वायुपुराणम्

असकृत्परिपृष्टस्तैर्महात्मा लोमहर्षणः। विस्तरेणानुपूर्व्या च कथयामास सत्तमः

महात्मा लोमहर्षण, त्यांच्या वारंवार विचारण्यावर, सर्व काही तपशीलवार आणि योग्य क्रमाने सांगू लागले.

पृष्टां चैतां कथां दिव्यां श्लक्ष्णां पापप्रणाशिनीम्। कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसम्मताम्

ही दिव्य, मृदू आणि पाप नष्ट करणारी कथा तुम्ही विचारली आहे. मी ती सांगत आहे, ती अद्भुत, अर्थपूर्ण आणि वेदांनी मान्य केलेली आहे.

यश्चेमांधारयेन्नित्यं श्रृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः। श्रावयेच्चापि विप्रेभ्यो यतिभ्यश्च विशेषतः

जो कोणी ही कथा नेहमी मनात ठेवतो, वारंवार ऐकतो किंवा विशेषतः ब्राह्मण आणि यतींना सांगतो,

शुचिः पर्वसु युक्तात्मा तीर्थेष्वायतनेषु च। दीर्घमायुरवाप्नोति स पुराणानुकीर्त्तनात्। स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

जो शुद्ध, पवित्र काळात, तीर्थक्षेत्रात आणि मंदिरात संयमित राहतो, तो पुराणाचे वाचन केल्याने दीर्घायुष्य मिळवतो आणि स्वतःच्या वंशाचा विस्तार करून स्वर्गात सन्मान मिळवतो.

विस्तारावयवं तेषां यथाशब्दं यथाश्रुतम्। कीर्त्त्यमानं निबोधध्वं सर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्

त्यांच्या कथा जशा ऐकल्या आणि सांगितल्या तशा विस्ताराने सांगितल्या जात आहेत; त्या सर्वांच्या कीर्ती वाढवतात, म्हणून लक्ष देऊन ऐका.

धन्यं यशस्यं शत्रुघ्नं स्वर्ग्यमायुर्विवर्धनम्। कीर्त्तनं स्थिरकीर्त्तीनां सर्वेषां पुण्यकारिणाम्

ही कथा पवित्र, कीर्ती वाढवणारी, शत्रूंचा नाश करणारी, स्वर्गप्राप्ती देणारी, आयुष्य वाढवणारी आणि सत्कर्म करणाऱ्यांची कीर्ती गाणारी आहे.

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च। वंशानुचरितञ्चेति पुराणं पंचलक्षणम्

सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशांची कृत्ये — ही पाच पुराणाची मुख्य लक्षणे आहेत.

कल्पेभ्योऽपि हि यः कल्पः शुचिभ्यो नियतः शुचिः। पुराणं सम्प्रवक्ष्यामि मारुतं वेदसम्मितम्

मी आता मारुतपुराण सांगणार आहे, जे वेदांनी मान्य केलेले, शुद्ध आणि सर्व कल्पांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

प्रबोधः प्रलयश्चैव स्थितिरुत्पत्तिरेव च। प्रक्रिया प्रथमः पादः कथ्यवस्तुपरिग्रहः

जागृती, प्रलय, स्थिती आणि उत्पत्ती — हे पहिल्या विभागात येतात, तसेच सांगायच्या विषयांची यादीही यात आहे.

उपोद्वातोऽनुषङ्गश्च उपसंहार एव च। धर्म्यं यशस्यमायुष्यं सर्वपापप्रणाशनम्

उपोद्घात, संबंध आणि समाप्ती — हे सर्व धर्मयुक्त, कीर्ती देणारे, आयुष्य वाढवणारे आणि सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.

एवं हि पादाश्चत्वारः समासात् कीर्त्तिता मया। वक्ष्याम्येतान् पुनस्तांस्तु विस्तरेण यथाक्रमम्

या चार विभागांचा मी थोडक्यात उल्लेख केला आहे; आता मी ते पुन्हा तपशीलवार आणि योग्य क्रमाने सांगणार आहे.

तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च। अन्ताय प्रथमायैव विशिष्टाय प्रजात्मने। ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयम्भुवे

त्या हिरण्यगर्भ, पुरुष, ईश्वर, आद्य आणि अंतिम, प्रजापती, ब्रह्मा, लोकांचे स्वामी, स्वयंभू यांना मी वंदन करतो.

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरुप्यं सलक्षणम्। पञ्चप्रमाणं षट्श्येतं पुरुषाधिष्ठितं नुतम्। असंशयात् प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम्

महत्तत्त्वापासून विशिष्ट पर्यंत, सर्व गुणधर्मांसह, पाच प्रमाणे आणि सहा विभागांनी, पुरुषाने स्थापन केलेली ही श्रेष्ठ सृष्टी मी निःसंशय सांगतो.

अव्यक्तं कारणं यत्तु नित्यं सदसदात्मकम्। प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः

जे अव्यक्त कारण आहे, सतत असणारे, अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्ही असलेले, तेच तत्वचिंतकांनी प्रधान आणि प्रकृती असे म्हटले आहे.

गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्ज्जितम्। अजातं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

जे गंध, रंग, चव, शब्द आणि स्पर्श यापासून मुक्त आहे, अजन्मा, शाश्वत, अविनाशी आणि नेहमी स्वतःमध्ये स्थित आहे.

जगद्योनिं महद्भूतं परं ब्रह्म सनातनम्। विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत् किल

हे सनातन, परब्रह्म, जगाचा मूळ आधार, सर्व सृष्टीच्या उत्पत्तीचे कारण, हे सर्वांच्या अदृश्य रूपात प्रकट झाले.

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मन्त्रिगुणं प्रभवाव्ययम्। असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्त्तत

ज्याला आरंभ नाही, अंत नाही, जे अजन्मा, सूक्ष्म, त्रिगुणात्मक, अविनाशी आणि समजण्यापलीकडचे आहे, असे ब्रह्म प्रारंभापासूनच अस्तित्वात होते.

तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम्। गुणसाम्ये तदा तस्मिन् गुणभावे तमोमये

त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपामुळे हे सर्व अंधकारमय जग व्यापलेले होते; त्या वेळी गुण समत्वात होते आणि त्या अवस्थेत गुणही अंधकारमय झाले होते.

गर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै। गुणभावाद्वाच्यमानो महान् प्रादुर्बभूव ह

प्रलयाच्या काळात, प्रधान म्हणजेच मूळ प्रकृती, क्षेत्रज्ञाच्या अधीन होती; गुणांची स्थिती निर्माण झाल्यावर, तेथून महान तत्त्व प्रकट झाले.

सूक्ष्मेण महता सोऽथ अव्यक्तेन समावृतः। सत्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकम्। मनो महांश्च विज्ञेयो मनस्तत्कारणं स्मृतम्

ते महान तत्त्व सूक्ष्म असून, अदृश्याने वेढलेले होते; प्रारंभाला त्यात सत्त्वगुण प्रबळ होता, त्यामुळे फक्त सत्त्वच प्रकट झाले; मन आणि महान तत्त्व समजावे, आणि मन हे त्याचे कारण मानले जाते.

लिङ्गमात्रसमुत्पन्नः) क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः। धर्मादीनान्तु रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः। महांस्तु सृष्टिं कुरुते नोद्यमानः सिसृक्षया

फक्त लिंगरूपाने उत्पन्न झालेले, क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असलेले हे महान तत्त्व, धर्मादी रूपे घेते, जी जगातील तत्त्वांच्या हेतूस कारणीभूत होतात; हे महान तत्त्व कोणतीही इच्छा किंवा प्रयत्न न करता सृष्टी निर्माण करते.

मनो महान्मतिर्ब्रह्मा पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः। प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संवित् विपुरं चोच्यते बुधैः

मन, महान तत्त्व, बुद्धी, ब्रह्मा, पूर्वबुद्धी, ख्याती, ईश्वर, प्रज्ञा, चैतन्य, स्मरण, संवित आणि विशालता — हे सर्व ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहेत.

मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टाफलं विभुः। सौक्ष्मत्वेन विवृद्धानां तेन तन्मन उच्यते

सर्व प्राण्यांच्या कृती आणि त्यांच्या फळांचे ज्ञान ज्याला होते, आणि जो सूक्ष्म स्वरूपाचा आहे, त्याला मन असे म्हणतात.

तत्त्वानामग्रजो यस्मान्महांश्च परिमाणतः। शेषेभ्योऽपि गुणेभ्योऽसौ महानिति ततः स्मृतः

कारण हे तत्त्व सर्व तत्त्वांमध्ये पहिले आणि इतर गुणांपेक्षा मोठे आहे, म्हणून त्याला महान तत्त्व असे म्हणतात.

बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यतेऽपि च। पुरुषो भोगसम्बन्धात् तेन चासौ मतिः स्मृतः

हे तत्त्व मान राखते, भेद ओळखते आणि वेगळेपण समजते; पुरुषाच्या भोगाशी त्याचा संबंध असल्यामुळे, त्याला बुद्धी असे म्हटले जाते.

बृहत्त्वादृंहणत्वाच्च भावानां सलिलाश्रयात्। यस्माद्‌बृंहयते भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते

त्याची विशालता आणि सर्व भावनांना बळकटी देण्याची क्षमता, तसेच पाण्याशी असलेला संबंध, आणि कारण ते सर्व भावनांना वाढवते, म्हणून त्याला ब्रह्मा असे म्हणतात.

आपूरयित्वा यस्माच्च कृत्स्नान् देहाननुग्रहैः। तत्त्वभावांश्च नियतां स्तेन पूरिति चोच्यते

कारण ते सर्व शरीरांना आपला कृपाप्रसाद देऊन भरते आणि तत्त्वांची स्थिती राखते, म्हणून त्याला पूर्ती असे म्हटले जाते.

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वभावान् हिताहितान् । यस्माद्बोधयते चैव तेन बुद्धिर्निरुच्यते

येथे पुरुष सर्व भावनांचे, हित-अहिताचे ज्ञान प्राप्त करतो; कारण ते ज्ञान देते, म्हणून त्याला बुद्धी असे म्हणतात.

ख्यातिः प्रत्युपभोगश्च यस्मात् संवर्त्तते ततः। भोगश्च ज्ञाननिष्ठत्वात्तेन ख्यातिरिति स्मृतः

कारण त्यातूनच उपभोग आणि अनुभव निर्माण होतात, आणि उपभोग ज्ञानावर आधारलेला असतो, म्हणून त्याला ख्याती असे म्हटले जाते.