वायुपुराणम्

अजिष्टः शाक्यनो देवो वानपृष्ठस्तथैव च । शाङ्करः सत्यधृष्णुश्च विष्णुश्च विजयस्तथा । अजितश्च महाभागः पृथुकास्ते दिवौकसः

अजिष्ट, शाक्यन, वानपृष्ठ, शांकर, सत्यधृष्णु, विष्णु, विजय आणि महाभाग अजित — हे पृथुक नावाचे दिव्य लोक आहेत.

लेखांस्तथा प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत । मनोजवः प्रघासस्तु प्रचेतास्तु महायशाः

आता मी लेखांची नावे सांगतो, लक्षपूर्वक ऐका — मनोजव, प्रघास, प्रचेतस आणि महायशा.

वातो ध्रुवक्षितिश्चैव अद्भुतश्चैव वीर्यवान् । अवनो बृहस्पतिश्चैव लेखाः सम्परिकीर्त्तिताः

वात, ध्रुवक्षिति, अद्भुत बलवान, अवन आणि बृहस्पति — हे लेखा म्हणून मोजले जातात.

मनोजवो महावीर्यस्तेषामिन्द्रस्तदाभवत् । उन्नतो भार्गवश्चैव हविष्मानङ्गिरःसुतः

त्यांच्यात मनोजव हा मोठ्या सामर्थ्याचा इंद्र झाला; उन्नत, भार्गव आणि हविष्मान, अंगिरसाचा पुत्र.

सुधामा काश्यपश्चैव वासिष्ठो विरजस्तथा । अतिमानश्च पौलस्त्यः सहिष्णुः पौलहस्तथा । मधुरा त्रेय इत्येते सप्त वै चाक्षुषेऽन्तरे

सुधामा, कश्यप, वसिष्ठ, विरज, अतिमान, पौलस्त्य, सहिष्णु, पौलह आणि मधुरा, त्रेय — हे सात जण चाक्षुष मन्वंतरातील आहेत.

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् कृतिः । अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति ते नव

ऊरु, पूरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक, कृति, अग्निष्टुत, अतिरात्र आणि सुध्युम्न — हे नऊ आहेत.

अभिमन्युश्च दशमो नाद्वलेया मनोः सुताः । चाक्षुषस्य सुता ह्येते षष्ठं चैव तदन्तरम्

अभिमन्यू हा दहावा; हे सर्व नाद्वालीपासून जन्मलेले मनूचे पुत्र आहेत; हे चाक्षुष मनूचे पुत्र, सहाव्या क्रमाने आहेत.

वैवस्वतेन सङ्ख्यातस्तस्य सर्गो महात्मनः । विस्तरेणानुपूर्व्या च कथितं वै मया द्विजाः

वैवस्वत या महात्म्याच्या सृष्टीची गणना झाली आहे; मी ती सविस्तर आणि योग्य क्रमाने सांगितली आहे, हे द्विजांनो.

चाक्षुषस्य तु दायादः सम्भूतः कश्यपान्वये । तस्यान्ववाये येऽप्यन्ये तन्नो ब्रूहि यथातथम् ॥२.१.

चाक्षुषाचा वारस कश्यपांच्या वंशात जन्मला; त्याच्या पुढील वंशजांची खरी माहिती आम्हाला सांग.

६२.७० सूत उवाच॥ चाक्षुषस्य निसर्गन्तु समासाच्छ्रोतुमर्हथ । तस्यान्ववाये सम्भूतः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

सूतः म्हणाला: चाक्षुष मनूच्या सृष्टीची थोडक्यात माहिती तुम्ही ऐकावी; त्याच्या वंशात वेणाचा पुत्र, प्रतापी पृथु जन्मला.

प्रजानां पतयश्चान्ये दक्षः प्राचेतसस्तथा । उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिः प्रजापतिः

इतर प्रजापती म्हणजे दक्ष आणि प्राचेतस; अत्री प्रजापतीने उत्तानपाद याला पुत्र म्हणून स्वीकारले.

दक्षकस्य तु पुत्रोऽस्य राजा ह्यासीत् प्रजापतेः । स्वायम्भुवेन मनुना दत्तोऽत्रेः कारणं प्रति

दक्षाचा मुलगा प्रजापतींच्या वंशाचा राजा झाला. स्वयंभू मनूंनी त्याला काही कारणासाठी अत्रींकडे दिलं.

मन्वन्तरमथासाद्य भविष्यं चाक्षुषस्य ह । षष्ठं तदनुवक्ष्यामि उपोद्घातेन वै द्विजाः

जेव्हा चाक्षुष मन्वंतर येईल, तेव्हा मी सहावे मन्वंतर सविस्तर सांगीन, हे द्विजांनो, सुरुवातीसह.

उत्तानपादाच्चतुरा सूनृता वित्तभाविनी । उत्पन्ना चाधिधर्मेण ध्रुवस्य जननी शुभा । धर्मस्य पत्न्यां लक्ष्म्यां वै उत्पन्ना सा शुचिस्मिता

उत्तानपादापासून चार कन्या जन्मल्या – सूनृता, वित्तभाविनी, आणि अधिधर्मा, जी ध्रुवाची शुभ माता आहे. धर्माच्या पत्नी लक्ष्मीपासून शुचिस्मिता ही पवित्र हास्य असलेली कन्या जन्मली.

ध्रुवञ्च कीर्त्तिमन्तञ्च अयस्मन्तं वसुं तथा । उत्तानपादोऽजनयत् कन्ये द्वे च शुचिस्मिते । मनस्विनीं स्वराञ्चैव त्रयोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः

उत्तानपादाने ध्रुव, कीर्तिमंत, अयस्मंत आणि वसु हे पुत्र, तसेच शुचिस्मिता आणि मनस्विनी या दोन कन्या जन्माला घातल्या. स्वराही जन्मली, असे तीन पुत्र सांगितले आहेत.

ध्रुवो वर्षसहस्राणि दश दिव्यानि वीर्यवान् । तपस्तेपे निराहारः प्रार्थयन् विपुलं यशः

ध्रुवाने मोठ्या कीर्तीच्या इच्छेने, दहा दिव्य वर्षे उपवास करत कठोर तपस्या केली.

त्रेतायुगे तु प्रथमे पौत्रः स्वायम्भुवस्य सः । आत्मानं धारयन् योगात् प्रार्थयन् सुमहद्यशः

प्रथम त्रेतायुगात, स्वयंभुव मनूंचा नातू, योगाच्या बळावर स्वतःला स्थिर ठेवून, अत्यंत मोठ्या कीर्तीची इच्छा बाळगून होता.

तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो ज्योतिषां स्थानमुत्तमम् । आभूतसंप्लवं हृद्यमस्तोदयविवर्जितम्

त्याच्यावर प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवांनी त्याला तारकांमध्ये सर्वोच्च स्थान दिलं, जे उदयास्तापासून मुक्त आणि अत्यंत आनंददायक आहे.

तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य ह । दैत्यासुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशना जगौ॥२.१.

त्याची अपूर्व समृद्धी आणि मोठेपणा पाहून, दैत्य आणि असुरांचे आचार्य उशनाने एक श्लोक गायला.

६२.८० अहो स्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहो हुतम्। स्थिताः सप्तर्षयः कृत्वा यदेनमुपरि ध्रुवम् । ध्रुवे दिवं समासक्तमीश्वरः स दिवस्पतिः

अहो, त्याच्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य! अहो, त्याचे ज्ञान! अहो, त्याचे यज्ञ! सप्तर्षींनी त्याला वर ठेवून, ध्रुवाला आकाशात स्थिर केले, आणि प्रभूच आकाशाचा स्वामी झाला.

ध्रुवात्पुष्टिञ्च भव्यञ्च भूमिः सा सुषुवे नृपौ । स्वां छायामाह वै पुष्टिर्भव नारी तु तां विभुः

ध्रुवापासून पुष्टी आणि भव्या हे दोघे जन्मले; पृथ्वीने त्यांना जन्म दिला, राजन. पुष्टी म्हणाली, 'तू माझी सावली हो,' आणि प्रभू भवाने तिला पत्नी केले.

सत्याभिव्याहृते तस्य सद्यः स्त्री साभवत्तदा । दिव्यसंहन नाच्छाया दिव्याभरणभूषिता

त्याने सत्य बोलताच, ती स्त्री ताबडतोब प्रकट झाली, दिव्य रूप आणि सावलीसह, आणि स्वर्गीय दागिन्यांनी सजलेली होती.

छायायां पुष्टिराधत्त पञ्च पुत्रानकल्मषान् । प्राचीनगर्भं वृषकं वृकञ्च वृकलं धृतिम्

छायेत पुष्टीने पाच निष्कलंक पुत्रांना जन्म दिला – प्राचीनगर्भ, वृषक, वृक, व्रिकल आणि धृति.

पत्नी प्राचीनगर्भस्य भूवर्चा सुषुवे नृपम् । नाम्नोदारधियं पुत्रमिन्द्रो यः पूर्वजन्मनि

प्राचीनगर्भाची पत्नी भूवर्चा हिने उदारधी नावाच्या राजाला जन्म दिला, जो मागील जन्मी इंद्र होता.

संवत्सरसहस्रान्ते सकृदाहारमाहरत् । एवं मन्वन्तरं युक्तमिन्द्रत्वं प्राप्तवान्विभुः

सहस्त्र वर्षांच्या शेवटी त्याने एकदाच अन्न घेतले; अशा प्रकारे संपूर्ण मन्वंतर पार पाडून, प्रभूने इंद्रपद मिळवले.

उदारधेः सुतं भद्राजनयत्सा दिवञ्जयम् । रिपुं रिपुञ्जयं जज्ञे वराङ्गी सा दिवञ्जयात्

उदारधीचा पुत्र दिवांजय याला भद्रा हिने जन्म दिला; दिवांजयापासून वरांगी हिने रिपु आणि रिपुंजय या पुत्रांना जन्म दिला.

रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम् । व्यजीजनत् पुष्करिण्यां वारुण्यां चाक्षुणो मनुम् । प्रजापतेरात्मजायामारण्यस्य महात्मनः

रिपुच्या पत्नी बृहतीने सर्व तेज असलेला चाक्षुष जन्माला घातला; पुष्करिणी आणि वारुणी या दोघींनी चाक्षुष मनूला जन्म दिला, जो प्रजापती आणि महान आत्मा अरण्याचा पुत्र आहे.

मनोरजायन्त दशनद्वलायां शुभाः सुताः । कन्यायां वै महाभाग वैराजस्य प्रजापतेः

मनूच्या नद्वला या पत्नीकडून शुभ पुत्र जन्मले; तसेच वैराज प्रजापतीच्या पुण्यश्लोक कन्येकडूनही.

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् कविः । अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति ते नव । अभिमन्युश्च दशमो नद्वलायां मनोः सुताः ॥२.१.

ऊरू, पूरू, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक, कवि, अग्निष्टुत, अतिरात्र, सुद्युम्न हे नऊ, आणि अभिमन्यू हा दहावा, असे मनूचे नद्वला या पत्नीकडून दहा पुत्र झाले.