वायुपुराणम्

ततस्ते नाभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं परमेष्ठिनः। सत्यस्येह तु कर्माणि वाङ्मनः कर्मजानि तु ।। ६.

मग त्यांनी परमेश्वराच्या त्या वचनाचं स्वागत केलं नाही; इथे सत्याची कर्मे म्हणजे वाणी, मन आणि कृतीतून जन्मलेली असतात.

य एवाप्यवतिष्ठन्ते दोषं दृष्ट्वा तु कर्मसु। क्षयातिशययुक्तन्तु ते दृष्ट्वा कर्मणां फलम् ।। ६.

जे लोक कर्मात दोष पाहून, कर्माच्या फळात क्षय आणि वाढ पाहतात, तेच राहतात.

जुगुप्सन्तः प्रसूतिञ्च निस्तन्द्रा निर्ममाभवन्। अजस्रं कांक्षमाणास्ते विरक्ता दोषदर्शिनः ।। ६.

जन्माला तिटकारा देऊन, ते थकले नाहीत आणि काहीही आपलं असं मानलं नाही; नेहमीच काहीतरी हवं असं वाटत असूनही, दोष पाहून ते विरक्त झाले.

अर्थं धर्मञ्च कामञ्च हित्वा ते वै व्यवस्थिताः। पौरुषं ज्ञानमास्थाय तेजः संक्षिप्य चास्थिताः ।। ६.

धन, धर्म आणि इच्छा या सर्वांचा त्याग करून, त्यांनी स्वतःच्या बळावर आणि ज्ञानावर विश्वास ठेवला, आणि आपली ऊर्जा आवरली.

तेषाञ्च तमभिप्रायं ज्ञात्वा ब्रह्मा चुकोप ह। तानब्रवीत्तदा ब्रह्मा निरुत्साहात् सुरानथ ।। ६.

त्यांचा हेतू ओळखून ब्रह्मदेव रागावले; मग उत्साह न ठेवता, ब्रह्मदेवांनी त्या देवांना सांगितले.

प्रजार्थमिह यूयं वै प्रजास्रष्टाऽस्मि नान्यथा। प्रसूयध्वं जयघ्वञ्चेत्युक्तवानस्मि यत् पुरा ।। ६.

सृष्टीसाठीच तुम्ही येथे आहात; मी प्रजांचा सर्जनकर्ता आहे, दुसऱ्या कारणासाठी नाही. मी पूर्वीच तुम्हाला सांगितले होते—'संतती वाढवा आणि विजय मिळवा.'

यस्माद्वाक्यमनादृत्य मम वैराग्यमास्थिताः। जुगुप्समानाः स्वं जन्म सन्ततिं नाभि नन्दथ ।। ६.

माझे शब्द दुर्लक्षित करून, तुम्ही वैराग्य स्वीकारले आणि स्वतःच्या जन्माचा तिरस्कार केला, म्हणून तुम्ही आपल्या संततीत आनंद मानला नाही.

कर्मणाञ्च कृतो न्यासो ह्यमृतत्त्वाभिकांक्षया। तस्माद्यूयमनादृत्य सप्तकृत्वस्तु यास्यथ ।। ६.

अमृतत्वाची इच्छा धरून, तुम्ही कर्माचा त्याग केला; म्हणून माझा अपमान करून, तुम्ही सात वेळा या जगातून जाल.

ते शप्ता ब्रह्मणा देवा जयास्तं वै प्रसादयन्। क्षमास्माकं महादेव यदज्ञानात् कृतं विभो ।। ६.

ब्रह्मदेवांनी शाप दिल्यावर, देवांनी जयाला शांत करण्याचा प्रयत्न केला आणि म्हणाले, 'महादेव, अज्ञानामुळे आमच्याकडून जे काही घडले, त्यासाठी आम्हाला माफ करा.'

प्रणिपत्य सानुनयं ब्रह्मा तानब्रवीत् पुनः। लोके मयाननुज्ञातः कः स्वातन्त्र्यमिहार्हसि ।। ६.

नम्रतेने वाकून, ब्रह्मदेवांनी पुन्हा त्यांना विचारले, 'या जगात माझ्या परवानगीशिवाय कोणाला स्वातंत्र्य मिळू शकते?'

मया परिगतं सर्वं कथमच्छन्दतो मम। प्रतिपत्स्यन्ति भूतानि शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।। ६.

सर्व काही मी व्यापले आहे, मग जीव आपली इच्छा असेल तसे, चांगले किंवा वाईट, कसे वागू शकतील?

लोके यदस्ति किञ्चिद्वै सत्त्वासत्त्वव्यवस्थितम्। बुद्ध्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोकेऽतिसन्धयेत् ।। ६.

या जगात जे काही आहे, ते सत्त्व असो वा नसावं, ते सर्व माझ्या बुद्धी आणि आत्म्याने व्यापले आहे; मग या जगात मला कोण ओलांडू शकतो?

भूतानां तर्कितं यच्च यच्चाप्येषां विधारितम्। तथा विचारितं यच्च तत्सर्वं विदितं मम ।। ६.

जीवांनी जे काही विचारले, ठरवले किंवा मनाशी ठरवले, ते सर्व मला माहीत आहे.

मया स्थितमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम्। आशामयेन तत्त्वेन कथं छेत्तुमिहोत्सहे ।। ६.

हे सर्व जग, स्थावर आणि जंगम, मी त्याच्या खऱ्या स्वरूपात स्थापन केले आहे; मग मी ते नष्ट करण्याची इच्छा कशी ठेवू?

यस्माच्चाहं विवृत्तो वै सर्गार्थमिह नान्यथा। इह कर्माण्यनारभ्य को मे छन्दाद्विमोक्ष्यते ।। ६.

मी सृष्टीसाठी येथे प्रकट झालो आहे, दुसऱ्या कारणासाठी नाही; येथे कर्म न करता, कोण माझ्या इच्छेने मुक्त होईल?

परिभाष्य ततो देवान् जयान् वै नष्टचेतसः। अब्रवीत्स पुनस्तान् वै धृतान् दण्डे प्रजापतिः ।। ६.

मग, देवांचा तिरस्कार करून, जयाने पुन्हा त्यांना सांगितले, जे प्रजापतीच्या शिस्तीत होते आणि ज्यांचे मन भरकटले होते.

यस्मान्ममाभिसन्धाय सन्न्यासो वः कृतः पुरा। यस्मात्स विफलोऽयन्नो ह्यपारस्त्वेष यः कृतः। भविताऽतः सुखोदर्को देवा भावेषु जायताम् ।। ६.

कारण तुम्ही पूर्वी माझा विचार करून संन्यास घेतला, आणि तो निष्फळ व अपूर्ण राहिला; म्हणून, देवांनो, पुढील जन्मांत तुम्हाला सुख मिळेल.

आत्मच्छन्देन वो जन्म भविष्यति सुरोत्तमाः। मन्वन्तरेषु संमूढाः षट्‌सु सर्वे गमिष्यथ ।। ६.

देवतांनो, तुमचा जन्म तुमच्या इच्छेने होईल; पण सहा मन्वंतरांत तुम्ही सर्व भ्रमित व्हाल.

वैवस्वतान्तेषु सुरास्तथा स्वायम्भुवादिषु। तान् ज्ञात्वा ब्रह्मणा तत्र श्लोको गीतः पुरातनः ।। ६.

वैवस्वत आणि इतर मन्वंतरांच्या शेवटी, हे जाणून ब्रह्मदेवांनी तेथे एक प्राचीन श्लोक म्हटला.

त्रयीं विद्यां ब्रह्मचर्यं प्रसूतिं श्राद्धमेव च । यज्ञञ्चैव तु दानञ्च एषामेव तु कुर्वताम्। स हि स्म विरजा भूत्वा वसतेऽन्यप्रशंसया ।। ६.

जे त्रैविद्य, ब्रह्मचर्य, संतती, श्राद्ध, यज्ञ आणि दान करतात— ते कामनारहित होऊन, दुसऱ्यांकडून कौतुक न मागता राहतात.

स एवं स्लोकं दृष्ट्वा तु जया देवानथाब्रवीत्। वैवस्वतेऽन्तरेऽतीते मत्समीपमिहेष्यथ ।। ६.

हा श्लोक पाहून, जयाने देवांना सांगितले—'वैवस्वत मन्वंतराच्या शेवटी, तुम्ही येथे माझ्याकडे याल.'

ततो यूयं मया सार्द्धं सिद्धिं प्राप्स्यथ शाश्वतीम्। एवमुक्त्वा तु तान् ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।। ६.

मग माझ्याबरोबर तुम्हीही कायमची सिद्धी मिळवाल. असं ब्रह्मदेवाने सांगितलं आणि तिथेच अदृश्य झाला.

ततो देवास्तिरोभूते ईश्वरे ह्यकुतोभयम्। प्रपन्ना अणिमाद्यैश्च युक्ता योगबलान्विताः ।। ६.

मग परमेश्वर अदृश्य झाल्यावर देवता निर्भय झाल्या आणि अणिमा वगैरे योगशक्तींनी युक्त होऊन त्यांनी शरण घेतली.

ततस्तेषान्तु यास्तन्वस्ताऽभवन् द्वादश ह्रदाः। जया इति समाख्याता जाता श्चोदधिसन्निभाः ।। ६.

त्यांच्या देहातून मग बारा मोठ्या तळी निर्माण झाल्या, त्या 'जय' नावाने ओळखल्या जातात आणि समुद्रासारख्या विशाल होत्या.

ततः स्वायम्भुवे तस्मिन् सर्गेते जज्ञिरे सुराः। अजितायां रुचेः पुत्रा अजिता द्वादशात्मकः ।। ६.

मग त्या स्वयंभुव मन्वंतरात रुचि आणि अजिता यांच्या पोटी बारा रूपांचा अजित आणि देवता जन्मले.

विधिश्च मुनयश्चैव क्षेमो नन्दोऽव्ययस्तथा। प्राणोऽपानः सुधामा च क्रतुशक्तिव्यवस्थिताः । इत्येते मानसाः सर्वे अजिता द्वादश स्मृताः ।। ६.

विधी, ऋषी, क्षेम, नंद, अव्यय, प्राण, अपान, सुधामा, क्रतू, शक्ती आणि व्यवस्थित — हे सगळे बारा, मनातून उत्पन्न झालेले, अजिता म्हणून ओळखले जातात.

ते च यज्ञे सुरैः सार्द्धं यज्ञभाजस्तदा स्मृताः। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वे ततः स्वारोचिषे पुनः। तुषितायां समुत्पन्नाः पुनः पुत्राः स्वरोचिषः ।। ६.

हे सर्व देवता आणि अजिता, स्वयंभुव मन्वंतरात यज्ञात सहभागी झाले होते. त्यानंतर स्वारोचिष मन्वंतरात तुषिता यांच्या पोटी पुन्हा स्वरुचि यांचे पुत्र जन्मले.

तुषिता नाम ते ह्यासन् प्राणाख्या यात्रिकाः सुराः। पुनस्ते तुषिता देवा उत्तमे त्वन्तरे स्वयम् ।। ६.

ते तुषिता नावाने ओळखले गेले, प्राण नावानेही त्यांना हाक मारली जायची, आणि ते देवता प्रवासी होते. उत्तम मन्वंतरात पुन्हा हे तुषित देवता प्रकट झाले.

उत्तमस्य तु ते पुत्राः सत्यायां जज्ञिरे शुभाः। ततः सत्याः स्मृता देवा उत्तमे चान्तरे तदा ।। ६.

उत्तम मन्वंतरात सत्येच्या पोटी उत्तमाचे शुभ पुत्र जन्मले. म्हणून त्या काळातले देवता 'सत्या' म्हणून ओळखले गेले.