वायुपुराणम्

लिङ्गमात्रसमुत्पन्नः) क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः। धर्मादीनान्तु रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः। महांस्तु सृष्टिं कुरुते नोद्यमानः सिसृक्षया

फक्त लिंगरूपाने उत्पन्न झालेले, क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असलेले हे महान तत्त्व, धर्मादी रूपे घेते, जी जगातील तत्त्वांच्या हेतूस कारणीभूत होतात; हे महान तत्त्व कोणतीही इच्छा किंवा प्रयत्न न करता सृष्टी निर्माण करते.

मनो महान्मतिर्ब्रह्मा पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः। प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संवित् विपुरं चोच्यते बुधैः

मन, महान तत्त्व, बुद्धी, ब्रह्मा, पूर्वबुद्धी, ख्याती, ईश्वर, प्रज्ञा, चैतन्य, स्मरण, संवित आणि विशालता — हे सर्व ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहेत.

मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टाफलं विभुः। सौक्ष्मत्वेन विवृद्धानां तेन तन्मन उच्यते

सर्व प्राण्यांच्या कृती आणि त्यांच्या फळांचे ज्ञान ज्याला होते, आणि जो सूक्ष्म स्वरूपाचा आहे, त्याला मन असे म्हणतात.

तत्त्वानामग्रजो यस्मान्महांश्च परिमाणतः। शेषेभ्योऽपि गुणेभ्योऽसौ महानिति ततः स्मृतः

कारण हे तत्त्व सर्व तत्त्वांमध्ये पहिले आणि इतर गुणांपेक्षा मोठे आहे, म्हणून त्याला महान तत्त्व असे म्हणतात.

बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यतेऽपि च। पुरुषो भोगसम्बन्धात् तेन चासौ मतिः स्मृतः

हे तत्त्व मान राखते, भेद ओळखते आणि वेगळेपण समजते; पुरुषाच्या भोगाशी त्याचा संबंध असल्यामुळे, त्याला बुद्धी असे म्हटले जाते.

बृहत्त्वादृंहणत्वाच्च भावानां सलिलाश्रयात्। यस्माद्‌बृंहयते भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते

त्याची विशालता आणि सर्व भावनांना बळकटी देण्याची क्षमता, तसेच पाण्याशी असलेला संबंध, आणि कारण ते सर्व भावनांना वाढवते, म्हणून त्याला ब्रह्मा असे म्हणतात.

आपूरयित्वा यस्माच्च कृत्स्नान् देहाननुग्रहैः। तत्त्वभावांश्च नियतां स्तेन पूरिति चोच्यते

कारण ते सर्व शरीरांना आपला कृपाप्रसाद देऊन भरते आणि तत्त्वांची स्थिती राखते, म्हणून त्याला पूर्ती असे म्हटले जाते.

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वभावान् हिताहितान् । यस्माद्बोधयते चैव तेन बुद्धिर्निरुच्यते

येथे पुरुष सर्व भावनांचे, हित-अहिताचे ज्ञान प्राप्त करतो; कारण ते ज्ञान देते, म्हणून त्याला बुद्धी असे म्हणतात.

ख्यातिः प्रत्युपभोगश्च यस्मात् संवर्त्तते ततः। भोगश्च ज्ञाननिष्ठत्वात्तेन ख्यातिरिति स्मृतः

कारण त्यातूनच उपभोग आणि अनुभव निर्माण होतात, आणि उपभोग ज्ञानावर आधारलेला असतो, म्हणून त्याला ख्याती असे म्हटले जाते.

ख्यायते तद्गुणैर्वापि नामादिभिरनेकशः। तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते

ते त्याच्या गुणांनी आणि अनेक नावांनी ओळखले जाते; म्हणून महान तत्त्वाला ख्याती असे संबोधले जाते.

साक्षात् सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः। तस्माज्जाता ग्रहाश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते

महान आत्मा सर्व काही प्रत्यक्ष जाणतो, म्हणून त्याला ईश्वर म्हणतात; त्याच्यापासून इंद्रिये उत्पन्न होतात, म्हणून त्याला प्रज्ञा असेही म्हणतात.

ज्ञानादीनि च रूपाणि क्रतुकर्मफलानि च। चिनोति यस्माद्भोगार्थान्तेनासौ चितिरुच्यते

कारण ते ज्ञानादी रूपे आणि यज्ञकर्मांची फळे एकत्र करते, आणि हे सर्व भोगासाठी असते, म्हणून त्याला चैतन्य असे म्हणतात.

वर्त्तमानान्यतीतानि तथा चानागतान्यपि। स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते

ते वर्तमान, भूत आणि भविष्यकाळातील सर्व कर्मे आठवते; म्हणून त्याला स्मरण असे म्हणतात.

कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं तस्मान्माहात्म्यमुच्यते। तस्माद्विदेर्विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते

त्याला पूर्ण ज्ञान मिळतं, म्हणून त्याला महत्त्व असं म्हणतात. म्हणून 'विद्' आणि 'विदे' या दोन्हीला 'संविद्' असं नाव दिलं जातं.

विद्यते स च सर्वस्मिन् सर्वं तस्मिश्च विद्यते। तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महान्वै बुद्धिमत्तरैः

तो सर्वत्र आहे आणि सर्व काही त्याच्यात आहे; म्हणून ज्ञानी लोक त्याला 'संविद्' — महान असं म्हणतात.

ज्ञानात्तु ज्ञानमित्याह भगवान् ज्ञानसन्निधिः। द्वन्द्वानां विपुरीभावाद्विपुरं प्रोच्यते बुधैः

ज्ञानातूनच ज्ञान येतं, असं ज्ञानाचा आधार असलेल्या भगवंताने सांगितलं आहे. द्वंद्वांचं उलटं होण्यामुळे ज्ञानी लोक त्याला 'विपुर' असं म्हणतात.

सर्वेशत्वाच्च लोकानामवश्यं च तथेश्वरः। बृहत्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भव उच्यते

तो सर्व लोकांचा स्वामी आहे आणि त्यांच्यावर राज्य करतो, त्याच्या विशालतेमुळे त्याला 'ब्रह्मा' म्हणतात; आणि अस्तित्वामुळे त्याला 'भव' असंही म्हणतात.

क्षेत्रक्षेत्रज्ञविज्ञानादेकत्वाच्च स कः स्मृतः। यस्मात् पुर्यनुशेते च तस्मात् पुरुष उच्यते। नोत्पादितत्वात् पूर्वत्वात् स्वयम्भूरिति चोच्यते

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या एकतेमुळे त्याला 'क' असं ओळखतात. तो शरीररूप नगरीत वास करतो म्हणून त्याला 'पुरुष' म्हणतात. तो न उत्पन्न झालेला आणि पूर्वीपासून असलेला आहे म्हणून त्याला 'स्वयंभू' असंही म्हणतात.

पर्यायवाचकैः शब्दैस्तत्त्वमाद्यमनुत्तमम्। व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैरेवं सद्भावचिन्तकैः

समानार्थी शब्दांनी हे सर्वोच्च, अद्वितीय तत्त्व समजणाऱ्यांनी आणि सत्य अस्तित्वाचा विचार करणाऱ्यांनी स्पष्ट केलं आहे.

महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया। सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम्

महान तो निर्माण करण्याची इच्छा जागृत झाल्यावर सृष्टी करतो; त्याच्या दोन क्रिया — संकल्प आणि निर्धार — अशी ओळखली जातात.

धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः। त्रिगुणस्तु स विज्ञेयः सत्त्वराजसतामसः

धर्म वगैरे रूपं जगाच्या तत्त्वाचा अर्थ समजण्यासाठी कारणीभूत आहेत; तो सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी युक्त आहे, असं समजावं.

त्रिगुणाद्रजसोद्रिक्तादहङ्कारस्ततोऽभवत्। महता चावृतः सर्गो भूतादिविकृतस्तु सः

तीन गुणांपैकी रजाचा प्राबल्यामुळे अहंकार उत्पन्न झाला; महत्तत्त्वाने सृष्टी व्यापली आहे आणि भूतादि विकार हीच ती निर्मिती आहे.

तस्माच्च तमसोद्रिक्तादहङ्कारादजायत। भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः

तामस गुणाचं प्राबल्य झाल्यावर अहंकारातून निर्माण झाला; सूक्ष्म तत्त्वांची आणि भूतांपासून सुरू होणारी निर्मिती तामस स्वरूपाची आहे.

thumb|महाभूताः आकाशं शुषिरं तस्मादुद्रिक्तं शब्दलक्षणम्। आकाशं शब्दमात्रन्तु भूतादिश्चावृणोत् पुनः

त्यातून पोकळी, म्हणजेच आकाश उत्पन्न झालं, ज्याचं लक्षण म्हणजे फक्त ध्वनी आहे; आकाश फक्त ध्वनीमय आहे आणि पुन्हा भूतादि विकारांनी ते व्यापलं.

शब्दमात्रन्तदाकाशं स्पर्शमात्रं ससर्ज ह। भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज्ज ह

त्याने ध्वनीरूप आकाश निर्माण केलं आणि त्याचा गुण म्हणजे स्पर्श निर्माण केला; भूतादि विकारांनी बदलून फक्त ध्वनीच निर्माण केला.

बलवान् जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः। आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्

त्यातून बलवान वायू उत्पन्न झाला, ज्याचा गुण स्पर्श मानला जातो; आकाश फक्त ध्वनीमय असून स्पर्शाने ते व्यापलं.

रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्राभिरावृणोत्। आपो रसान् विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्ज्जिरे

पाणी फक्त रसगुण असलेलं आहे आणि त्याने रूप व्यापलं; पाण्याने रसाचा बदल करून फक्त गंध निर्माण केला.

सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणः स्मृतः। रसमात्रन्तु तत्तोयं गन्धमात्रं समावृणोत्

त्यातून संघटन निर्माण झालं आणि त्याचा गुण गंध मानला जातो; रसातून पाणी निर्माण झालं आणि गंधाने ते व्यापलं.

तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता। अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततः स्मृताः। अशान्तघोरमूढत्वादविशेषास्ततः पुनः

प्रत्येकात त्या त्या सूक्ष्म तत्त्वाचं अस्तित्व आहे, म्हणून त्यांना सूक्ष्म तत्त्व म्हणतात; ते भेद न करणारे असल्यामुळे त्यांना 'अविशेष' म्हणतात; आणि अस्थिर, भयंकर, गोंधळलेले असल्यामुळे पुन्हा त्यांना 'अविशेष' असंच म्हणतात.