वायुपुराणम्

एवं हि पादाश्चत्वारः समासात् कीर्त्तिता मया। वक्ष्याम्येतान् पुनस्तांस्तु विस्तरेण यथाक्रमम्

या चार विभागांचा मी थोडक्यात उल्लेख केला आहे; आता मी ते पुन्हा तपशीलवार आणि योग्य क्रमाने सांगणार आहे.

तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च। अन्ताय प्रथमायैव विशिष्टाय प्रजात्मने। ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयम्भुवे

त्या हिरण्यगर्भ, पुरुष, ईश्वर, आद्य आणि अंतिम, प्रजापती, ब्रह्मा, लोकांचे स्वामी, स्वयंभू यांना मी वंदन करतो.

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरुप्यं सलक्षणम्। पञ्चप्रमाणं षट्श्येतं पुरुषाधिष्ठितं नुतम्। असंशयात् प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम्

महत्तत्त्वापासून विशिष्ट पर्यंत, सर्व गुणधर्मांसह, पाच प्रमाणे आणि सहा विभागांनी, पुरुषाने स्थापन केलेली ही श्रेष्ठ सृष्टी मी निःसंशय सांगतो.

अव्यक्तं कारणं यत्तु नित्यं सदसदात्मकम्। प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः

जे अव्यक्त कारण आहे, सतत असणारे, अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्ही असलेले, तेच तत्वचिंतकांनी प्रधान आणि प्रकृती असे म्हटले आहे.

गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्ज्जितम्। अजातं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

जे गंध, रंग, चव, शब्द आणि स्पर्श यापासून मुक्त आहे, अजन्मा, शाश्वत, अविनाशी आणि नेहमी स्वतःमध्ये स्थित आहे.

जगद्योनिं महद्भूतं परं ब्रह्म सनातनम्। विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत् किल

हे सनातन, परब्रह्म, जगाचा मूळ आधार, सर्व सृष्टीच्या उत्पत्तीचे कारण, हे सर्वांच्या अदृश्य रूपात प्रकट झाले.

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मन्त्रिगुणं प्रभवाव्ययम्। असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्त्तत

ज्याला आरंभ नाही, अंत नाही, जे अजन्मा, सूक्ष्म, त्रिगुणात्मक, अविनाशी आणि समजण्यापलीकडचे आहे, असे ब्रह्म प्रारंभापासूनच अस्तित्वात होते.

तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम्। गुणसाम्ये तदा तस्मिन् गुणभावे तमोमये

त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपामुळे हे सर्व अंधकारमय जग व्यापलेले होते; त्या वेळी गुण समत्वात होते आणि त्या अवस्थेत गुणही अंधकारमय झाले होते.

गर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै। गुणभावाद्वाच्यमानो महान् प्रादुर्बभूव ह

प्रलयाच्या काळात, प्रधान म्हणजेच मूळ प्रकृती, क्षेत्रज्ञाच्या अधीन होती; गुणांची स्थिती निर्माण झाल्यावर, तेथून महान तत्त्व प्रकट झाले.

सूक्ष्मेण महता सोऽथ अव्यक्तेन समावृतः। सत्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकम्। मनो महांश्च विज्ञेयो मनस्तत्कारणं स्मृतम्

ते महान तत्त्व सूक्ष्म असून, अदृश्याने वेढलेले होते; प्रारंभाला त्यात सत्त्वगुण प्रबळ होता, त्यामुळे फक्त सत्त्वच प्रकट झाले; मन आणि महान तत्त्व समजावे, आणि मन हे त्याचे कारण मानले जाते.

लिङ्गमात्रसमुत्पन्नः) क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः। धर्मादीनान्तु रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः। महांस्तु सृष्टिं कुरुते नोद्यमानः सिसृक्षया

फक्त लिंगरूपाने उत्पन्न झालेले, क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असलेले हे महान तत्त्व, धर्मादी रूपे घेते, जी जगातील तत्त्वांच्या हेतूस कारणीभूत होतात; हे महान तत्त्व कोणतीही इच्छा किंवा प्रयत्न न करता सृष्टी निर्माण करते.

मनो महान्मतिर्ब्रह्मा पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः। प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संवित् विपुरं चोच्यते बुधैः

मन, महान तत्त्व, बुद्धी, ब्रह्मा, पूर्वबुद्धी, ख्याती, ईश्वर, प्रज्ञा, चैतन्य, स्मरण, संवित आणि विशालता — हे सर्व ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहेत.

मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टाफलं विभुः। सौक्ष्मत्वेन विवृद्धानां तेन तन्मन उच्यते

सर्व प्राण्यांच्या कृती आणि त्यांच्या फळांचे ज्ञान ज्याला होते, आणि जो सूक्ष्म स्वरूपाचा आहे, त्याला मन असे म्हणतात.

तत्त्वानामग्रजो यस्मान्महांश्च परिमाणतः। शेषेभ्योऽपि गुणेभ्योऽसौ महानिति ततः स्मृतः

कारण हे तत्त्व सर्व तत्त्वांमध्ये पहिले आणि इतर गुणांपेक्षा मोठे आहे, म्हणून त्याला महान तत्त्व असे म्हणतात.

बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यतेऽपि च। पुरुषो भोगसम्बन्धात् तेन चासौ मतिः स्मृतः

हे तत्त्व मान राखते, भेद ओळखते आणि वेगळेपण समजते; पुरुषाच्या भोगाशी त्याचा संबंध असल्यामुळे, त्याला बुद्धी असे म्हटले जाते.

बृहत्त्वादृंहणत्वाच्च भावानां सलिलाश्रयात्। यस्माद्‌बृंहयते भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते

त्याची विशालता आणि सर्व भावनांना बळकटी देण्याची क्षमता, तसेच पाण्याशी असलेला संबंध, आणि कारण ते सर्व भावनांना वाढवते, म्हणून त्याला ब्रह्मा असे म्हणतात.

आपूरयित्वा यस्माच्च कृत्स्नान् देहाननुग्रहैः। तत्त्वभावांश्च नियतां स्तेन पूरिति चोच्यते

कारण ते सर्व शरीरांना आपला कृपाप्रसाद देऊन भरते आणि तत्त्वांची स्थिती राखते, म्हणून त्याला पूर्ती असे म्हटले जाते.

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वभावान् हिताहितान् । यस्माद्बोधयते चैव तेन बुद्धिर्निरुच्यते

येथे पुरुष सर्व भावनांचे, हित-अहिताचे ज्ञान प्राप्त करतो; कारण ते ज्ञान देते, म्हणून त्याला बुद्धी असे म्हणतात.

ख्यातिः प्रत्युपभोगश्च यस्मात् संवर्त्तते ततः। भोगश्च ज्ञाननिष्ठत्वात्तेन ख्यातिरिति स्मृतः

कारण त्यातूनच उपभोग आणि अनुभव निर्माण होतात, आणि उपभोग ज्ञानावर आधारलेला असतो, म्हणून त्याला ख्याती असे म्हटले जाते.

ख्यायते तद्गुणैर्वापि नामादिभिरनेकशः। तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते

ते त्याच्या गुणांनी आणि अनेक नावांनी ओळखले जाते; म्हणून महान तत्त्वाला ख्याती असे संबोधले जाते.

साक्षात् सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः। तस्माज्जाता ग्रहाश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते

महान आत्मा सर्व काही प्रत्यक्ष जाणतो, म्हणून त्याला ईश्वर म्हणतात; त्याच्यापासून इंद्रिये उत्पन्न होतात, म्हणून त्याला प्रज्ञा असेही म्हणतात.

ज्ञानादीनि च रूपाणि क्रतुकर्मफलानि च। चिनोति यस्माद्भोगार्थान्तेनासौ चितिरुच्यते

कारण ते ज्ञानादी रूपे आणि यज्ञकर्मांची फळे एकत्र करते, आणि हे सर्व भोगासाठी असते, म्हणून त्याला चैतन्य असे म्हणतात.

वर्त्तमानान्यतीतानि तथा चानागतान्यपि। स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते

ते वर्तमान, भूत आणि भविष्यकाळातील सर्व कर्मे आठवते; म्हणून त्याला स्मरण असे म्हणतात.

कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं तस्मान्माहात्म्यमुच्यते। तस्माद्विदेर्विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते

त्याला पूर्ण ज्ञान मिळतं, म्हणून त्याला महत्त्व असं म्हणतात. म्हणून 'विद्' आणि 'विदे' या दोन्हीला 'संविद्' असं नाव दिलं जातं.

विद्यते स च सर्वस्मिन् सर्वं तस्मिश्च विद्यते। तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महान्वै बुद्धिमत्तरैः

तो सर्वत्र आहे आणि सर्व काही त्याच्यात आहे; म्हणून ज्ञानी लोक त्याला 'संविद्' — महान असं म्हणतात.

ज्ञानात्तु ज्ञानमित्याह भगवान् ज्ञानसन्निधिः। द्वन्द्वानां विपुरीभावाद्विपुरं प्रोच्यते बुधैः

ज्ञानातूनच ज्ञान येतं, असं ज्ञानाचा आधार असलेल्या भगवंताने सांगितलं आहे. द्वंद्वांचं उलटं होण्यामुळे ज्ञानी लोक त्याला 'विपुर' असं म्हणतात.

सर्वेशत्वाच्च लोकानामवश्यं च तथेश्वरः। बृहत्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भव उच्यते

तो सर्व लोकांचा स्वामी आहे आणि त्यांच्यावर राज्य करतो, त्याच्या विशालतेमुळे त्याला 'ब्रह्मा' म्हणतात; आणि अस्तित्वामुळे त्याला 'भव' असंही म्हणतात.

क्षेत्रक्षेत्रज्ञविज्ञानादेकत्वाच्च स कः स्मृतः। यस्मात् पुर्यनुशेते च तस्मात् पुरुष उच्यते। नोत्पादितत्वात् पूर्वत्वात् स्वयम्भूरिति चोच्यते

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या एकतेमुळे त्याला 'क' असं ओळखतात. तो शरीररूप नगरीत वास करतो म्हणून त्याला 'पुरुष' म्हणतात. तो न उत्पन्न झालेला आणि पूर्वीपासून असलेला आहे म्हणून त्याला 'स्वयंभू' असंही म्हणतात.

पर्यायवाचकैः शब्दैस्तत्त्वमाद्यमनुत्तमम्। व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैरेवं सद्भावचिन्तकैः

समानार्थी शब्दांनी हे सर्वोच्च, अद्वितीय तत्त्व समजणाऱ्यांनी आणि सत्य अस्तित्वाचा विचार करणाऱ्यांनी स्पष्ट केलं आहे.