वायुपुराणम्

दशयोजनविस्तींर्ण शतयोजनमुच्छ्रितम्। नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्

ते रूप दहा योजन रुंद, शंभर योजन उंच, काळ्या मेघासारखे दिसणारे आणि मेघांच्या गडगडाटासारखा आवाज करणारे होते.

महापर्व्वतवर्ष्माणं श्वेतं तीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणम्। विद्युदग्निप्रकाशाक्षमादित्यसमतेजसम्

महाकाय, पर्वतासारखा, शुभ्र रंगाचा, तीक्ष्ण आणि भयंकर दात असलेला, वीज आणि अग्नीप्रमाणे डोळे चमकणारा, सूर्याइतका तेजस्वी — असा तो होता.

पीनवृत्तायतस्कन्धं सिंहविक्रान्तगामिनम्। पीनोन्नतकटीदेशं सुश्लक्ष्णं शुभलक्षणम्

त्याचे खांदे जाड, गोल आणि रुंद होते, सिंहासारखी चाल, कंबर भरदार आणि उंचावलेली, अंग गुळगुळीत आणि शुभ चिन्हांनी युक्त होते.

रूपमास्थाय विपुलं वाराहममितं हरिः। पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

असा हा विशाल आणि अमर्याद वराहरूप धारण करून, हरिने पृथ्वी उचलण्यासाठी रसातळात प्रवेश केला.

स वेदवाद्युपद्रष्टा क्रतुवक्षाश्चितीमुखः। अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

तो वेदपठणाचा साक्षी, यज्ञाचा मूर्तिमंत स्वरूप, वेदीसारखा तोंड, अग्नीप्रमाणे जिभ, कुशासारखे केस, ब्रह्मदेवाचे शिर, आणि महान तपस्वी होता.

अहोरात्रेक्षणधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः। आज्यनासः स्रुवतुण्डः सामघोषस्वनो महान्

त्याच्या डोळ्यांत दिवस-रात्र होते, वेदांचे अंग आणि श्रुतींनी तो शोभायमान होता, नाकात तूप, सोंडेवर स्रुवा, आणि सामगानासारखा गडगडाटी आवाज होता.

सत्यधर्ममयः श्रीमान् धर्म्मविक्रमसंस्थितः। प्रायश्चित्तरतो घोरः पशुजानुर्महाकृति

तो सत्य आणि धर्ममय, तेजस्वी, धर्माच्या सामर्थ्यात स्थिर, प्रायश्चित्तात रमणारा, भयंकर पण प्राण्यांवर दयाळू, आणि विशाल स्वरूपाचा होता.

ऊर्द्ध्वगात्रो होमलिङ्गः स्थानबीजो महौषधिः। वेद्यान्तरात्मा मन्त्रस्फिगाज्यस्पृक् सोमशोणितः

त्याचे अवयव वर उचललेले, यज्ञचिन्हांनी युक्त, स्थैर्याचा बीज, महान औषधी, वेदीचा अंतरात्मा, मंत्र त्याच्या नितंबावर, तूपाचा स्पर्श, सोमरस व रक्त याने युक्त होता.

- पा.भे. वेदस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान्। प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरन्वितः

त्याचे खांदे म्हणजे वेद, सुगंध म्हणजे हविर्द्रव्य, देव-ऋषींच्या हव्या-कव्यांपेक्षा वेगवान, शरीर पूर्वेकडे, तेजस्वी, आणि विविध दीक्षांनी युक्त होता.

दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो विभुः। उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यवित्तभूषणः

त्याचे उजवे हृदय, तो योगी, महान यज्ञमय, सर्वव्यापी, प्रारंभिक विधींमध्ये शोभायमान, प्रवर्ग्याच्या संपत्तीने अलंकृत होता.

नानाच्छन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः। छायापत्नीसहायो वै मणिश्रृङ्ग इवोच्छ्रितः। भूत्वा यज्ञवराहो वै अपः स प्राविशत् प्रभुः

विविध छंद म्हणजे त्याचे मार्ग, गूढ उपनिषदांवर आसन, सावलीसमान पत्नी सोबत, मणिमय शृंगासारखा उंचावलेला — असा हा यज्ञवराह प्रभू पाण्यात शिरला.

अद्भिः संछादितामुर्वीं स तामश्नन् प्रजापतिः। उपगम्योज्जहाराशु अपस्ताश्च स विन्यसत्

पाण्याने झाकलेली पृथ्वी, प्रजापतीने जवळ जाऊन पटकन उचलली आणि ती पाणी बाजूला सारली.

सामुद्रीर्वै समुद्रेषु नादेयीश्च नदीष्वथ। रसातलतले मग्नां रसातलतले गताम्। प्रभुर्ल्लोकहितार्थाय दंष्ट्रयाभ्युज्जहार गाम्

समुद्रातील नद्या आणि भूमीवरील देणाऱ्या नद्या, ज्या रसातळाच्या तळाशी गेल्या होत्या — त्या सर्वांसह, लोकांच्या कल्याणासाठी प्रभूने आपल्या दातांनी पृथ्वी वर उचलली.

ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीकरः। मुमोच पूर्वं मनसा धारयित्वा धराधरः

नंतर, पृथ्वीला तिच्या योग्य स्थानी आणून, पृथ्वीधारण करणाऱ्याने आधी मनाने धरून मग तिला सोडले.

तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थितः। चरितत्वाच्च देवस्य न मही याति विप्लवम्

त्या जलराशिवर पृथ्वी मोठ्या नौकेसारखी स्थिर राहिली; आणि देवाच्या कृतीमुळे ती कधीच बुडत नाही.

ततोद्धृत्य क्षितिं देवो जगतः स्थापनेच्छया। पृथिव्याः प्रविभागाय मनश्चक्रेऽम्बुजेक्षणः। पृथिवीं तु समीकृत्य पृथिव्यां सोऽचिनोद् गिरीन्

मग, पृथ्वी उचलून, जगाची स्थापना करण्याच्या इच्छेने, कमलनयन देवाने पृथ्वीच्या विभागांची कल्पना केली; आणि पृथ्वी नीट लावून, तिच्यावर पर्वत ठेवले.

प्राक् सर्वे दह्यमानास्तु तदा संवर्त्तकाग्निना। तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

पूर्वी सर्व पर्वत संहारक अग्नीने जळून गेले होते; त्या अग्नीमुळे पृथ्वीवरील सर्व पर्वत तुकडे झाले.

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुनापस्तु संहृताः। निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलोऽभवत्

थंडीत, वाऱ्यामुळे सगळी पाणी एका महासागरात गोळा झाली; जिथे जिथे ती साचली, तिथे तिथे पर्वत निर्माण झाले.

स्कन्नाचलत्वादचलाः पर्व्वभिः पर्व्वताः स्मृताः। गिरयोऽन्तर्निगीर्णत्वाच्चयनाच्च शिलोच्चयाः

स्थिर आणि हलत नाहीत म्हणून त्यांना 'अचल' म्हणतात; शिखरांनी भरले म्हणून पर्वत, आणि काही आत गडप झाले म्हणून त्यांना शिलास्तूप म्हणतात.

ततस्तेषु विशीर्णेषु लोकोदधिगिरिष्वथ। विश्वकर्म्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

मग त्या लोक, समुद्र आणि पर्वत जेव्हा नष्ट झाले, तेव्हा विश्वकर्मा प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला त्यांना पुन्हा पुन्हा विभागतो.

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्व्वताम्। भूराद्यां श्चतुरो लोकान् पुनः सोऽथ प्रकल्पयत्। लोकान् प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्गं ससर्ज्ज ह

त्याने ही पृथ्वी, तिचे समुद्र, सात द्वीप आणि पर्वत तसेच भू वगैरे चार लोक पुन्हा नीट मांडले; आणि लोकांची रचना केल्यावर, त्याने सर्व प्रजांची निर्मिती केली.

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः। ससर्ज्ज सृष्टिन्तद्रूपां कल्पादिषु यथा पुरा

स्वयंभू, भगवंत ब्रह्मा, विविध प्रजांची निर्मिती करण्याची इच्छा धरून, पूर्वी जशी सृष्टी केली होती, तशीच पुन्हा निर्माण केली.

तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्। प्रधानसमकालं वै प्रादुर्भूतस्तमोमयः

त्यांनी सृष्टीचा विचार करत असताना, त्याच्या इच्छेने आणि प्रधानाच्या वेळीच, अंधारमय अशी एक सृष्टी प्रकट झाली.

तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः। अविद्या पञ्चपर्व्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः

अंधार, मोह, मोठा मोह, तामस आणि ज्याला अंध म्हणतात, अशी ही पाच प्रकारची अज्ञानाची निर्मिती त्या महात्म्यापासून झाली.

प़ञ्चधा चाश्रितः सर्गो ध्यायतः सोऽभिमानिनः। सर्व्वतस्तमसा चैव दीपः कुम्भवदावृतः। बहिरन्तः प्रकाशश्च शुद्धो निःसंज्ञ एव च

ही सृष्टी पाच प्रकारे, ध्यान करणाऱ्या आणि अभिमान असलेल्या ब्रह्मापासून निर्माण झाली; सर्वत्र अंधाराने वेढलेली, जणू दिवा मडक्याने झाकल्यासारखी, बाहेर आणि आत प्रकाशमान, पण शुद्ध आणि जाणीवशून्य.

यस्मात्तैः संवृता बुद्धिर्मुख्यानि करणानि च। तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

या पाच अज्ञानामुळे बुद्धी आणि मुख्य इंद्रिये झाकली गेली, म्हणून ज्यांचे आत्मा झाकले गेले आहेत, त्यांना मुख्य वृक्ष म्हणतात.

मुख्यसर्गे तथाभूतं ब्रह्मा दृष्ट्वा ह्यसाधकम्। अप्रसन्नमनाः सोऽथ ततो न्यासोऽभ्यमन्यत

मुख्य सृष्टी अशी निष्फळ आहे हे पाहून, ब्रह्मा समाधानी राहिला नाही आणि मग त्याने संन्यासाचा विचार केला.

तस्याभिध्यायतस्तत्र तिर्य्यक् स्रोतोऽभ्यवर्त्तत। यस्मात्तिर्यग् व्यवर्त्तेत तिर्य्यक्स्रोतस्ततः स्मृतम्

त्याच्या ध्यानातून तिथे एक आडवा प्रवाह निर्माण झाला; कारण तो प्रवाह वाकडा गेला, म्हणून त्याला आडवा प्रवाह म्हणतात.

तमोबहुत्वात्ते सर्व्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः। उत्पथग्राहिणश्चापि ते ध्यानाद्ध्यानमानिनः

त्या अंधाराच्या अधिकतेमुळे, सर्वजण अज्ञानाने भरलेले मानले जातात; ते चुकीच्या मार्गावर जातात आणि ध्यान करत असूनही त्यांना त्याचा गर्व असतो.