वायुपुराणम्

आदित्यसंज्ञः कपिलस्त्वग्रजोऽग्निरिति स्मृतः। हिरण्यमस्य गर्भोऽभूद्धिरण्यस्यापि गर्भजः। तस्माद्धिरण्यगर्भः स पुराणेऽस्मिन्निरुच्यते

त्याला आदित्य, कपिल, आणि ज्येष्ठ म्हणून अग्नि म्हणतात. त्याची गर्भधारणा सोन्यासारखी होती आणि सोन्यातूनच तो जन्मला. म्हणून या पुराणात त्याला हिरण्यगर्भ म्हणतात.

स्वयम्भुवो निवृत्तस्य कालो वर्षाग्रजस्तु यः। न शक्यः परिसंख्यातुमपि वर्षशतैरपि

स्वयंभूच्या संहारानंतरचा काळ सर्व वर्षांचा ज्येष्ठ आहे; तो शेकडो वर्षांनीही मोजता येत नाही.

कल्पसंख्यानिवृत्तेस्तु पराख्यो ब्रह्मणः स्मृतः। तावच्छेषोऽस्य कालोऽन्यस्तस्यान्ते प्रतिसृज्यते

कल्पांची गणना संपली की त्याला परब्रह्म म्हणतात. उरलेला काळ वेगळा असतो आणि शेवटी तो त्याच्यात विलीन होतो.

कोटिकोटिसहस्राणि अन्तर्भूतानि यानि वै। समतीतानि कल्पानान्तावच्छेषाः परास्तु ये

असंख्य्य कोटी-कोटी हजारो कल्प गेलेले आहेत, आणि काही अजून उरलेले आहेत.

यस्त्वयं वर्त्तते कल्पो वाराहन्तं निबोधत। प्रथमः साम्प्रतस्तेषां कल्पोऽयं वर्त्तते द्विजाः

आता या चालू असलेल्या वाराह कल्पाबद्दल ऐका. या सर्व कल्पांमध्ये, हे पहिले आणि सध्या चालू असलेले कल्प आहे, हे द्विजांनो.

तस्मिन् स्वायम्भुवाद्यास्तु मनवः स्युश्चतुर्द्दश। अतीता वर्त्तमानाश्च भविष्या ये च वै पुनः

या कल्पात स्वयंभुव पासून सुरू होणारे चौदा मनु आहेत—काही गेलेले, काही सध्या आहेत, आणि काही पुढे येणार आहेत.

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा समन्ततः। पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः। प्रजाभिस्तपसा चैव तेषां श्रृणुत विस्तरम्

या मनुंनी ही संपूर्ण पृथ्वी, सातही द्वीपांसह, राजे आणि प्रजांनी तप करून, हजार युगांपर्यंत सांभाळली आहे. आता त्याचा सविस्तर वर्णन ऐका.

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै। भविष्याणि भविष्यैश्च कल्पः कल्पेन चैव ह

प्रत्येक मन्वंतरात सर्व मधल्या काळांचे घडामोडी घडतात. भविष्यातील कल्पांमध्येही, एक कल्प संपला की दुसरा सुरू होतो.

अतीतानि च कल्पानि सोदकानि सहान्वयैः। अनागतेषु तद्वच्च तर्क्कः कार्यो विजानता

जे कल्प गेले, त्यांच्यासह त्यांचे पाणी आणि वंश, आणि जे अजून यायचे आहेत, त्यांच्याबद्दलही तसाच विचार करावा, हे समजूतदारांनी लक्षात ठेवावे.

आपो ह्यग्नेः समभवन्नष्टेऽग्नौ पृथिवीतले। सान्तरालैकलीनेऽस्मान्नष्टे स्थावरजङ्गमे

जेव्हा पृथ्वीवरून अग्नी नाहीसा झाला, तेव्हा अग्नीतून पाणी निर्माण झाले. त्या काळात स्थावर आणि जंगम सर्व काही नष्ट झाले होते.

एकार्णवे तदा तस्मिन् न प्राज्ञायत किञ्चन। तदा स भगवान् ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

त्या एकाच महासागरात काहीच दिसत नव्हते. त्या वेळी भगवंत ब्रह्मा, हजार डोळे आणि हजार पाय असलेले—

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णोऽह्यतीन्द्रियः। ब्रह्मा नारायणाख्यः स सुष्वाप सलिले तदा

हजार डोकी असलेला पुरुष, सोन्यासारखा तेजस्वी, इंद्रियांपलीकडचा, ब्रह्मा ज्याला नारायण म्हणतात, तो त्या वेळी पाण्यात झोपला होता.

सत्त्वोद्रेकात् प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमुदीक्ष्य सः। इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति

सत्त्वगुण वाढल्यामुळे तो जागा झाला आणि त्याने सारा जग रिकामा पाहिला. त्यावेळी नारायणाबद्दल हा श्लोक म्हणतात.

आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुमः। अप्सु शेते च यत्तस्मात्तेन नारायणः स्मृतः

पाण्याला 'नर' असे नाव आहे, हे आपण ऐकले आहे. कारण तो पाण्यात झोपतो, म्हणून त्याला 'नारायण' म्हणतात.

तुल्यं युगसहस्रस्य नैशं कालमुपास्य सः। शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात्

हजार युगांच्या रात्रीइतका काळ तो ध्यानात बसला. त्या रात्रीच्या शेवटी, सृष्टीच्या हेतूने तो ब्रह्मा रूप धारण करतो.

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत्। निशायामिव खद्योतः प्रावृट्‌काले ततस्ततः

त्या पाण्यात ब्रह्मा वायू रूप घेऊन इकडे तिकडे फिरत होता, जसा रात्रीच्या अंधारात काजवा पावसाळ्यात चमकतो.

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम्। अनुमानादसंमूढो भूमेरुद्धरणं प्रति

त्या पाण्यात त्याला पृथ्वी आत गेलेली जाणवली. तो गोंधळला नाही, आणि पृथ्वी वर कशी काढावी हे त्याने ओळखले.

अकरोत् स तनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा। ततो महात्मा मनसा दिव्यं रूपमचिन्तयत्

मग त्याने पूर्वीच्या कल्पांप्रमाणे दुसरे रूप घेतले आणि त्या महात्म्याने मनात दिव्य रूपाची कल्पना केली.

सलिलेनाप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स तु समन्ततः। किन्नु रूपं महत् कृत्वा उद्धरेयमहं महीम्

पृथ्वी सर्व बाजूंनी पाण्यात बुडालेली पाहून, 'मी कोणते मोठे रूप घेऊ, ज्यामुळे पृथ्वी वर काढू शकेन?' असे त्याने विचार केले.

जलक्रीडासु रुचिरं वाराहं रूपमस्मरत्। अधृष्यं सर्व्वभूतानां वाङ्मयं धर्मसंज्ञितम्

पाण्यात खेळायला सुंदर असलेले, सर्व भूतांना जिंकू न शकणारे, वाणीने बनलेले आणि धर्म म्हणून ओळखले जाणारे वराह रूप त्याला आठवले.

दशयोजनविस्तींर्ण शतयोजनमुच्छ्रितम्। नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्

ते रूप दहा योजन रुंद, शंभर योजन उंच, काळ्या मेघासारखे दिसणारे आणि मेघांच्या गडगडाटासारखा आवाज करणारे होते.

महापर्व्वतवर्ष्माणं श्वेतं तीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणम्। विद्युदग्निप्रकाशाक्षमादित्यसमतेजसम्

महाकाय, पर्वतासारखा, शुभ्र रंगाचा, तीक्ष्ण आणि भयंकर दात असलेला, वीज आणि अग्नीप्रमाणे डोळे चमकणारा, सूर्याइतका तेजस्वी — असा तो होता.

पीनवृत्तायतस्कन्धं सिंहविक्रान्तगामिनम्। पीनोन्नतकटीदेशं सुश्लक्ष्णं शुभलक्षणम्

त्याचे खांदे जाड, गोल आणि रुंद होते, सिंहासारखी चाल, कंबर भरदार आणि उंचावलेली, अंग गुळगुळीत आणि शुभ चिन्हांनी युक्त होते.

रूपमास्थाय विपुलं वाराहममितं हरिः। पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

असा हा विशाल आणि अमर्याद वराहरूप धारण करून, हरिने पृथ्वी उचलण्यासाठी रसातळात प्रवेश केला.

स वेदवाद्युपद्रष्टा क्रतुवक्षाश्चितीमुखः। अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

तो वेदपठणाचा साक्षी, यज्ञाचा मूर्तिमंत स्वरूप, वेदीसारखा तोंड, अग्नीप्रमाणे जिभ, कुशासारखे केस, ब्रह्मदेवाचे शिर, आणि महान तपस्वी होता.

अहोरात्रेक्षणधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः। आज्यनासः स्रुवतुण्डः सामघोषस्वनो महान्

त्याच्या डोळ्यांत दिवस-रात्र होते, वेदांचे अंग आणि श्रुतींनी तो शोभायमान होता, नाकात तूप, सोंडेवर स्रुवा, आणि सामगानासारखा गडगडाटी आवाज होता.

सत्यधर्ममयः श्रीमान् धर्म्मविक्रमसंस्थितः। प्रायश्चित्तरतो घोरः पशुजानुर्महाकृति

तो सत्य आणि धर्ममय, तेजस्वी, धर्माच्या सामर्थ्यात स्थिर, प्रायश्चित्तात रमणारा, भयंकर पण प्राण्यांवर दयाळू, आणि विशाल स्वरूपाचा होता.

ऊर्द्ध्वगात्रो होमलिङ्गः स्थानबीजो महौषधिः। वेद्यान्तरात्मा मन्त्रस्फिगाज्यस्पृक् सोमशोणितः

त्याचे अवयव वर उचललेले, यज्ञचिन्हांनी युक्त, स्थैर्याचा बीज, महान औषधी, वेदीचा अंतरात्मा, मंत्र त्याच्या नितंबावर, तूपाचा स्पर्श, सोमरस व रक्त याने युक्त होता.

- पा.भे. वेदस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान्। प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरन्वितः

त्याचे खांदे म्हणजे वेद, सुगंध म्हणजे हविर्द्रव्य, देव-ऋषींच्या हव्या-कव्यांपेक्षा वेगवान, शरीर पूर्वेकडे, तेजस्वी, आणि विविध दीक्षांनी युक्त होता.