वायुपुराणम्

रात्रिस्त्वेतावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः। अहस्तस्य तु या सृष्टिः प्रलयो रात्रिरुच्यते

परमेश्वराची रात्रही तितकीच मोठी समजावी; त्याचा दिवस म्हणजे सृष्टी आणि रात्र म्हणजे प्रलय.

अहश्च विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारणा। उपचारः प्रक्रियते लोकानां हितकाम्यया

त्याला फक्त दिवस आहे, रात्र नाही असे मानले जाते; हे लोकांच्या हितासाठी रूपक म्हणून सांगितले आहे.

प्रजाः प्रजानाम्पतय ऋषयो मुनिभिः सह। ऋषीन् सनत्कुमाराख्यान् ब्रह्मसायुज्यगैः सह

सर्व प्रजा, प्रजापती, ऋषी आणि मुनि, तसेच सनत्कुमार नावाचे ऋषी आणि ब्रह्माशी एकरूप झालेले ऋषी—

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च। तन्मात्रा इन्द्रियगणो बुद्धिश्च मनसा सह

इंद्रिये, त्यांच्या विषयांचा समूह, पाच महाभूत, तन्मात्रा, इंद्रियांचा समूह, बुद्धी आणि मन—

अहस्तिष्ठन्ति ते सर्वे परमेशस्य धीमतः। अहरन्ते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः

हे सर्व परमेश्वराच्या दिवशी टिकून राहतात; त्याच्या रात्रीच्या शेवटी ते सर्व लय पावतात आणि विश्वाची उत्पत्ती होते.

स्वात्मन्यवस्थिते सत्वे विकारे प्रतिसंहते। साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ

स्वरूपात स्थित असताना आणि विकार लय पावल्यावर, प्रधान आणि पुरुष हे दोघेही त्यांच्या समानतेमुळे राहतात.

तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्तितौ। अत्रोद्रिक्तौ प्रसूतौ च तौ तथा च परस्परम्। गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

तम आणि सत्त्व हे दोन्ही गुण समत्वाने स्थिर असतात; त्यातील एक वाढला की सृष्टी होते, आणि दोन्ही सम झाल्यावर प्रलय ओळखावा.

तिलेषु वा यथा तैवं घृतं पयसि वा स्थितम्। तथा तमसि सत्त्वे च रजोऽव्यक्ताश्रितं स्थितम्

जसं तीळांमध्ये तूप असतं, किंवा पाण्यात दूध मिसळलेलं असतं, तसं रज हे तम आणि सत्त्व यांच्या आत, प्रकट न होता, स्थिर असतं.

उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं तदा। अहर्मुखे प्रवृत्ते च पुरः प्रकृतिसम्भवः

पूर्ण रात्र महेश्वरीचं भक्तीभावाने पूजन केल्यावर, पहाटेच्या वेळी सृष्टीचा आरंभ झाला.

क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः। प्रधानं पुरुषञ्चैव प्रविश्याण्डं महेश्वरः

परमेश्वरानं आपल्या श्रेष्ठ योगानं प्रधान आणि पुरुष या दोघांना हलवलं आणि अंडात प्रवेश करून महेश्वर झाला.

प्रधानात् क्षोभ्यमाणात्तु रजो वै समवर्त्तत। रजः प्रवर्त्तकं तत्र बीजेष्वपि यथा जलम्

प्रधान हलवलं गेल्यावर तिथून रज उत्पन्न झालं; जसं बीयांमध्ये पाणी कार्य सुरू करतं, तसं तिथे रज सर्व गोष्टींचं आरंभ करणारं असतं.

गुणवैषम्यमासाद्य प्रसूयन्ते ह्यधिष्ठिताः। गुणेभ्यः क्षोभ्य माणेभ्यस्त्रयो देवा विजज्ञिरे। आश्रिताः परमा गुह्याः सर्वात्मानः शरीरिणः

गुणांचा समतोल बिघडला की, त्यांच्याखाली असणारी सजीव निर्मिती होते; हलवलेल्या गुणांमधून तीन देव जन्माला आले—हे सूक्ष्म, श्रेष्ठ, गुप्त आणि सर्व शरीरधारकांचे आत्मस्वरूप आहेत.

रजो ब्रह्मा तमो ह्यग्निः सत्त्वं विष्णुरजायत। रजःप्रकाशको ब्रह्मा स्रष्ट्टृत्वेन व्यवस्थितः

रज हे ब्रह्मा बनलं, तम म्हणजे अग्नी झाला, आणि सत्त्व म्हणजे विष्णू झाला; ब्रह्मा, रजाचा प्रकाश देणारा, सृष्टीकर्ता म्हणून स्थिर आहे.

तमःप्रकाशकोऽग्निस्तु कालत्वेन व्यवस्थितः। सत्त्वप्रकाशको विष्णुरौदासीन्ये व्यवस्थितः

तमाचा प्रकाश देणारा अग्नी काळरूपाने स्थिर आहे; सत्त्वाचा प्रकाश देणारा विष्णू उदासीनतेत स्थित आहे.

एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयोऽग्नयः। परस्पराश्रिता ह्येते परस्परमनुव्रताः

हेच तीन देव, हेच तीन अग्नी आहेत; हे एकमेकांवर अवलंबून आहेत आणि एकमेकांशी निष्ठावान आहेत.

परस्परेण वर्त्तन्ते धारयन्ति परस्परम्। अन्योन्यमिथुनाह्येते ह्यन्योन्यमुपजीविनः। क्षणं वियोगो न ह्येषान्न त्यजन्ति परस्परम्

हे एकमेकांशी वागत राहतात, एकमेकांना आधार देतात; हे एकमेकांचे जोड आहेत आणि परस्पर साहाय्याने जगतात; यांच्यात कधीही क्षणभरही वेगळेपणा येत नाही, आणि हे कधीच एकमेकांना सोडत नाहीत.

ईश्वरो हि परो देवो विष्णुस्तु महतः परः । ब्रह्मा तु रजसोद्रिक्तः सर्गायेह प्रवर्त्तते। परश्च पुरुषो ज्ञेयः प्रकृतिश्च परा स्मृता

ईश्वर हा खरा सर्वोच्च देव आहे; विष्णू महत्तत्त्वाहूनही श्रेष्ठ आहे; ब्रह्मा, रजाने परिपूर्ण, सृष्टीसाठी कार्य करतो; परम पुरुष म्हणून ओळखावा आणि प्रकृतीला सर्वोच्च मानावं.

अधिष्ठितोऽसौ हि महेश्वरेण प्रवर्त्तते चोद्यमानः समन्तात्। अनुप्रवर्त्तन्ति महान्त एव चिरस्थिताः स्वे विष्ये प्रियत्वात्

तो महेश्वराच्या अधीन राहून सर्वत्र प्रेरित होतो आणि कृती करतो; जे मोठे आहेत, जे आपल्या क्षेत्रात पूर्वीपासूनच स्थिर आहेत, ते प्रेमापोटी त्याच्या मागे चालतात.

प्रधानं गुणवैषम्यात्सर्गकाले प्रवर्त्तते। ईश्वराधिष्ठितात् पूर्वन्तस्मात्सदसदात्मकात्। ब्रह्मा बुद्धिश्च मिथुनं युगपत्सम्बभूवतुः

गुणांचा असमतोल आल्यावर सृष्टीच्या वेळी प्रधान कार्य करू लागतं; ईश्वराच्या अधीन असलेल्या, पूर्वी असलेल्या आणि नसलेल्या त्या तत्त्वातून, ब्रह्मा आणि बुद्धी हे जोडीने एकाच वेळी उत्पन्न झाले.

तस्मात्तमोऽव्यक्तमयः क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः। संसिद्धः कार्यकरणैर्ब्रह्माऽग्रे समवर्त्तत

त्यातून, अव्यक्त स्वरूपाचं तम, क्षेत्रज्ञ—जो ब्रह्मा म्हणून ओळखला जातो—संपूर्ण कर्तव्य आणि साधनांनी युक्त होऊन प्रथम प्रकट झाला.

तेजसा प्रथमनो धीमानव्यक्तः संप्रकाशते। स वै शरीरी प्रथमः कारणत्वे व्यवस्थितः

तो अव्यक्त, बुद्धीने युक्त, आपल्या तेजाने प्रथम प्रकट होतो; तो देहधारी, कारणरूपाने प्रथम स्थिर होतो.

अप्रतीघेन ज्ञानेन ऐश्वर्येण च सोऽन्वितः। धर्मेण चाप्रतीघेन वैराग्येण समन्वितः

तो अपराजित ज्ञान, ऐश्वर्य, अपराजित धर्म आणि वैराग्य यांनी संपन्न असतो.

तस्येश्वरस्याप्रतिघं ज्ञानं वैराग्यलक्षणम्। धर्मैश्वर्यकृता बुद्धिर्ब्राह्मी जज्ञेऽभिमानिनः

त्याचं ज्ञान हे वैराग्याने युक्त, अपराजित असतं; धर्म आणि ऐश्वर्यामुळे निर्माण झालेली बुद्धी 'ब्राह्मी' म्हणून ओळखली जाते, ती अभिमानी ब्रह्म्याची आहे.

अव्यक्ताज्जायते चास्य मनसा च यदिच्छति। वशीकृतत्वाद्वैगुण्यात् सुरेशत्वात्स्वभावतः

अव्यक्तातून, तो मनाने जे काही इच्छितो ते निर्माण होतं; कारण त्याचं सर्वांवर प्रभुत्व, गुणांचा भेद, देवांवरचं अधिपत्य आणि त्याची स्वतःची स्वाभाविक शक्ती.

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकोऽभवत्। सहस्रमूर्द्धा पुरुषस्तिस्रोऽवस्थाः स्वयम्भुवः

चार मुखांचा ब्रह्मा ब्रह्मा झाला आणि काळरूपाने संहारक झाला; हजार डोक्यांचा पुरुष, स्वयंभू, तीन अवस्थांमध्ये आहे.

सत्त्वं रजश्च ब्रह्मत्वे कालत्वे च रजस्तमः. सात्विकं पुरुषत्वे च गुणवृत्तिः स्वयम्भुवः

ब्रह्माच्या अवस्थेत सत्त्व आणि रज, काळाच्या अवस्थेत रज आणि तम असतात. पुरुषाच्या अवस्थेत सत्त्वगुण प्रबळ असतो. हे स्वयंभूचे गुणांचे स्वरूप आहे.

लोकान् सृजति ब्रह्मत्वे कालत्वे संक्षिपत्यपि। पुरुषत्वे ह्युदासीन स्तिस्रोऽवस्थाः प्रजापते

ब्रह्माच्या रूपात तो लोकांची निर्मिती करतो, काळाच्या रूपात त्यांना संकुचित करतो, आणि पुरुषाच्या रूपात तो उदासीन राहतो. प्रजापतीच्या या तीन अवस्था आहेत.

ब्रह्मा कमलगर्भाभः कालो जात्याञ्जनप्रभः। पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपं तत्परमात्मनः

ब्रह्मा कमळातून जन्मलेला दिसतो, काळाचा रंग काळ्या काजळासारखा असतो, आणि पुरुष कमळासारख्या डोळ्यांचा आहे – हेच परमात्म्याचे रूप आहे.

योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च। नानाकृतिक्रियारूपनामवृत्तिः स्वलीलया

योगेश्वर आपल्या इच्छेने विविध शरीरांची निर्मिती आणि बदल करतो. तो वेगवेगळ्या रूपे, कृती, नावे आणि स्वरूपे धारण करतो.