वायुपुराणम्

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि। साधकानीन्द्रियाणि स्युर्द्देवा वैकारिका दश। एकादशं मनस्तत्र देवा वैकारिकाः स्मृता

पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये आहेत; ही इंद्रिये साधनरूप आहेत आणि दहा वैकारिक देवता म्हणून ओळखल्या जातात; अकरावं म्हणजे मन, आणि तेही वैकारिक देवता म्हणून ओळखलं जातं.

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी। शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वक्ष्यते

कान, त्वचा, डोळे, जिभ, आणि पाचवी म्हणजे नाक — ही सर्व इंद्रिये, ध्वनी वगैरे जाणण्यासाठी बुध्दीने युक्त आहेत, असं सांगितलं जातं.

पादौ पायुरुपस्थञ्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत्। गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वास्यञ्च कर्म च

पाय, गुद, जननेन्द्रिय, हात आणि वाणी — ही दहा इंद्रिये आहेत; चालणे, विसर्जन, आनंद, कौशल्य, भोग आणि कृती — ही त्यांची कामं आहेत.

आकाशं शब्दमात्रञ्च स्पर्शमात्रं समाविशेत्। द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्द स्पर्शात्मकोऽभवत्

आकाशाला फक्त ध्वनीच असतो; जेव्हा त्यात स्पर्श येतो, तेव्हा तो वायू बनतो, आणि त्याला ध्वनी व स्पर्श हे दोन गुण मिळतात.

रूपन्तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ। त्रिगुणस्तु ततश्चाग्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्

रूपाचा प्रवेश झाल्यावर, ध्वनी आणि स्पर्श हे दोन्ही गुण राहतात; मग अग्नी निर्माण होतो, ज्याच्याकडे ध्वनी, स्पर्श आणि रूप — हे तीन गुण असतात.

सशब्दस्पर्शरूपञ्च रसमात्रं समाविशत्। तस्माच्चतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकाः

ध्वनी, स्पर्श आणि रूप यांच्यासोबत, जेव्हा फक्त रसाचा प्रवेश होतो, तेव्हा पाणी निर्माण होतं, ज्याला चार गुण असतात आणि ते रसाने ओळखलं जातं.

सशब्दस्पर्शरूपेषु गन्धस्तेषु समाविशत्। संयुक्ता गन्धमात्रेण आचिन्वन्ति महीमिमाम्। तस्मात्पञ्चगुणा भूमिः स्थूलभूतेषु दृश्यते

ध्वनी, स्पर्श आणि रूप असणाऱ्यांमध्ये, जेव्हा गंधाचा प्रवेश होतो, तेव्हा हे सर्व मिळून पृथ्वी बनवतात; म्हणून स्थूल भूतांमध्ये पृथ्वीला पाच गुण असतात असं दिसून येतं.

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः। परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम्

शांत, भयंकर आणि मूढ — हे त्यांचे वेगळेपण आहेत, म्हणून त्यांना असं ओळखलं जातं; एकमेकांत मिसळून, ते एकमेकांना आधार देतात.

भूमेरन्तस्तिवदं सर्वं लोकालोकघनावृतम्। विशेषा इन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः

पृथ्वीमध्ये जणू सर्व काही सामावलेलं आहे, जग आणि अजग यांच्याने वेढलेलं; हे वेगळेपण इंद्रियांना जाणवतात आणि त्यांच्या स्थिरतेमुळे असं स्मरणात राहतं.

गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम्। तेषां यावच्च यद्यच्च तत्तत्तावद्गुणं स्मृतम्

पुढच्याला मागच्याचा गुण मिळतो; ज्याच्याकडे जो गुण आहे, तोच त्याचा म्हणून ओळखला जातो.

उपलभ्य शुचेर्गन्धं केचिद्वायोरनैपुणात्। पृथिव्यामेव तद्विद्यादेषां वायोश्च संश्रयात्

काही लोक वायूच्या सूक्ष्मतेमुळे शुद्धतेतही गंध जाणतात; पण तो गंध पृथ्वीचाच आहे, वायूच्या साहाय्याने तो जाणवतो.

एते सप्त महावीर्या नानाभूताः पृथक् पृथक्। नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः। ते समेत्य महात्मानो ह्ययोन्यस्यैव संश्रयात्

हे सात, मोठ्या शक्तीचे, वेगवेगळे घटक आहेत आणि प्रत्येक वेगळा आहे; एकत्र न आल्यास ते सृष्टी करू शकत नाहीत; जेव्हा हे सर्व एकत्र येतात, तेव्हा परस्परांपेक्षा वेगळ्या आधाराने —

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च। महदाद्या विशेषान्ता अण्डमुत्पादयन्ति ते

पुरुषाच्या अधिष्ठानामुळे आणि अव्यक्ताच्या कृपेने, महतपासून विशिष्ट भूतांपर्यंतचे हे सर्व अंड निर्माण करतात.

एककालं समुत्पन्नं जलबुद्‌बुदवच्च तत्। विशेषेभ्योऽण्डमभवद् बृहत्तदुदकं च यत्। तत्तस्मिन् कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणस्तदा

हे सर्व एकाच वेळी निर्माण झालं, जणू पाण्याच्या फुग्यासारखं; विशिष्ट भूतांपासून अंड निर्माण झालं, ते मोठं आणि पाण्याने भरलेलं होतं; त्यातच ब्रह्मासाठी सर्व कार्ये आणि करणं सिद्ध झाली.

प्राकृतेऽण्डे विबुद्धे सन् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः। स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते

प्रकृतिक अंड जागृत झाल्यावर, क्षेत्रज्ञ ज्याला ब्रह्म म्हणतात तो तेथे होता; तो देहधारी, पहिला आणि पुरुष म्हणून ओळखला जातो.

आदिकर्त्ता च भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्त्तत। हिरण्यगर्भः सोऽग्रोऽस्मिन् प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः। सर्गे च प्रति सर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

सर्व सृष्टींचा आदिकर्ता ब्रह्मा सुरुवातीला प्रकट झाला; तो हिरण्यगर्भ, प्रथम येथे प्रकट झाला, चार मुखांचा; प्रत्येक सृष्टी आणि प्रलयात क्षेत्रज्ञाला ब्रह्म असं म्हणतात.

करणैः सह सृज्यन्ते प्रत्याहारे त्यजन्ति च। भजन्ते च पुनर्देहानसमाहारसन्धिषु

इंद्रियांसह देह निर्माण होतात आणि प्रलयाच्या वेळी ते सोडले जातात; पुन्हा कारणांचा संयोग झाल्यावर देह प्राप्त होतात.

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं तन्महात्मनः। गर्भोदकं समुद्राश्च जराद्यस्थीनि पर्वताः

हिरण्यमय मेरू — त्याचं आवरण त्या महात्म्याचं आहे; समुद्र त्याचं गर्भजल आहे, आणि पर्वत, जरा वगैरे त्याची हाडं आहेत.

तस्मिन्नण्डे त्विमे लोका अन्तर्भूतास्तु सप्त वै। सप्तद्वीपा च पृथ्वीयं समुद्रैः सह सप्तभिः

त्या अंडात हे सात लोक आहेत; आणि पृथ्वी, तिचे सात द्वीप आणि सात समुद्र — हे सर्व त्यात सामावलेले आहेत.

पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः। अन्तस्तस्मिंस्त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

त्या अंड्याच्या आत मोठमोठे पर्वत आणि हजारो नद्या आहेत; त्यात हे सर्व लोक आणि हे संपूर्ण विश्व सामावलेले आहे.

चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना। लोकालोकं च यत् किंचिच्चाण्डे तस्मिन् समर्पितम्

चंद्र, सूर्य, तारे, ग्रह, वारा आणि लोकालोक यामधील जे काही आहे, ते सर्व त्या अंड्यात सामावलेले आहे.

अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोऽण्डं समावृतम्। आपो दशगुणा ह्येवन्तेजसा बाह्यतो वृताः

त्या अंड्याभोवती दहा पट पाण्याचा आवरण आहे; आणि त्या पाण्याच्या बाहेरही दहा पट तेजाचे आवरण आहे.

तेजौदशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्। वायोर्द्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतम्

त्या तेजाच्या बाहेर दहा पट वायूचे आवरण आहे; आणि त्या वायूच्या बाहेर दहा पट आकाशाने वेढलेले आहे.

आकाशेन वृतो वायुः खं च भूतादिना वृतम्। भूतादिर्महता चापि अव्यक्तेन वृतो महान्। एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

वायूभोवती आकाश आहे, आकाशाभोवती मूळ तत्त्व आहे, त्या मूळ तत्त्वाभोवती महत्तत्त्व आहे आणि महत्तत्त्वाभोवती अव्यक्त आहे; अशा प्रकारे त्या अंड्याभोवती सात नैसर्गिक आवरणे आहेत.

एतास्वावृत्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः। प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसन्त्येताः परस्परम्

या आठ प्रकृती एकमेकांना वेढून स्थिर आहेत; सृष्टीच्या संहारकाळी त्या एकमेकांना गिळून टाकतात.

एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम्। आधाराधेयभावेन विकारस्य विकारिषु

या सर्व एकमेकांतून उत्पन्न होतात आणि एकमेकांना आधार देतात; जसे अधिष्ठान आणि अधेय, तसेच विकार आणि विकारी यांचे नाते असते.

अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते। इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः। अबुद्धिपूर्वं प्रागासीत् प्रादुर्भूता तडिद्यथा

अव्यक्ताला क्षेत्र असे म्हणतात आणि ब्रह्मा हा क्षेत्रज्ञ आहे; हीच नैसर्गिक सृष्टी क्षेत्रज्ञाच्या अधीन आहे; बुद्धी उत्पन्न होण्यापूर्वी, जशी वीज चमकते तशी ती प्रकट झाली.

एतद्धिरण्यगर्भस्य जन्म यो वेद तत्त्वतः। आयुष्मान् कीर्तिमान् धन्यः प्रजावांश्च भवत्युत

जो कोणी या हिरण्यगर्भाच्या जन्माचे खरे स्वरूप जाणतो, तो दीर्घायुषी, कीर्तीमान, भाग्यवान आणि संततीसंपन्न होतो.

निवृत्तिकामोऽपि नरः शुद्धात्मा लभते गतिम्। पुराणश्रवणान्नित्यं सुखं च क्षेममाप्नुयात्

जो मनुष्य निवृत्तीची इच्छा धरतो आणि ज्याचे मन शुद्ध आहे, त्याला मुक्ती मिळते; पुराणाचे नेहमी ऐकले तर त्याला सुख आणि कल्याण प्राप्त होते.