वायुपुराणम्

साक्षात् सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः। तस्माज्जाता ग्रहाश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते

महान आत्मा सर्व काही प्रत्यक्ष जाणतो, म्हणून त्याला ईश्वर म्हणतात; त्याच्यापासून इंद्रिये उत्पन्न होतात, म्हणून त्याला प्रज्ञा असेही म्हणतात.

ज्ञानादीनि च रूपाणि क्रतुकर्मफलानि च। चिनोति यस्माद्भोगार्थान्तेनासौ चितिरुच्यते

कारण ते ज्ञानादी रूपे आणि यज्ञकर्मांची फळे एकत्र करते, आणि हे सर्व भोगासाठी असते, म्हणून त्याला चैतन्य असे म्हणतात.

वर्त्तमानान्यतीतानि तथा चानागतान्यपि। स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते

ते वर्तमान, भूत आणि भविष्यकाळातील सर्व कर्मे आठवते; म्हणून त्याला स्मरण असे म्हणतात.

कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं तस्मान्माहात्म्यमुच्यते। तस्माद्विदेर्विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते

त्याला पूर्ण ज्ञान मिळतं, म्हणून त्याला महत्त्व असं म्हणतात. म्हणून 'विद्' आणि 'विदे' या दोन्हीला 'संविद्' असं नाव दिलं जातं.

विद्यते स च सर्वस्मिन् सर्वं तस्मिश्च विद्यते। तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महान्वै बुद्धिमत्तरैः

तो सर्वत्र आहे आणि सर्व काही त्याच्यात आहे; म्हणून ज्ञानी लोक त्याला 'संविद्' — महान असं म्हणतात.

ज्ञानात्तु ज्ञानमित्याह भगवान् ज्ञानसन्निधिः। द्वन्द्वानां विपुरीभावाद्विपुरं प्रोच्यते बुधैः

ज्ञानातूनच ज्ञान येतं, असं ज्ञानाचा आधार असलेल्या भगवंताने सांगितलं आहे. द्वंद्वांचं उलटं होण्यामुळे ज्ञानी लोक त्याला 'विपुर' असं म्हणतात.

सर्वेशत्वाच्च लोकानामवश्यं च तथेश्वरः। बृहत्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भव उच्यते

तो सर्व लोकांचा स्वामी आहे आणि त्यांच्यावर राज्य करतो, त्याच्या विशालतेमुळे त्याला 'ब्रह्मा' म्हणतात; आणि अस्तित्वामुळे त्याला 'भव' असंही म्हणतात.

क्षेत्रक्षेत्रज्ञविज्ञानादेकत्वाच्च स कः स्मृतः। यस्मात् पुर्यनुशेते च तस्मात् पुरुष उच्यते। नोत्पादितत्वात् पूर्वत्वात् स्वयम्भूरिति चोच्यते

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या एकतेमुळे त्याला 'क' असं ओळखतात. तो शरीररूप नगरीत वास करतो म्हणून त्याला 'पुरुष' म्हणतात. तो न उत्पन्न झालेला आणि पूर्वीपासून असलेला आहे म्हणून त्याला 'स्वयंभू' असंही म्हणतात.

पर्यायवाचकैः शब्दैस्तत्त्वमाद्यमनुत्तमम्। व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैरेवं सद्भावचिन्तकैः

समानार्थी शब्दांनी हे सर्वोच्च, अद्वितीय तत्त्व समजणाऱ्यांनी आणि सत्य अस्तित्वाचा विचार करणाऱ्यांनी स्पष्ट केलं आहे.

महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया। सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम्

महान तो निर्माण करण्याची इच्छा जागृत झाल्यावर सृष्टी करतो; त्याच्या दोन क्रिया — संकल्प आणि निर्धार — अशी ओळखली जातात.

धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः। त्रिगुणस्तु स विज्ञेयः सत्त्वराजसतामसः

धर्म वगैरे रूपं जगाच्या तत्त्वाचा अर्थ समजण्यासाठी कारणीभूत आहेत; तो सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी युक्त आहे, असं समजावं.

त्रिगुणाद्रजसोद्रिक्तादहङ्कारस्ततोऽभवत्। महता चावृतः सर्गो भूतादिविकृतस्तु सः

तीन गुणांपैकी रजाचा प्राबल्यामुळे अहंकार उत्पन्न झाला; महत्तत्त्वाने सृष्टी व्यापली आहे आणि भूतादि विकार हीच ती निर्मिती आहे.

तस्माच्च तमसोद्रिक्तादहङ्कारादजायत। भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः

तामस गुणाचं प्राबल्य झाल्यावर अहंकारातून निर्माण झाला; सूक्ष्म तत्त्वांची आणि भूतांपासून सुरू होणारी निर्मिती तामस स्वरूपाची आहे.

thumb|महाभूताः आकाशं शुषिरं तस्मादुद्रिक्तं शब्दलक्षणम्। आकाशं शब्दमात्रन्तु भूतादिश्चावृणोत् पुनः

त्यातून पोकळी, म्हणजेच आकाश उत्पन्न झालं, ज्याचं लक्षण म्हणजे फक्त ध्वनी आहे; आकाश फक्त ध्वनीमय आहे आणि पुन्हा भूतादि विकारांनी ते व्यापलं.

शब्दमात्रन्तदाकाशं स्पर्शमात्रं ससर्ज ह। भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज्ज ह

त्याने ध्वनीरूप आकाश निर्माण केलं आणि त्याचा गुण म्हणजे स्पर्श निर्माण केला; भूतादि विकारांनी बदलून फक्त ध्वनीच निर्माण केला.

बलवान् जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः। आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्

त्यातून बलवान वायू उत्पन्न झाला, ज्याचा गुण स्पर्श मानला जातो; आकाश फक्त ध्वनीमय असून स्पर्शाने ते व्यापलं.

रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्राभिरावृणोत्। आपो रसान् विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्ज्जिरे

पाणी फक्त रसगुण असलेलं आहे आणि त्याने रूप व्यापलं; पाण्याने रसाचा बदल करून फक्त गंध निर्माण केला.

सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणः स्मृतः। रसमात्रन्तु तत्तोयं गन्धमात्रं समावृणोत्

त्यातून संघटन निर्माण झालं आणि त्याचा गुण गंध मानला जातो; रसातून पाणी निर्माण झालं आणि गंधाने ते व्यापलं.

तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता। अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततः स्मृताः। अशान्तघोरमूढत्वादविशेषास्ततः पुनः

प्रत्येकात त्या त्या सूक्ष्म तत्त्वाचं अस्तित्व आहे, म्हणून त्यांना सूक्ष्म तत्त्व म्हणतात; ते भेद न करणारे असल्यामुळे त्यांना 'अविशेष' म्हणतात; आणि अस्थिर, भयंकर, गोंधळलेले असल्यामुळे पुन्हा त्यांना 'अविशेष' असंच म्हणतात.

भूततन्मात्रसर्गोऽयं विज्ञेयस्तु परस्परात्। वैकारिकादहङ्कारात्सत्वोद्रिक्तात्तु सात्विकात्। वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्सम्प्रवर्त्तते

ही भूतसूक्ष्म तत्त्वांची निर्मिती एकमेकांतून होत असल्याचं समजावं; विकारात्मक अहंकारातून, जेव्हा सत्त्वगुण प्रबळ असतो, तेव्हा वैकारिक सृष्टी एकाच वेळी सुरू होते.

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि। साधकानीन्द्रियाणि स्युर्द्देवा वैकारिका दश। एकादशं मनस्तत्र देवा वैकारिकाः स्मृता

पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये आहेत; ही इंद्रिये साधनरूप आहेत आणि दहा वैकारिक देवता म्हणून ओळखल्या जातात; अकरावं म्हणजे मन, आणि तेही वैकारिक देवता म्हणून ओळखलं जातं.

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी। शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वक्ष्यते

कान, त्वचा, डोळे, जिभ, आणि पाचवी म्हणजे नाक — ही सर्व इंद्रिये, ध्वनी वगैरे जाणण्यासाठी बुध्दीने युक्त आहेत, असं सांगितलं जातं.

पादौ पायुरुपस्थञ्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत्। गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वास्यञ्च कर्म च

पाय, गुद, जननेन्द्रिय, हात आणि वाणी — ही दहा इंद्रिये आहेत; चालणे, विसर्जन, आनंद, कौशल्य, भोग आणि कृती — ही त्यांची कामं आहेत.

आकाशं शब्दमात्रञ्च स्पर्शमात्रं समाविशेत्। द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्द स्पर्शात्मकोऽभवत्

आकाशाला फक्त ध्वनीच असतो; जेव्हा त्यात स्पर्श येतो, तेव्हा तो वायू बनतो, आणि त्याला ध्वनी व स्पर्श हे दोन गुण मिळतात.

रूपन्तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ। त्रिगुणस्तु ततश्चाग्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्

रूपाचा प्रवेश झाल्यावर, ध्वनी आणि स्पर्श हे दोन्ही गुण राहतात; मग अग्नी निर्माण होतो, ज्याच्याकडे ध्वनी, स्पर्श आणि रूप — हे तीन गुण असतात.

सशब्दस्पर्शरूपञ्च रसमात्रं समाविशत्। तस्माच्चतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकाः

ध्वनी, स्पर्श आणि रूप यांच्यासोबत, जेव्हा फक्त रसाचा प्रवेश होतो, तेव्हा पाणी निर्माण होतं, ज्याला चार गुण असतात आणि ते रसाने ओळखलं जातं.

सशब्दस्पर्शरूपेषु गन्धस्तेषु समाविशत्। संयुक्ता गन्धमात्रेण आचिन्वन्ति महीमिमाम्। तस्मात्पञ्चगुणा भूमिः स्थूलभूतेषु दृश्यते

ध्वनी, स्पर्श आणि रूप असणाऱ्यांमध्ये, जेव्हा गंधाचा प्रवेश होतो, तेव्हा हे सर्व मिळून पृथ्वी बनवतात; म्हणून स्थूल भूतांमध्ये पृथ्वीला पाच गुण असतात असं दिसून येतं.

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः। परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम्

शांत, भयंकर आणि मूढ — हे त्यांचे वेगळेपण आहेत, म्हणून त्यांना असं ओळखलं जातं; एकमेकांत मिसळून, ते एकमेकांना आधार देतात.

भूमेरन्तस्तिवदं सर्वं लोकालोकघनावृतम्। विशेषा इन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः

पृथ्वीमध्ये जणू सर्व काही सामावलेलं आहे, जग आणि अजग यांच्याने वेढलेलं; हे वेगळेपण इंद्रियांना जाणवतात आणि त्यांच्या स्थिरतेमुळे असं स्मरणात राहतं.