वायुपुराणम्

धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः। त्रिगुणस्तु स विज्ञेयः सत्त्वराजसतामसः

धर्म वगैरे रूपं जगाच्या तत्त्वाचा अर्थ समजण्यासाठी कारणीभूत आहेत; तो सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी युक्त आहे, असं समजावं.

त्रिगुणाद्रजसोद्रिक्तादहङ्कारस्ततोऽभवत्। महता चावृतः सर्गो भूतादिविकृतस्तु सः

तीन गुणांपैकी रजाचा प्राबल्यामुळे अहंकार उत्पन्न झाला; महत्तत्त्वाने सृष्टी व्यापली आहे आणि भूतादि विकार हीच ती निर्मिती आहे.

तस्माच्च तमसोद्रिक्तादहङ्कारादजायत। भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः

तामस गुणाचं प्राबल्य झाल्यावर अहंकारातून निर्माण झाला; सूक्ष्म तत्त्वांची आणि भूतांपासून सुरू होणारी निर्मिती तामस स्वरूपाची आहे.

thumb|महाभूताः आकाशं शुषिरं तस्मादुद्रिक्तं शब्दलक्षणम्। आकाशं शब्दमात्रन्तु भूतादिश्चावृणोत् पुनः

त्यातून पोकळी, म्हणजेच आकाश उत्पन्न झालं, ज्याचं लक्षण म्हणजे फक्त ध्वनी आहे; आकाश फक्त ध्वनीमय आहे आणि पुन्हा भूतादि विकारांनी ते व्यापलं.

शब्दमात्रन्तदाकाशं स्पर्शमात्रं ससर्ज ह। भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज्ज ह

त्याने ध्वनीरूप आकाश निर्माण केलं आणि त्याचा गुण म्हणजे स्पर्श निर्माण केला; भूतादि विकारांनी बदलून फक्त ध्वनीच निर्माण केला.

बलवान् जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः। आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्

त्यातून बलवान वायू उत्पन्न झाला, ज्याचा गुण स्पर्श मानला जातो; आकाश फक्त ध्वनीमय असून स्पर्शाने ते व्यापलं.

रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्राभिरावृणोत्। आपो रसान् विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्ज्जिरे

पाणी फक्त रसगुण असलेलं आहे आणि त्याने रूप व्यापलं; पाण्याने रसाचा बदल करून फक्त गंध निर्माण केला.

सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणः स्मृतः। रसमात्रन्तु तत्तोयं गन्धमात्रं समावृणोत्

त्यातून संघटन निर्माण झालं आणि त्याचा गुण गंध मानला जातो; रसातून पाणी निर्माण झालं आणि गंधाने ते व्यापलं.

तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता। अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततः स्मृताः। अशान्तघोरमूढत्वादविशेषास्ततः पुनः

प्रत्येकात त्या त्या सूक्ष्म तत्त्वाचं अस्तित्व आहे, म्हणून त्यांना सूक्ष्म तत्त्व म्हणतात; ते भेद न करणारे असल्यामुळे त्यांना 'अविशेष' म्हणतात; आणि अस्थिर, भयंकर, गोंधळलेले असल्यामुळे पुन्हा त्यांना 'अविशेष' असंच म्हणतात.

भूततन्मात्रसर्गोऽयं विज्ञेयस्तु परस्परात्। वैकारिकादहङ्कारात्सत्वोद्रिक्तात्तु सात्विकात्। वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्सम्प्रवर्त्तते

ही भूतसूक्ष्म तत्त्वांची निर्मिती एकमेकांतून होत असल्याचं समजावं; विकारात्मक अहंकारातून, जेव्हा सत्त्वगुण प्रबळ असतो, तेव्हा वैकारिक सृष्टी एकाच वेळी सुरू होते.

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि। साधकानीन्द्रियाणि स्युर्द्देवा वैकारिका दश। एकादशं मनस्तत्र देवा वैकारिकाः स्मृता

पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये आहेत; ही इंद्रिये साधनरूप आहेत आणि दहा वैकारिक देवता म्हणून ओळखल्या जातात; अकरावं म्हणजे मन, आणि तेही वैकारिक देवता म्हणून ओळखलं जातं.

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी। शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वक्ष्यते

कान, त्वचा, डोळे, जिभ, आणि पाचवी म्हणजे नाक — ही सर्व इंद्रिये, ध्वनी वगैरे जाणण्यासाठी बुध्दीने युक्त आहेत, असं सांगितलं जातं.

पादौ पायुरुपस्थञ्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत्। गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वास्यञ्च कर्म च

पाय, गुद, जननेन्द्रिय, हात आणि वाणी — ही दहा इंद्रिये आहेत; चालणे, विसर्जन, आनंद, कौशल्य, भोग आणि कृती — ही त्यांची कामं आहेत.

आकाशं शब्दमात्रञ्च स्पर्शमात्रं समाविशेत्। द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्द स्पर्शात्मकोऽभवत्

आकाशाला फक्त ध्वनीच असतो; जेव्हा त्यात स्पर्श येतो, तेव्हा तो वायू बनतो, आणि त्याला ध्वनी व स्पर्श हे दोन गुण मिळतात.

रूपन्तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ। त्रिगुणस्तु ततश्चाग्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्

रूपाचा प्रवेश झाल्यावर, ध्वनी आणि स्पर्श हे दोन्ही गुण राहतात; मग अग्नी निर्माण होतो, ज्याच्याकडे ध्वनी, स्पर्श आणि रूप — हे तीन गुण असतात.

सशब्दस्पर्शरूपञ्च रसमात्रं समाविशत्। तस्माच्चतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकाः

ध्वनी, स्पर्श आणि रूप यांच्यासोबत, जेव्हा फक्त रसाचा प्रवेश होतो, तेव्हा पाणी निर्माण होतं, ज्याला चार गुण असतात आणि ते रसाने ओळखलं जातं.

सशब्दस्पर्शरूपेषु गन्धस्तेषु समाविशत्। संयुक्ता गन्धमात्रेण आचिन्वन्ति महीमिमाम्। तस्मात्पञ्चगुणा भूमिः स्थूलभूतेषु दृश्यते

ध्वनी, स्पर्श आणि रूप असणाऱ्यांमध्ये, जेव्हा गंधाचा प्रवेश होतो, तेव्हा हे सर्व मिळून पृथ्वी बनवतात; म्हणून स्थूल भूतांमध्ये पृथ्वीला पाच गुण असतात असं दिसून येतं.

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः। परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम्

शांत, भयंकर आणि मूढ — हे त्यांचे वेगळेपण आहेत, म्हणून त्यांना असं ओळखलं जातं; एकमेकांत मिसळून, ते एकमेकांना आधार देतात.

भूमेरन्तस्तिवदं सर्वं लोकालोकघनावृतम्। विशेषा इन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः

पृथ्वीमध्ये जणू सर्व काही सामावलेलं आहे, जग आणि अजग यांच्याने वेढलेलं; हे वेगळेपण इंद्रियांना जाणवतात आणि त्यांच्या स्थिरतेमुळे असं स्मरणात राहतं.

गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम्। तेषां यावच्च यद्यच्च तत्तत्तावद्गुणं स्मृतम्

पुढच्याला मागच्याचा गुण मिळतो; ज्याच्याकडे जो गुण आहे, तोच त्याचा म्हणून ओळखला जातो.

उपलभ्य शुचेर्गन्धं केचिद्वायोरनैपुणात्। पृथिव्यामेव तद्विद्यादेषां वायोश्च संश्रयात्

काही लोक वायूच्या सूक्ष्मतेमुळे शुद्धतेतही गंध जाणतात; पण तो गंध पृथ्वीचाच आहे, वायूच्या साहाय्याने तो जाणवतो.

एते सप्त महावीर्या नानाभूताः पृथक् पृथक्। नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः। ते समेत्य महात्मानो ह्ययोन्यस्यैव संश्रयात्

हे सात, मोठ्या शक्तीचे, वेगवेगळे घटक आहेत आणि प्रत्येक वेगळा आहे; एकत्र न आल्यास ते सृष्टी करू शकत नाहीत; जेव्हा हे सर्व एकत्र येतात, तेव्हा परस्परांपेक्षा वेगळ्या आधाराने —

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च। महदाद्या विशेषान्ता अण्डमुत्पादयन्ति ते

पुरुषाच्या अधिष्ठानामुळे आणि अव्यक्ताच्या कृपेने, महतपासून विशिष्ट भूतांपर्यंतचे हे सर्व अंड निर्माण करतात.

एककालं समुत्पन्नं जलबुद्‌बुदवच्च तत्। विशेषेभ्योऽण्डमभवद् बृहत्तदुदकं च यत्। तत्तस्मिन् कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणस्तदा

हे सर्व एकाच वेळी निर्माण झालं, जणू पाण्याच्या फुग्यासारखं; विशिष्ट भूतांपासून अंड निर्माण झालं, ते मोठं आणि पाण्याने भरलेलं होतं; त्यातच ब्रह्मासाठी सर्व कार्ये आणि करणं सिद्ध झाली.

प्राकृतेऽण्डे विबुद्धे सन् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः। स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते

प्रकृतिक अंड जागृत झाल्यावर, क्षेत्रज्ञ ज्याला ब्रह्म म्हणतात तो तेथे होता; तो देहधारी, पहिला आणि पुरुष म्हणून ओळखला जातो.

आदिकर्त्ता च भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्त्तत। हिरण्यगर्भः सोऽग्रोऽस्मिन् प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः। सर्गे च प्रति सर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

सर्व सृष्टींचा आदिकर्ता ब्रह्मा सुरुवातीला प्रकट झाला; तो हिरण्यगर्भ, प्रथम येथे प्रकट झाला, चार मुखांचा; प्रत्येक सृष्टी आणि प्रलयात क्षेत्रज्ञाला ब्रह्म असं म्हणतात.

करणैः सह सृज्यन्ते प्रत्याहारे त्यजन्ति च। भजन्ते च पुनर्देहानसमाहारसन्धिषु

इंद्रियांसह देह निर्माण होतात आणि प्रलयाच्या वेळी ते सोडले जातात; पुन्हा कारणांचा संयोग झाल्यावर देह प्राप्त होतात.

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं तन्महात्मनः। गर्भोदकं समुद्राश्च जराद्यस्थीनि पर्वताः

हिरण्यमय मेरू — त्याचं आवरण त्या महात्म्याचं आहे; समुद्र त्याचं गर्भजल आहे, आणि पर्वत, जरा वगैरे त्याची हाडं आहेत.

तस्मिन्नण्डे त्विमे लोका अन्तर्भूतास्तु सप्त वै। सप्तद्वीपा च पृथ्वीयं समुद्रैः सह सप्तभिः

त्या अंडात हे सात लोक आहेत; आणि पृथ्वी, तिचे सात द्वीप आणि सात समुद्र — हे सर्व त्यात सामावलेले आहेत.