वायुपुराणम्

एकार्णवे तदा तस्मिन् न प्राज्ञायत किञ्चन। तदा स भगवान् ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

त्या एकाच महासागरात काहीच दिसत नव्हते. त्या वेळी भगवंत ब्रह्मा, हजार डोळे आणि हजार पाय असलेले—

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णोऽह्यतीन्द्रियः। ब्रह्मा नारायणाख्यः स सुष्वाप सलिले तदा

हजार डोकी असलेला पुरुष, सोन्यासारखा तेजस्वी, इंद्रियांपलीकडचा, ब्रह्मा ज्याला नारायण म्हणतात, तो त्या वेळी पाण्यात झोपला होता.

सत्त्वोद्रेकात् प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमुदीक्ष्य सः। इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति

सत्त्वगुण वाढल्यामुळे तो जागा झाला आणि त्याने सारा जग रिकामा पाहिला. त्यावेळी नारायणाबद्दल हा श्लोक म्हणतात.

आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुमः। अप्सु शेते च यत्तस्मात्तेन नारायणः स्मृतः

पाण्याला 'नर' असे नाव आहे, हे आपण ऐकले आहे. कारण तो पाण्यात झोपतो, म्हणून त्याला 'नारायण' म्हणतात.

तुल्यं युगसहस्रस्य नैशं कालमुपास्य सः। शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात्

हजार युगांच्या रात्रीइतका काळ तो ध्यानात बसला. त्या रात्रीच्या शेवटी, सृष्टीच्या हेतूने तो ब्रह्मा रूप धारण करतो.

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत्। निशायामिव खद्योतः प्रावृट्‌काले ततस्ततः

त्या पाण्यात ब्रह्मा वायू रूप घेऊन इकडे तिकडे फिरत होता, जसा रात्रीच्या अंधारात काजवा पावसाळ्यात चमकतो.

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम्। अनुमानादसंमूढो भूमेरुद्धरणं प्रति

त्या पाण्यात त्याला पृथ्वी आत गेलेली जाणवली. तो गोंधळला नाही, आणि पृथ्वी वर कशी काढावी हे त्याने ओळखले.

अकरोत् स तनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा। ततो महात्मा मनसा दिव्यं रूपमचिन्तयत्

मग त्याने पूर्वीच्या कल्पांप्रमाणे दुसरे रूप घेतले आणि त्या महात्म्याने मनात दिव्य रूपाची कल्पना केली.

सलिलेनाप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स तु समन्ततः। किन्नु रूपं महत् कृत्वा उद्धरेयमहं महीम्

पृथ्वी सर्व बाजूंनी पाण्यात बुडालेली पाहून, 'मी कोणते मोठे रूप घेऊ, ज्यामुळे पृथ्वी वर काढू शकेन?' असे त्याने विचार केले.

जलक्रीडासु रुचिरं वाराहं रूपमस्मरत्। अधृष्यं सर्व्वभूतानां वाङ्मयं धर्मसंज्ञितम्

पाण्यात खेळायला सुंदर असलेले, सर्व भूतांना जिंकू न शकणारे, वाणीने बनलेले आणि धर्म म्हणून ओळखले जाणारे वराह रूप त्याला आठवले.

दशयोजनविस्तींर्ण शतयोजनमुच्छ्रितम्। नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्

ते रूप दहा योजन रुंद, शंभर योजन उंच, काळ्या मेघासारखे दिसणारे आणि मेघांच्या गडगडाटासारखा आवाज करणारे होते.

महापर्व्वतवर्ष्माणं श्वेतं तीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणम्। विद्युदग्निप्रकाशाक्षमादित्यसमतेजसम्

महाकाय, पर्वतासारखा, शुभ्र रंगाचा, तीक्ष्ण आणि भयंकर दात असलेला, वीज आणि अग्नीप्रमाणे डोळे चमकणारा, सूर्याइतका तेजस्वी — असा तो होता.

पीनवृत्तायतस्कन्धं सिंहविक्रान्तगामिनम्। पीनोन्नतकटीदेशं सुश्लक्ष्णं शुभलक्षणम्

त्याचे खांदे जाड, गोल आणि रुंद होते, सिंहासारखी चाल, कंबर भरदार आणि उंचावलेली, अंग गुळगुळीत आणि शुभ चिन्हांनी युक्त होते.

रूपमास्थाय विपुलं वाराहममितं हरिः। पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

असा हा विशाल आणि अमर्याद वराहरूप धारण करून, हरिने पृथ्वी उचलण्यासाठी रसातळात प्रवेश केला.

स वेदवाद्युपद्रष्टा क्रतुवक्षाश्चितीमुखः। अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

तो वेदपठणाचा साक्षी, यज्ञाचा मूर्तिमंत स्वरूप, वेदीसारखा तोंड, अग्नीप्रमाणे जिभ, कुशासारखे केस, ब्रह्मदेवाचे शिर, आणि महान तपस्वी होता.

अहोरात्रेक्षणधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः। आज्यनासः स्रुवतुण्डः सामघोषस्वनो महान्

त्याच्या डोळ्यांत दिवस-रात्र होते, वेदांचे अंग आणि श्रुतींनी तो शोभायमान होता, नाकात तूप, सोंडेवर स्रुवा, आणि सामगानासारखा गडगडाटी आवाज होता.

सत्यधर्ममयः श्रीमान् धर्म्मविक्रमसंस्थितः। प्रायश्चित्तरतो घोरः पशुजानुर्महाकृति

तो सत्य आणि धर्ममय, तेजस्वी, धर्माच्या सामर्थ्यात स्थिर, प्रायश्चित्तात रमणारा, भयंकर पण प्राण्यांवर दयाळू, आणि विशाल स्वरूपाचा होता.

ऊर्द्ध्वगात्रो होमलिङ्गः स्थानबीजो महौषधिः। वेद्यान्तरात्मा मन्त्रस्फिगाज्यस्पृक् सोमशोणितः

त्याचे अवयव वर उचललेले, यज्ञचिन्हांनी युक्त, स्थैर्याचा बीज, महान औषधी, वेदीचा अंतरात्मा, मंत्र त्याच्या नितंबावर, तूपाचा स्पर्श, सोमरस व रक्त याने युक्त होता.

- पा.भे. वेदस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान्। प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरन्वितः

त्याचे खांदे म्हणजे वेद, सुगंध म्हणजे हविर्द्रव्य, देव-ऋषींच्या हव्या-कव्यांपेक्षा वेगवान, शरीर पूर्वेकडे, तेजस्वी, आणि विविध दीक्षांनी युक्त होता.

दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो विभुः। उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यवित्तभूषणः

त्याचे उजवे हृदय, तो योगी, महान यज्ञमय, सर्वव्यापी, प्रारंभिक विधींमध्ये शोभायमान, प्रवर्ग्याच्या संपत्तीने अलंकृत होता.

नानाच्छन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः। छायापत्नीसहायो वै मणिश्रृङ्ग इवोच्छ्रितः। भूत्वा यज्ञवराहो वै अपः स प्राविशत् प्रभुः

विविध छंद म्हणजे त्याचे मार्ग, गूढ उपनिषदांवर आसन, सावलीसमान पत्नी सोबत, मणिमय शृंगासारखा उंचावलेला — असा हा यज्ञवराह प्रभू पाण्यात शिरला.

अद्भिः संछादितामुर्वीं स तामश्नन् प्रजापतिः। उपगम्योज्जहाराशु अपस्ताश्च स विन्यसत्

पाण्याने झाकलेली पृथ्वी, प्रजापतीने जवळ जाऊन पटकन उचलली आणि ती पाणी बाजूला सारली.

सामुद्रीर्वै समुद्रेषु नादेयीश्च नदीष्वथ। रसातलतले मग्नां रसातलतले गताम्। प्रभुर्ल्लोकहितार्थाय दंष्ट्रयाभ्युज्जहार गाम्

समुद्रातील नद्या आणि भूमीवरील देणाऱ्या नद्या, ज्या रसातळाच्या तळाशी गेल्या होत्या — त्या सर्वांसह, लोकांच्या कल्याणासाठी प्रभूने आपल्या दातांनी पृथ्वी वर उचलली.

ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीकरः। मुमोच पूर्वं मनसा धारयित्वा धराधरः

नंतर, पृथ्वीला तिच्या योग्य स्थानी आणून, पृथ्वीधारण करणाऱ्याने आधी मनाने धरून मग तिला सोडले.

तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थितः। चरितत्वाच्च देवस्य न मही याति विप्लवम्

त्या जलराशिवर पृथ्वी मोठ्या नौकेसारखी स्थिर राहिली; आणि देवाच्या कृतीमुळे ती कधीच बुडत नाही.

ततोद्धृत्य क्षितिं देवो जगतः स्थापनेच्छया। पृथिव्याः प्रविभागाय मनश्चक्रेऽम्बुजेक्षणः। पृथिवीं तु समीकृत्य पृथिव्यां सोऽचिनोद् गिरीन्

मग, पृथ्वी उचलून, जगाची स्थापना करण्याच्या इच्छेने, कमलनयन देवाने पृथ्वीच्या विभागांची कल्पना केली; आणि पृथ्वी नीट लावून, तिच्यावर पर्वत ठेवले.

प्राक् सर्वे दह्यमानास्तु तदा संवर्त्तकाग्निना। तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

पूर्वी सर्व पर्वत संहारक अग्नीने जळून गेले होते; त्या अग्नीमुळे पृथ्वीवरील सर्व पर्वत तुकडे झाले.

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुनापस्तु संहृताः। निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलोऽभवत्

थंडीत, वाऱ्यामुळे सगळी पाणी एका महासागरात गोळा झाली; जिथे जिथे ती साचली, तिथे तिथे पर्वत निर्माण झाले.

स्कन्नाचलत्वादचलाः पर्व्वभिः पर्व्वताः स्मृताः। गिरयोऽन्तर्निगीर्णत्वाच्चयनाच्च शिलोच्चयाः

स्थिर आणि हलत नाहीत म्हणून त्यांना 'अचल' म्हणतात; शिखरांनी भरले म्हणून पर्वत, आणि काही आत गडप झाले म्हणून त्यांना शिलास्तूप म्हणतात.