वायुपुराणम्

मया परिगतं सर्वं कथमच्छन्दतो मम। प्रतिपत्स्यन्ति भूतानि शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।। ६.

सर्व काही मी व्यापले आहे, मग जीव आपली इच्छा असेल तसे, चांगले किंवा वाईट, कसे वागू शकतील?

लोके यदस्ति किञ्चिद्वै सत्त्वासत्त्वव्यवस्थितम्। बुद्ध्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोकेऽतिसन्धयेत् ।। ६.

या जगात जे काही आहे, ते सत्त्व असो वा नसावं, ते सर्व माझ्या बुद्धी आणि आत्म्याने व्यापले आहे; मग या जगात मला कोण ओलांडू शकतो?

भूतानां तर्कितं यच्च यच्चाप्येषां विधारितम्। तथा विचारितं यच्च तत्सर्वं विदितं मम ।। ६.

जीवांनी जे काही विचारले, ठरवले किंवा मनाशी ठरवले, ते सर्व मला माहीत आहे.

मया स्थितमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम्। आशामयेन तत्त्वेन कथं छेत्तुमिहोत्सहे ।। ६.

हे सर्व जग, स्थावर आणि जंगम, मी त्याच्या खऱ्या स्वरूपात स्थापन केले आहे; मग मी ते नष्ट करण्याची इच्छा कशी ठेवू?

यस्माच्चाहं विवृत्तो वै सर्गार्थमिह नान्यथा। इह कर्माण्यनारभ्य को मे छन्दाद्विमोक्ष्यते ।। ६.

मी सृष्टीसाठी येथे प्रकट झालो आहे, दुसऱ्या कारणासाठी नाही; येथे कर्म न करता, कोण माझ्या इच्छेने मुक्त होईल?

परिभाष्य ततो देवान् जयान् वै नष्टचेतसः। अब्रवीत्स पुनस्तान् वै धृतान् दण्डे प्रजापतिः ।। ६.

मग, देवांचा तिरस्कार करून, जयाने पुन्हा त्यांना सांगितले, जे प्रजापतीच्या शिस्तीत होते आणि ज्यांचे मन भरकटले होते.

यस्मान्ममाभिसन्धाय सन्न्यासो वः कृतः पुरा। यस्मात्स विफलोऽयन्नो ह्यपारस्त्वेष यः कृतः। भविताऽतः सुखोदर्को देवा भावेषु जायताम् ।। ६.

कारण तुम्ही पूर्वी माझा विचार करून संन्यास घेतला, आणि तो निष्फळ व अपूर्ण राहिला; म्हणून, देवांनो, पुढील जन्मांत तुम्हाला सुख मिळेल.

आत्मच्छन्देन वो जन्म भविष्यति सुरोत्तमाः। मन्वन्तरेषु संमूढाः षट्‌सु सर्वे गमिष्यथ ।। ६.

देवतांनो, तुमचा जन्म तुमच्या इच्छेने होईल; पण सहा मन्वंतरांत तुम्ही सर्व भ्रमित व्हाल.

वैवस्वतान्तेषु सुरास्तथा स्वायम्भुवादिषु। तान् ज्ञात्वा ब्रह्मणा तत्र श्लोको गीतः पुरातनः ।। ६.

वैवस्वत आणि इतर मन्वंतरांच्या शेवटी, हे जाणून ब्रह्मदेवांनी तेथे एक प्राचीन श्लोक म्हटला.

त्रयीं विद्यां ब्रह्मचर्यं प्रसूतिं श्राद्धमेव च । यज्ञञ्चैव तु दानञ्च एषामेव तु कुर्वताम्। स हि स्म विरजा भूत्वा वसतेऽन्यप्रशंसया ।। ६.

जे त्रैविद्य, ब्रह्मचर्य, संतती, श्राद्ध, यज्ञ आणि दान करतात— ते कामनारहित होऊन, दुसऱ्यांकडून कौतुक न मागता राहतात.

स एवं स्लोकं दृष्ट्वा तु जया देवानथाब्रवीत्। वैवस्वतेऽन्तरेऽतीते मत्समीपमिहेष्यथ ।। ६.

हा श्लोक पाहून, जयाने देवांना सांगितले—'वैवस्वत मन्वंतराच्या शेवटी, तुम्ही येथे माझ्याकडे याल.'

ततो यूयं मया सार्द्धं सिद्धिं प्राप्स्यथ शाश्वतीम्। एवमुक्त्वा तु तान् ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।। ६.

मग माझ्याबरोबर तुम्हीही कायमची सिद्धी मिळवाल. असं ब्रह्मदेवाने सांगितलं आणि तिथेच अदृश्य झाला.

ततो देवास्तिरोभूते ईश्वरे ह्यकुतोभयम्। प्रपन्ना अणिमाद्यैश्च युक्ता योगबलान्विताः ।। ६.

मग परमेश्वर अदृश्य झाल्यावर देवता निर्भय झाल्या आणि अणिमा वगैरे योगशक्तींनी युक्त होऊन त्यांनी शरण घेतली.

ततस्तेषान्तु यास्तन्वस्ताऽभवन् द्वादश ह्रदाः। जया इति समाख्याता जाता श्चोदधिसन्निभाः ।। ६.

त्यांच्या देहातून मग बारा मोठ्या तळी निर्माण झाल्या, त्या 'जय' नावाने ओळखल्या जातात आणि समुद्रासारख्या विशाल होत्या.

ततः स्वायम्भुवे तस्मिन् सर्गेते जज्ञिरे सुराः। अजितायां रुचेः पुत्रा अजिता द्वादशात्मकः ।। ६.

मग त्या स्वयंभुव मन्वंतरात रुचि आणि अजिता यांच्या पोटी बारा रूपांचा अजित आणि देवता जन्मले.

विधिश्च मुनयश्चैव क्षेमो नन्दोऽव्ययस्तथा। प्राणोऽपानः सुधामा च क्रतुशक्तिव्यवस्थिताः । इत्येते मानसाः सर्वे अजिता द्वादश स्मृताः ।। ६.

विधी, ऋषी, क्षेम, नंद, अव्यय, प्राण, अपान, सुधामा, क्रतू, शक्ती आणि व्यवस्थित — हे सगळे बारा, मनातून उत्पन्न झालेले, अजिता म्हणून ओळखले जातात.

ते च यज्ञे सुरैः सार्द्धं यज्ञभाजस्तदा स्मृताः। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वे ततः स्वारोचिषे पुनः। तुषितायां समुत्पन्नाः पुनः पुत्राः स्वरोचिषः ।। ६.

हे सर्व देवता आणि अजिता, स्वयंभुव मन्वंतरात यज्ञात सहभागी झाले होते. त्यानंतर स्वारोचिष मन्वंतरात तुषिता यांच्या पोटी पुन्हा स्वरुचि यांचे पुत्र जन्मले.

तुषिता नाम ते ह्यासन् प्राणाख्या यात्रिकाः सुराः। पुनस्ते तुषिता देवा उत्तमे त्वन्तरे स्वयम् ।। ६.

ते तुषिता नावाने ओळखले गेले, प्राण नावानेही त्यांना हाक मारली जायची, आणि ते देवता प्रवासी होते. उत्तम मन्वंतरात पुन्हा हे तुषित देवता प्रकट झाले.

उत्तमस्य तु ते पुत्राः सत्यायां जज्ञिरे शुभाः। ततः सत्याः स्मृता देवा उत्तमे चान्तरे तदा ।। ६.

उत्तम मन्वंतरात सत्येच्या पोटी उत्तमाचे शुभ पुत्र जन्मले. म्हणून त्या काळातले देवता 'सत्या' म्हणून ओळखले गेले.

अभजन् यज्ञभाजस्ते तृतीये द्वापरान्तरे। ते तु सत्याः पुनर्द्देवाः सम्प्राप्ते तामसेऽन्तरे ।। ६.

हे सत्या देवता तिसऱ्या द्वापार मन्वंतरात यज्ञात सहभागी झाले. आणि जेव्हा तामस मन्वंतर सुरू झाला, तेव्हा हेच सत्या देवता पुन्हा प्रकट झाले.

हर्षा ये तमसः पुत्रा जज्ञिरे द्वादशैव तु । हरयो नाम ते देवा यज्ञभाजस्तथाऽभवन् ।। ६.

तामस मन्वंतरात हर्षाचे बारा पुत्र जन्मले, त्यांना 'हरय' असं नाव पडलं आणि तेही यज्ञात सहभागी झाले.

ततस्ते हरयो देवाः प्राप्ते चारिष्णवेऽन्तरे। वैकुण्ठायां ततस्ते वै चरिष्णोर्जज्ञिरे सुराः। वैकुण्ठा नाम ते देवाः पञ्चमस्यान्तरे मनोः ।। ६.

मग जेव्हा चारीष्णु मन्वंतर आला, तेव्हा हे हरय देवता वैकुंठेच्या पोटी जन्मले. पाचव्या मन्वंतरात हे देवता 'वैकुंठ' नावाने ओळखले गेले.

ततस्ते वै पुनर्द्देवा वैकुण्ठाः प्राप्य चाक्षुषम्। साध्यायां द्वादश सुता जज्ञिरे धर्मसूनवः ।। ६.

मग पुन्हा हे वैकुंठ देवता चाक्षुष मन्वंतरात पोहोचले, तेव्हा साध्या यांच्या पोटी धर्माचे बारा पुत्र जन्मले.

ततस्ते वै पुनः साध्याः संक्षीणे चाक्षुषेऽन्तरे । उपस्थिते मनोः सर्गे पुनर्वैवस्वतस्य ह ।। ६.

मग जेव्हा चाक्षुष मन्वंतर संपत आला आणि साध्य देवता कमी झाले, तेव्हा वैवस्वत मनूंच्या सृष्टीची वेळ आली.

आद्ये त्रेतायुगमुखे प्राप्ते वैवस्वतस्य तु । अंशेन साध्यास्तेऽदित्यां मारीचात् कश्यपात् पुनः ।। ६.

पहिल्या त्रेता युगाच्या सुरुवातीला, वैवस्वत मन्वंतरात, साध्य देवता अंशाने अदितीच्या पोटी, मरीचि आणि कश्यप यांच्या घरात पुन्हा जन्मले.

जज्ञिरे द्वादशादित्या वर्त्तमानेऽन्तरे पुनः। यदा त्वेते समुत्पन्नाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।। ६.

आत्ताच्या या मन्वंतरात बारा आदित्य जन्मले. आणि जेव्हा हे चाक्षुष मन्वंतरात प्रकट झाले होते,

ततः स्वायम्भुवे साध्या जज्ञिरे द्वादशामराः। एवमाद्या जयास्ते वै शापात्समभवंस्तदा ।। ६.

मग स्वयंभुव मन्वंतरात बारा अमर साध्य जन्मले. त्या वेळी शापामुळे हे मूळ जय प्रकट झाले.

य इमां सप्तसम्भूतिं देवानां देवशासनात् । पठेद्यः श्रद्धया युक्तः प्रत्वायं न गच्छति ।। ६.

जो कोणी श्रद्धेने देवतांच्या या सात जन्मांची कथा ऐकतो किंवा म्हणतो, तो कधीही योग्य मार्गावरून भरकटत नाही.

इत्येते भूतयः सप्त जयानां सप्तलक्षणाः। परिक्रान्ता मया चाद्य किम्भूयः श्रोतुमिच्छथ ।। ६.

अशा प्रकारे, जयांच्या या सात रूपांची, सात वैशिष्ट्यांची मी आज सांगितलेली कथा पूर्ण झाली. अजून काय ऐकायचं आहे?