वायुपुराणम्

यदाप्नोति यदादत्ते यच्चास्ति विषयं प्रति। तच्चास्य सततं भावस्तस्मादात्मा निरुच्यते

तो जे काही मिळवतो, घेतो किंवा ज्या गोष्टीत अस्तित्व असते, ते त्याचेच स्वरूप आहे. म्हणून त्याला आत्मा म्हणतात.

ऋषिः सर्वगतत्वाच्च शरीराद्यत्स्वयं प्रभुः। स्वामित्वमस्य तत्सर्वं विष्णुः सर्वप्रवेशनात्

तो सर्वत्र व्यापलेला असल्याने ऋषी म्हणतो, शरीराचा आणि इतर सर्वाचा स्वामी आहे. सर्व काही त्याचेच आहे. सर्वत्र प्रवेश करणारा म्हणून त्याला विष्णु म्हणतात.

भगवान् भगसद्भावाद्रागो रागस्य शासनात्। परश्च तु प्रकृतत्वादवनादोमितिः स्मृतः

भाग्य असल्यानं त्याला भगवंत म्हणतात, आसक्तीवर राज्य करणारा म्हणून राग, आणि मूळ स्वरूपामुळे परशु, तसेच रक्षण करणारा म्हणून अवनाद म्हणतात.

सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वं यतस्ततः। नराणामयनं यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः

सर्व ज्ञान असल्यानं तो सर्वज्ञ, सर्वकाही त्याच्यापासून उत्पन्न होतं म्हणून सर्व, आणि माणसांचं आश्रयस्थान असल्याने त्याला नारायण म्हणतात.

त्रिधा विभज्य स्वात्मानं त्रैलोक्यं सम्प्रवर्त्तते। सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्तु यत्। अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः

तो स्वतःला तीन भागांत विभागून त्रैलोक्य चालवतो. या तीन रूपांनी तो निर्माण करतो, संहार करतो आणि निरीक्षण करतो. सुरुवातीला तो हिरण्यगर्भ, चतुर्मुख म्हणून प्रकट झाला.

आदित्वाच्चादितेवोऽसावजातत्वादजः स्मृतः। पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाःप्रजापतिरतः स्मृतः

तो पहिला असल्याने आदितेय, न जन्मलेला असल्याने अज, आणि सर्व प्रजांचे रक्षण करतो म्हणून प्रजापती म्हणतात.

देवेषु च महान् देवो महादेवस्ततः स्मृतः। सर्वेशत्वाच्च लोकानामवश्यत्वात्तथेश्वरः

देवतांमध्ये सर्वात मोठा देव असल्याने त्याला महादेव म्हणतात. सर्व लोकांचा स्वामी आणि सर्व त्याच्या अधीन असल्याने त्याला ईश्वर म्हणतात.

बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भूत उच्यते। क्षेत्रज्ञः क्षेत्रविज्ञानाद्विभुः सर्वगतो यतः

त्याची महानता असल्याने ब्रह्मा, सर्वांचा मूळ असल्याने भूता, क्षेत्राचे ज्ञान असल्याने क्षेत्रज्ञ, आणि सर्वत्र असतो म्हणून विभु म्हणतात.

यस्मात् पुर्यनुशेते च तस्मात् पुरुष उच्यते। नोत्पादितत्वात् पूर्वत्वात् स्वयम्भूरिति स स्मृतः

शरीररूपी नगरीत तो वास करतो म्हणून पुरुष, आणि न उत्पन्न झालेला व पूर्वीपासून असलेला म्हणून स्वयंभू म्हणतात.

इज्यत्वादुच्यते यज्ञः कविर्विक्रान्तदर्शनात्। क्रमणः क्रमणीयत्वाद्वर्णकस्याभिपालनात्

पूजनीय असल्याने यज्ञ, सर्वकाही पाहणारा म्हणून कवी, पुढे जाणारा म्हणून क्रमण, आणि वर्णांचे रक्षण करणारा म्हणून वर्णक म्हणतात.

आदित्यसंज्ञः कपिलस्त्वग्रजोऽग्निरिति स्मृतः। हिरण्यमस्य गर्भोऽभूद्धिरण्यस्यापि गर्भजः। तस्माद्धिरण्यगर्भः स पुराणेऽस्मिन्निरुच्यते

त्याला आदित्य, कपिल, आणि ज्येष्ठ म्हणून अग्नि म्हणतात. त्याची गर्भधारणा सोन्यासारखी होती आणि सोन्यातूनच तो जन्मला. म्हणून या पुराणात त्याला हिरण्यगर्भ म्हणतात.

स्वयम्भुवो निवृत्तस्य कालो वर्षाग्रजस्तु यः। न शक्यः परिसंख्यातुमपि वर्षशतैरपि

स्वयंभूच्या संहारानंतरचा काळ सर्व वर्षांचा ज्येष्ठ आहे; तो शेकडो वर्षांनीही मोजता येत नाही.

कल्पसंख्यानिवृत्तेस्तु पराख्यो ब्रह्मणः स्मृतः। तावच्छेषोऽस्य कालोऽन्यस्तस्यान्ते प्रतिसृज्यते

कल्पांची गणना संपली की त्याला परब्रह्म म्हणतात. उरलेला काळ वेगळा असतो आणि शेवटी तो त्याच्यात विलीन होतो.

कोटिकोटिसहस्राणि अन्तर्भूतानि यानि वै। समतीतानि कल्पानान्तावच्छेषाः परास्तु ये

असंख्य्य कोटी-कोटी हजारो कल्प गेलेले आहेत, आणि काही अजून उरलेले आहेत.

यस्त्वयं वर्त्तते कल्पो वाराहन्तं निबोधत। प्रथमः साम्प्रतस्तेषां कल्पोऽयं वर्त्तते द्विजाः

आता या चालू असलेल्या वाराह कल्पाबद्दल ऐका. या सर्व कल्पांमध्ये, हे पहिले आणि सध्या चालू असलेले कल्प आहे, हे द्विजांनो.

तस्मिन् स्वायम्भुवाद्यास्तु मनवः स्युश्चतुर्द्दश। अतीता वर्त्तमानाश्च भविष्या ये च वै पुनः

या कल्पात स्वयंभुव पासून सुरू होणारे चौदा मनु आहेत—काही गेलेले, काही सध्या आहेत, आणि काही पुढे येणार आहेत.

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा समन्ततः। पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः। प्रजाभिस्तपसा चैव तेषां श्रृणुत विस्तरम्

या मनुंनी ही संपूर्ण पृथ्वी, सातही द्वीपांसह, राजे आणि प्रजांनी तप करून, हजार युगांपर्यंत सांभाळली आहे. आता त्याचा सविस्तर वर्णन ऐका.

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै। भविष्याणि भविष्यैश्च कल्पः कल्पेन चैव ह

प्रत्येक मन्वंतरात सर्व मधल्या काळांचे घडामोडी घडतात. भविष्यातील कल्पांमध्येही, एक कल्प संपला की दुसरा सुरू होतो.

अतीतानि च कल्पानि सोदकानि सहान्वयैः। अनागतेषु तद्वच्च तर्क्कः कार्यो विजानता

जे कल्प गेले, त्यांच्यासह त्यांचे पाणी आणि वंश, आणि जे अजून यायचे आहेत, त्यांच्याबद्दलही तसाच विचार करावा, हे समजूतदारांनी लक्षात ठेवावे.

आपो ह्यग्नेः समभवन्नष्टेऽग्नौ पृथिवीतले। सान्तरालैकलीनेऽस्मान्नष्टे स्थावरजङ्गमे

जेव्हा पृथ्वीवरून अग्नी नाहीसा झाला, तेव्हा अग्नीतून पाणी निर्माण झाले. त्या काळात स्थावर आणि जंगम सर्व काही नष्ट झाले होते.

एकार्णवे तदा तस्मिन् न प्राज्ञायत किञ्चन। तदा स भगवान् ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

त्या एकाच महासागरात काहीच दिसत नव्हते. त्या वेळी भगवंत ब्रह्मा, हजार डोळे आणि हजार पाय असलेले—

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णोऽह्यतीन्द्रियः। ब्रह्मा नारायणाख्यः स सुष्वाप सलिले तदा

हजार डोकी असलेला पुरुष, सोन्यासारखा तेजस्वी, इंद्रियांपलीकडचा, ब्रह्मा ज्याला नारायण म्हणतात, तो त्या वेळी पाण्यात झोपला होता.

सत्त्वोद्रेकात् प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमुदीक्ष्य सः। इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति

सत्त्वगुण वाढल्यामुळे तो जागा झाला आणि त्याने सारा जग रिकामा पाहिला. त्यावेळी नारायणाबद्दल हा श्लोक म्हणतात.

आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुमः। अप्सु शेते च यत्तस्मात्तेन नारायणः स्मृतः

पाण्याला 'नर' असे नाव आहे, हे आपण ऐकले आहे. कारण तो पाण्यात झोपतो, म्हणून त्याला 'नारायण' म्हणतात.

तुल्यं युगसहस्रस्य नैशं कालमुपास्य सः। शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात्

हजार युगांच्या रात्रीइतका काळ तो ध्यानात बसला. त्या रात्रीच्या शेवटी, सृष्टीच्या हेतूने तो ब्रह्मा रूप धारण करतो.

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत्। निशायामिव खद्योतः प्रावृट्‌काले ततस्ततः

त्या पाण्यात ब्रह्मा वायू रूप घेऊन इकडे तिकडे फिरत होता, जसा रात्रीच्या अंधारात काजवा पावसाळ्यात चमकतो.

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम्। अनुमानादसंमूढो भूमेरुद्धरणं प्रति

त्या पाण्यात त्याला पृथ्वी आत गेलेली जाणवली. तो गोंधळला नाही, आणि पृथ्वी वर कशी काढावी हे त्याने ओळखले.

अकरोत् स तनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा। ततो महात्मा मनसा दिव्यं रूपमचिन्तयत्

मग त्याने पूर्वीच्या कल्पांप्रमाणे दुसरे रूप घेतले आणि त्या महात्म्याने मनात दिव्य रूपाची कल्पना केली.

सलिलेनाप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स तु समन्ततः। किन्नु रूपं महत् कृत्वा उद्धरेयमहं महीम्

पृथ्वी सर्व बाजूंनी पाण्यात बुडालेली पाहून, 'मी कोणते मोठे रूप घेऊ, ज्यामुळे पृथ्वी वर काढू शकेन?' असे त्याने विचार केले.