वायुपुराणम्

वैवस्वतस्यास्य मनोः पुरस्तात् सम्भू तिरुक्ता प्रसवश्च तेषाम्। येषामिदं पुण्यकृतां प्रसूत्या लोकत्रयं लोकनमस्कृतानाम्। सुरेशदेवर्षिमनुप्रधीनामापूरितञ्चोपरिभूषितञ्च

या वैवस्वत मनूपूर्वी, त्यांची उत्पत्ती आणि जन्म सांगितले आहेत — ज्यांच्या संततीमुळे, पुण्यवानांचा जग, त्रिलोकांनी वंदन केलेला, वरपर्यंत भरलेला आणि सुशोभित, देवाधिदेव, देवर्षी आणि मनू यांच्या नेतृत्वाखाली आहे.

रुद्रस्य शापात् पुनरुद्भवश्च दक्षस्य चाप्यत्र मनुष्यलोके। वासः क्षितौ वा नियमाद्भवस्य दक्षस्य चात्र प्रतिशापलाभः

रुद्राच्या शापामुळे पुन्हा जन्म झाला, आणि या माणसांच्या जगात, भवाच्या आज्ञेने पृथ्वीवर वास, आणि येथेच दक्षाला प्रत्युत्तरशाप मिळाला.

मन्वन्तराणां परिवर्त्तनानि युगेषु सम्भूतिविकल्पनञ्च। ऋषित्वमार्षस्य च संप्रवृद्धिर्यथा युगादिष्वपि चेत्तदत्र

मन्वंतरांची फेरफार, युगांमध्ये विविध उत्पत्ती, ऋषींच्या ऋषित्वाची वाढ, आणि प्रत्येक युगाच्या सुरुवातीला हे कसे होते — हेही येथे सांगितले आहे.

ये द्वापरेषु प्रथयन्ति वेदान् व्यासाश्च तेऽज्ञ क्रमशो निबद्धाः। कल्पस्य संख्या भुवनस्य संख्या ब्राह्मस्य चाप्यत्र दिनस्य संख्या

जे द्वापारयुगात वेदांचा प्रचार करतात, आणि व्यास — हे सर्व, ज्ञानी, क्रमाने मांडलेले आहेत; कल्पाची मोजणी, जगाची मोजणी, आणि ब्रह्मदेवाच्या दिवसाची मोजणीही येथे आहे.

अण्डोद्भिजस्वेदजरायुजानां धर्मात्मनां स्वर्गनिवासिनां वा। ये यातनास्थानगताश्च जीवास्तर्केण तेषामपि च प्रमाणम्

अंडज, स्वेदज, जरायुज, उद्भिज, धर्मात्मा, स्वर्गवासी, किंवा यातनास्थानात गेलेली जी जीव आहेत, त्यांच्या प्रमाणाची मोजणीही येथे विवेचनाने सांगितली आहे.

आत्यन्तिकः प्राकृतिकश्च योऽयं नैमित्तिकश्च प्रतिसर्गहेतुः। बन्धश्च मोक्षश्च विशिष्य तत्र प्रोक्ता च संसारगतिः परा च

पूर्ण, नैसर्गिक आणि निमित्तिक, असे पुन्हा सृष्टीचे कारण, बंधन आणि मुक्ती — हे सर्व येथे विशेष सांगितले आहे, तसेच संसाराच्या श्रेष्ठ प्रवासाचे वर्णनही आहे.

प्रकृत्यवस्थैषु च कारणेषु याच स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः। तच्छास्त्रयुक्त्या स्वमतिप्रयत्नात् समस्तमाविष्कृतधीधृतिभ्यः। विप्रा ऋषिभ्यः समुदाहृतं यद्यथातथं तच्छृणुतोच्यमानम्

प्रकृतीच्या अवस्थांमध्ये आणि कारणांमध्ये, जी स्थिती आहे आणि जी पुन्हा सुरू होते, ती शास्त्राच्या युक्तीने, स्वतःच्या बुद्धी आणि प्रयत्नाने, सर्व काही, ज्ञानी आणि स्थिर चित्त असलेल्या ऋषींनी जसे सांगितले, तसे आता ऐका.

ऋषयस्तु ततः श्रुत्वा नैमिषारण्यवासिनः। प्रत्यूचुस्ते ततः सर्वे सूतं पर्याकुलेक्षणाः

नैमिषारण्यात राहणारे ऋषी हे ऐकून, सगळे जण उत्साहाने डोळे भरून सूताला म्हणाले.

भवान् वै वंशकुशलो व्यासात् प्रत्यक्षदर्शवान्। तस्मात्त्वं भवनं कृत्स्नं लोकस्यामुष्य वर्णय

तुम्ही वंशपरंपरेचे जाणकार आहात आणि व्यासांच्या कृपेने तुम्ही ते प्रत्यक्ष पाहिले आहे. म्हणून या जगातील सर्व वंश आमच्यासाठी सांगावेत.

यस्य यस्यान्वया ये ये तांस्तानिच्छाम वेदितुम्। तेषां पूर्वर्षिसृष्टिं च विचित्रां तां प्रजापतेः

कोणाचा कोण वंशज आहे, हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे. तसेच, प्रजापतीने निर्माण केलेल्या पूर्वीच्या ऋषींची अद्भुत सृष्टीही आम्हाला समजावून द्या.

असकृत्परिपृष्टस्तैर्महात्मा लोमहर्षणः। विस्तरेणानुपूर्व्या च कथयामास सत्तमः

महात्मा लोमहर्षण, त्यांच्या वारंवार विचारण्यावर, सर्व काही तपशीलवार आणि योग्य क्रमाने सांगू लागले.

पृष्टां चैतां कथां दिव्यां श्लक्ष्णां पापप्रणाशिनीम्। कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसम्मताम्

ही दिव्य, मृदू आणि पाप नष्ट करणारी कथा तुम्ही विचारली आहे. मी ती सांगत आहे, ती अद्भुत, अर्थपूर्ण आणि वेदांनी मान्य केलेली आहे.

यश्चेमांधारयेन्नित्यं श्रृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः। श्रावयेच्चापि विप्रेभ्यो यतिभ्यश्च विशेषतः

जो कोणी ही कथा नेहमी मनात ठेवतो, वारंवार ऐकतो किंवा विशेषतः ब्राह्मण आणि यतींना सांगतो,

शुचिः पर्वसु युक्तात्मा तीर्थेष्वायतनेषु च। दीर्घमायुरवाप्नोति स पुराणानुकीर्त्तनात्। स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

जो शुद्ध, पवित्र काळात, तीर्थक्षेत्रात आणि मंदिरात संयमित राहतो, तो पुराणाचे वाचन केल्याने दीर्घायुष्य मिळवतो आणि स्वतःच्या वंशाचा विस्तार करून स्वर्गात सन्मान मिळवतो.

विस्तारावयवं तेषां यथाशब्दं यथाश्रुतम्। कीर्त्त्यमानं निबोधध्वं सर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्

त्यांच्या कथा जशा ऐकल्या आणि सांगितल्या तशा विस्ताराने सांगितल्या जात आहेत; त्या सर्वांच्या कीर्ती वाढवतात, म्हणून लक्ष देऊन ऐका.

धन्यं यशस्यं शत्रुघ्नं स्वर्ग्यमायुर्विवर्धनम्। कीर्त्तनं स्थिरकीर्त्तीनां सर्वेषां पुण्यकारिणाम्

ही कथा पवित्र, कीर्ती वाढवणारी, शत्रूंचा नाश करणारी, स्वर्गप्राप्ती देणारी, आयुष्य वाढवणारी आणि सत्कर्म करणाऱ्यांची कीर्ती गाणारी आहे.

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च। वंशानुचरितञ्चेति पुराणं पंचलक्षणम्

सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशांची कृत्ये — ही पाच पुराणाची मुख्य लक्षणे आहेत.

कल्पेभ्योऽपि हि यः कल्पः शुचिभ्यो नियतः शुचिः। पुराणं सम्प्रवक्ष्यामि मारुतं वेदसम्मितम्

मी आता मारुतपुराण सांगणार आहे, जे वेदांनी मान्य केलेले, शुद्ध आणि सर्व कल्पांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

प्रबोधः प्रलयश्चैव स्थितिरुत्पत्तिरेव च। प्रक्रिया प्रथमः पादः कथ्यवस्तुपरिग्रहः

जागृती, प्रलय, स्थिती आणि उत्पत्ती — हे पहिल्या विभागात येतात, तसेच सांगायच्या विषयांची यादीही यात आहे.

उपोद्वातोऽनुषङ्गश्च उपसंहार एव च। धर्म्यं यशस्यमायुष्यं सर्वपापप्रणाशनम्

उपोद्घात, संबंध आणि समाप्ती — हे सर्व धर्मयुक्त, कीर्ती देणारे, आयुष्य वाढवणारे आणि सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.

एवं हि पादाश्चत्वारः समासात् कीर्त्तिता मया। वक्ष्याम्येतान् पुनस्तांस्तु विस्तरेण यथाक्रमम्

या चार विभागांचा मी थोडक्यात उल्लेख केला आहे; आता मी ते पुन्हा तपशीलवार आणि योग्य क्रमाने सांगणार आहे.

तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च। अन्ताय प्रथमायैव विशिष्टाय प्रजात्मने। ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयम्भुवे

त्या हिरण्यगर्भ, पुरुष, ईश्वर, आद्य आणि अंतिम, प्रजापती, ब्रह्मा, लोकांचे स्वामी, स्वयंभू यांना मी वंदन करतो.

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरुप्यं सलक्षणम्। पञ्चप्रमाणं षट्श्येतं पुरुषाधिष्ठितं नुतम्। असंशयात् प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम्

महत्तत्त्वापासून विशिष्ट पर्यंत, सर्व गुणधर्मांसह, पाच प्रमाणे आणि सहा विभागांनी, पुरुषाने स्थापन केलेली ही श्रेष्ठ सृष्टी मी निःसंशय सांगतो.

अव्यक्तं कारणं यत्तु नित्यं सदसदात्मकम्। प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः

जे अव्यक्त कारण आहे, सतत असणारे, अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्ही असलेले, तेच तत्वचिंतकांनी प्रधान आणि प्रकृती असे म्हटले आहे.

गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्ज्जितम्। अजातं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

जे गंध, रंग, चव, शब्द आणि स्पर्श यापासून मुक्त आहे, अजन्मा, शाश्वत, अविनाशी आणि नेहमी स्वतःमध्ये स्थित आहे.

जगद्योनिं महद्भूतं परं ब्रह्म सनातनम्। विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत् किल

हे सनातन, परब्रह्म, जगाचा मूळ आधार, सर्व सृष्टीच्या उत्पत्तीचे कारण, हे सर्वांच्या अदृश्य रूपात प्रकट झाले.

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मन्त्रिगुणं प्रभवाव्ययम्। असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्त्तत

ज्याला आरंभ नाही, अंत नाही, जे अजन्मा, सूक्ष्म, त्रिगुणात्मक, अविनाशी आणि समजण्यापलीकडचे आहे, असे ब्रह्म प्रारंभापासूनच अस्तित्वात होते.

तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम्। गुणसाम्ये तदा तस्मिन् गुणभावे तमोमये

त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपामुळे हे सर्व अंधकारमय जग व्यापलेले होते; त्या वेळी गुण समत्वात होते आणि त्या अवस्थेत गुणही अंधकारमय झाले होते.

गर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै। गुणभावाद्वाच्यमानो महान् प्रादुर्बभूव ह

प्रलयाच्या काळात, प्रधान म्हणजेच मूळ प्रकृती, क्षेत्रज्ञाच्या अधीन होती; गुणांची स्थिती निर्माण झाल्यावर, तेथून महान तत्त्व प्रकट झाले.