं ब्रह्मा दृष्ट्वा ह्यसाधकम्। अप्रसन्नमनाः सोऽथ ततो न्यासोऽभ्यमन्यत

मुख्य सृष्टी अशी निष्फळ आहे हे पाहून, ब्रह्मा समाधानी राहिला नाही आणि मग त्याने संन्यासाचा विचार केला.

तस्याभिध्यायतस्तत्र तिर्य्यक् स्रोतोऽभ्यवर्त्तत। यस्मात्तिर्यग् व्यवर्त्तेत तिर्य्यक्स्रोतस्ततः स्मृतम्

त्याच्या ध्यानातून तिथे एक आडवा प्रवाह निर्माण झाला; कारण तो प्रवाह वाकडा गेला, म्हणून त्याला आडवा प्रवाह म्हणतात.

तमोबहुत्वात्ते सर्व्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः। उत्पथग्राहिणश्चापि ते ध्यानाद्ध्यानमानिनः

त्या अंधाराच्या अधिकतेमुळे, सर्वजण अज्ञानाने भरलेले मानले जातात; ते चुकीच्या मार्गावर जातात आणि ध्यान करत असूनही त्यांना त्याचा गर्व असतो.

तिर्य्यक्स्रोतस्तु दृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः। अहंकृता अहंमना अष्टाविंशद्विधात्मकाः

त्या आडव्या प्रवाहाला पाहून, ईश्वराने दुसरे विश्व निर्माण केले, जे अहंकार आणि स्वाभिमानाने बनलेले, अठ्ठावीस प्रकारचे आहे.

एकादशेन्द्रियविधा नवधा चोदयस्तथा। अष्टौ च तारकाद्याश्च तेषां शक्तिविधाः स्मृताः

त्यात अकरा प्रकारची इंद्रिये, नऊ प्रकारची प्रवृत्ती आणि आठ ताऱ्यांसारख्या गोष्टी आहेत; त्यांची शक्तीही तशीच सांगितली आहे.

अतः प्रकाशास्ते सर्व्वे आवृताश्च बहिः पुनः। यस्मात्तिर्यक् प्रवर्त्तेत तिर्य्यक्स्रोताः स उच्यते

म्हणून हे सर्व जरी प्रकाशमान असले, तरी पुन्हा बाहेरून झाकलेले आहेत; कारण ते आडवे चालतात, त्यांना आडवे प्रवाही प्राणी म्हणतात.

तिर्यक्स्रोताश्च दृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः। अभिप्रायमथोद्धूतं दृष्ट्वा सर्व्वन्तथाभिधम्। तस्याभिध्यायतो नित्यं सात्त्विकः समवर्त्तत

त्या आडव्या प्रवाही प्राण्यांना पाहून, ईश्वराने दुसरे विश्व निर्माण केले; त्या वेळी निर्माण झालेली इच्छा आणि सर्वांची नावे पाहून, त्याच्या ध्यानातून सात्त्विक सृष्टी निर्माण झाली.

ऊर्द्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स चैवोर्द्ध्वव्यवस्थितः। यस्माद्व्यवर्त्ततोह्द्ध्वन्तु ऊर्द्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः

तिसरा प्रवाह म्हणजे वरच्या दिशेने जाणारा प्रवाह, जो वर स्थिर आहे; कारण तो वर जातो, म्हणून त्याला वरचा प्रवाह म्हणतात.

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च संवृता। प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः

हे प्राणी सुख आणि आनंदाने भरलेले, आत आणि बाहेरून झाकलेले असतात; आत आणि बाहेरून प्रकाशमान, आणि वरच्या प्रवाहातून उत्पन्न झालेले मानले जातात.

तेन वा तादयो ज्ञेयाः सृष्टात्मानो व्यवस्थिताः। ऊर्द्ध्वस्रोतास्तृतीयो वै तेन सर्गस्तु स स्मृतः

यामुळे ज्यांची सृष्टी निश्चित आहे, असे प्राणी ओळखावे; वरचा प्रवाह हा तिसरा आहे आणि ती सृष्टीही तशीच ओळखली जाते.

ऊर्द्ध्वस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः। प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततोऽन्यं सोऽभ्यमन्यत। ससर्ज्ज सर्गमन्यं स साधकं प्रभुरीश्वरः

वरच्या प्रवाहातून देवांची निर्मिती झाल्यावर, ब्रह्मा अत्यंत आनंदी झाला आणि त्याने दुसरी सृष्टी निर्माण करण्याचा विचार केला; मग प्रभूने एक फलदायी, साधक अशी दुसरी सृष्टी निर्माण केली.

अथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा। प्रादुर्ब्बभूव चाव्यक्तादर्व्वाक्‌स्रोतः सुसाधकम्। यस्मादर्वाक्व्यवर्त्तेत ततोऽर्व्वाक्स्रोत उच्यते

त्यावेळी, त्या सत्यध्यान करणाऱ्या पुरुषाच्या मनात, अव्यक्तातून एक खाली वाहणारा प्रवाह प्रकट झाला, जो सृष्टीसाठी योग्य होता. कारण तो प्रवाह खाली वळतो, म्हणून त्याला 'अर्वाक्स्रोत' असे म्हणतात.

ते च प्रकाशबहुलास्तमः सत्त्वरजोधिकाः। तस्मात्ते दुःखबहुला भूयो भूयश्च कारिणः

हे प्रवाह तेजाने भरलेले असले, तरी त्यात अंधार, सत्त्व आणि रज या गुणांचे प्राबल्य आहे. त्यामुळे हे प्रवाह दुःखाने भरलेले असून, वारंवार कर्म करतात.