वायुपुराणम्

उपलभ्य शुचेर्गन्धं केचिद्वायोरनैपुणात्। पृथिव्यामेव तद्विद्यादेषां वायोश्च संश्रयात्

काही लोक वायूच्या सूक्ष्मतेमुळे शुद्धतेतही गंध जाणतात; पण तो गंध पृथ्वीचाच आहे, वायूच्या साहाय्याने तो जाणवतो.

एते सप्त महावीर्या नानाभूताः पृथक् पृथक्। नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः। ते समेत्य महात्मानो ह्ययोन्यस्यैव संश्रयात्

हे सात, मोठ्या शक्तीचे, वेगवेगळे घटक आहेत आणि प्रत्येक वेगळा आहे; एकत्र न आल्यास ते सृष्टी करू शकत नाहीत; जेव्हा हे सर्व एकत्र येतात, तेव्हा परस्परांपेक्षा वेगळ्या आधाराने —

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च। महदाद्या विशेषान्ता अण्डमुत्पादयन्ति ते

पुरुषाच्या अधिष्ठानामुळे आणि अव्यक्ताच्या कृपेने, महतपासून विशिष्ट भूतांपर्यंतचे हे सर्व अंड निर्माण करतात.

एककालं समुत्पन्नं जलबुद्‌बुदवच्च तत्। विशेषेभ्योऽण्डमभवद् बृहत्तदुदकं च यत्। तत्तस्मिन् कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणस्तदा

हे सर्व एकाच वेळी निर्माण झालं, जणू पाण्याच्या फुग्यासारखं; विशिष्ट भूतांपासून अंड निर्माण झालं, ते मोठं आणि पाण्याने भरलेलं होतं; त्यातच ब्रह्मासाठी सर्व कार्ये आणि करणं सिद्ध झाली.

प्राकृतेऽण्डे विबुद्धे सन् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः। स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते

प्रकृतिक अंड जागृत झाल्यावर, क्षेत्रज्ञ ज्याला ब्रह्म म्हणतात तो तेथे होता; तो देहधारी, पहिला आणि पुरुष म्हणून ओळखला जातो.

आदिकर्त्ता च भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्त्तत। हिरण्यगर्भः सोऽग्रोऽस्मिन् प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः। सर्गे च प्रति सर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

सर्व सृष्टींचा आदिकर्ता ब्रह्मा सुरुवातीला प्रकट झाला; तो हिरण्यगर्भ, प्रथम येथे प्रकट झाला, चार मुखांचा; प्रत्येक सृष्टी आणि प्रलयात क्षेत्रज्ञाला ब्रह्म असं म्हणतात.

करणैः सह सृज्यन्ते प्रत्याहारे त्यजन्ति च। भजन्ते च पुनर्देहानसमाहारसन्धिषु

इंद्रियांसह देह निर्माण होतात आणि प्रलयाच्या वेळी ते सोडले जातात; पुन्हा कारणांचा संयोग झाल्यावर देह प्राप्त होतात.

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं तन्महात्मनः। गर्भोदकं समुद्राश्च जराद्यस्थीनि पर्वताः

हिरण्यमय मेरू — त्याचं आवरण त्या महात्म्याचं आहे; समुद्र त्याचं गर्भजल आहे, आणि पर्वत, जरा वगैरे त्याची हाडं आहेत.

तस्मिन्नण्डे त्विमे लोका अन्तर्भूतास्तु सप्त वै। सप्तद्वीपा च पृथ्वीयं समुद्रैः सह सप्तभिः

त्या अंडात हे सात लोक आहेत; आणि पृथ्वी, तिचे सात द्वीप आणि सात समुद्र — हे सर्व त्यात सामावलेले आहेत.

पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः। अन्तस्तस्मिंस्त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

त्या अंड्याच्या आत मोठमोठे पर्वत आणि हजारो नद्या आहेत; त्यात हे सर्व लोक आणि हे संपूर्ण विश्व सामावलेले आहे.

चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना। लोकालोकं च यत् किंचिच्चाण्डे तस्मिन् समर्पितम्

चंद्र, सूर्य, तारे, ग्रह, वारा आणि लोकालोक यामधील जे काही आहे, ते सर्व त्या अंड्यात सामावलेले आहे.

अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोऽण्डं समावृतम्। आपो दशगुणा ह्येवन्तेजसा बाह्यतो वृताः

त्या अंड्याभोवती दहा पट पाण्याचा आवरण आहे; आणि त्या पाण्याच्या बाहेरही दहा पट तेजाचे आवरण आहे.

तेजौदशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्। वायोर्द्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतम्

त्या तेजाच्या बाहेर दहा पट वायूचे आवरण आहे; आणि त्या वायूच्या बाहेर दहा पट आकाशाने वेढलेले आहे.

आकाशेन वृतो वायुः खं च भूतादिना वृतम्। भूतादिर्महता चापि अव्यक्तेन वृतो महान्। एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

वायूभोवती आकाश आहे, आकाशाभोवती मूळ तत्त्व आहे, त्या मूळ तत्त्वाभोवती महत्तत्त्व आहे आणि महत्तत्त्वाभोवती अव्यक्त आहे; अशा प्रकारे त्या अंड्याभोवती सात नैसर्गिक आवरणे आहेत.

एतास्वावृत्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः। प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसन्त्येताः परस्परम्

या आठ प्रकृती एकमेकांना वेढून स्थिर आहेत; सृष्टीच्या संहारकाळी त्या एकमेकांना गिळून टाकतात.

एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम्। आधाराधेयभावेन विकारस्य विकारिषु

या सर्व एकमेकांतून उत्पन्न होतात आणि एकमेकांना आधार देतात; जसे अधिष्ठान आणि अधेय, तसेच विकार आणि विकारी यांचे नाते असते.

अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते। इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः। अबुद्धिपूर्वं प्रागासीत् प्रादुर्भूता तडिद्यथा

अव्यक्ताला क्षेत्र असे म्हणतात आणि ब्रह्मा हा क्षेत्रज्ञ आहे; हीच नैसर्गिक सृष्टी क्षेत्रज्ञाच्या अधीन आहे; बुद्धी उत्पन्न होण्यापूर्वी, जशी वीज चमकते तशी ती प्रकट झाली.

एतद्धिरण्यगर्भस्य जन्म यो वेद तत्त्वतः। आयुष्मान् कीर्तिमान् धन्यः प्रजावांश्च भवत्युत

जो कोणी या हिरण्यगर्भाच्या जन्माचे खरे स्वरूप जाणतो, तो दीर्घायुषी, कीर्तीमान, भाग्यवान आणि संततीसंपन्न होतो.

निवृत्तिकामोऽपि नरः शुद्धात्मा लभते गतिम्। पुराणश्रवणान्नित्यं सुखं च क्षेममाप्नुयात्

जो मनुष्य निवृत्तीची इच्छा धरतो आणि ज्याचे मन शुद्ध आहे, त्याला मुक्ती मिळते; पुराणाचे नेहमी ऐकले तर त्याला सुख आणि कल्याण प्राप्त होते.

यद्धि सृष्टेस्तु संख्यातं मया कालान्तरन्द्विजाः। एतत् कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम्

हे द्विजांनो, मी सृष्टीचे जे काळमापन सांगितले, तेच काळ म्हणजे परमेश्वराचा दिवशी समजावा.

रात्रिस्त्वेतावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः। अहस्तस्य तु या सृष्टिः प्रलयो रात्रिरुच्यते

परमेश्वराची रात्रही तितकीच मोठी समजावी; त्याचा दिवस म्हणजे सृष्टी आणि रात्र म्हणजे प्रलय.

अहश्च विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारणा। उपचारः प्रक्रियते लोकानां हितकाम्यया

त्याला फक्त दिवस आहे, रात्र नाही असे मानले जाते; हे लोकांच्या हितासाठी रूपक म्हणून सांगितले आहे.

प्रजाः प्रजानाम्पतय ऋषयो मुनिभिः सह। ऋषीन् सनत्कुमाराख्यान् ब्रह्मसायुज्यगैः सह

सर्व प्रजा, प्रजापती, ऋषी आणि मुनि, तसेच सनत्कुमार नावाचे ऋषी आणि ब्रह्माशी एकरूप झालेले ऋषी—

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च। तन्मात्रा इन्द्रियगणो बुद्धिश्च मनसा सह

इंद्रिये, त्यांच्या विषयांचा समूह, पाच महाभूत, तन्मात्रा, इंद्रियांचा समूह, बुद्धी आणि मन—

अहस्तिष्ठन्ति ते सर्वे परमेशस्य धीमतः। अहरन्ते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः

हे सर्व परमेश्वराच्या दिवशी टिकून राहतात; त्याच्या रात्रीच्या शेवटी ते सर्व लय पावतात आणि विश्वाची उत्पत्ती होते.

स्वात्मन्यवस्थिते सत्वे विकारे प्रतिसंहते। साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ

स्वरूपात स्थित असताना आणि विकार लय पावल्यावर, प्रधान आणि पुरुष हे दोघेही त्यांच्या समानतेमुळे राहतात.

तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्तितौ। अत्रोद्रिक्तौ प्रसूतौ च तौ तथा च परस्परम्। गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

तम आणि सत्त्व हे दोन्ही गुण समत्वाने स्थिर असतात; त्यातील एक वाढला की सृष्टी होते, आणि दोन्ही सम झाल्यावर प्रलय ओळखावा.

तिलेषु वा यथा तैवं घृतं पयसि वा स्थितम्। तथा तमसि सत्त्वे च रजोऽव्यक्ताश्रितं स्थितम्

जसं तीळांमध्ये तूप असतं, किंवा पाण्यात दूध मिसळलेलं असतं, तसं रज हे तम आणि सत्त्व यांच्या आत, प्रकट न होता, स्थिर असतं.

उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं तदा। अहर्मुखे प्रवृत्ते च पुरः प्रकृतिसम्भवः

पूर्ण रात्र महेश्वरीचं भक्तीभावाने पूजन केल्यावर, पहाटेच्या वेळी सृष्टीचा आरंभ झाला.