वायुपुराणम्

प्रजापतेः सृष्टिमिमामनुत्तमां सुरेश देवर्षिगणैरलंकृताम्। शुबामतुल्यामनघामृषिप्रियां प्रजापतीनामपि चोल्बणार्च्चिषाम्

देवतांचा अधिपती, मी प्रजापतींच्या या श्रेष्ठ सृष्टीचे वर्णन करतो, जी देव आणि ऋषी यांच्या समूहांनी सुशोभित आहे, मंगलमय, अद्वितीय, निष्कळंक, ऋषीप्रिय आणि तेजस्वी प्रजापतींनाही प्रिय आहे.

तपोभृतां ब्रह्मदिनादिकालिकीं प्रभूतमाविष्कृतपौरुषश्रियम्। श्रुतौ स्मृतौ च प्रसृतामुदाहृतां परां पराणामनिलप्रकीर्त्तिताम्

ही सृष्टी, तपस्वी लोकांपासून ब्रह्मदेवाच्या दिवसाच्या सुरुवातीपासून निर्माण झालेली, विपुल आणि तेजस्वी सामर्थ्य दाखवणारी, वेद आणि स्मृतीमध्ये वर्णिलेली, आणि वायूने श्रेष्ठांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून घोषित केलेली आहे.

समासबन्धैर्नियतैर्यथातथं विशब्दनेनापि मनःप्रहर्षिणीम्। यस्याञ्च बद्धा प्रथमा प्रवृत्तिः प्राधानिकी चेश्वरकारिता च

संक्षिप्त आणि नीट बांधलेल्या शब्दांनी, मन आनंदी करणाऱ्या भाषेत, ज्यात पहिली आणि मुख्य कृती घडली, आणि ती प्रभूने घडवली.

यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्म प्रधानं प्रकृतिप्रसूतिः। आत्मा गुहा योनिरथापि चक्षुः क्षेत्रं ततैवामृतमक्षरञ्च

जे कारण म्हणून ओळखले जाते, जे मोजता येत नाही असे ब्रह्म, मुख्य तत्त्व, प्रकृतीचे मूळ, आत्मा, गुहा, गर्भ, डोळा, क्षेत्र, तसेच अमर आणि अक्षय — हे सर्व.

शुक्रं तपः सत्त्वमतिप्रकाशं तद्व्यष्टि नित्यं पुरुषं द्वितीयम्। तमप्रमेयं पुरुषेण युक्तं स्वयम्भुवा लोकपितामहेन

जे शुद्ध आहे, तप, सत्त्व, अत्यंत तेजस्वी, तेच वैयक्तिक, शाश्वत, दुसरे पुरुष, जे मोजता येत नाही, पुरुषाशी एकरूप, स्वयंभू, जगाचा पितामह यांच्याद्वारे.

उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकात् कालस्य योगान्निगमावधेश्च। क्षेत्रज्ञयुक्तान् नियतान्विकारान् लोकस्य सन्तानाविवृद्धिहेतून्। प्रकृत्यवस्था सुषुवे तथाष्टौ सङ्कल्पमात्रेण महेश्वरस्य

उत्पादनाची प्रवृत्ती, रजोगुणाचा अंश, काळाचा संयोग, वेदांनी ठरवलेली मर्यादा, क्षेत्रज्ञाशी जोडलेले, निश्चित आणि ठरलेले, जगाच्या वाढीचे कारण असलेले, असे आठ प्रकृतीचे अवस्थांचे निर्माण महेश्वराच्या इच्छेने झाले.

देवासुराद्रिद्रुमसागराणां मनुप्रजेशर्षिपितृद्विजानाम्। पिशाचयक्षोरगराक्षसानां ताराग्र हार्क्कर्क्षनिशाचराणाम्

देव, असुर, पर्वत, वृक्ष, समुद्र, मनु, प्रजापती, ऋषी, पितर, द्विज, पिशाच, यक्ष, सर्प, राक्षस, तारे, ग्रह, हार्क्कर्क्ष, आणि निशाचर —

मासर्त्तु संवत्सररात्र्यहानां दिक्कालयोगादियुगायनानाम्। वनौषधीनामपि वीरुधाञ्च जलौकसामप्सरसां पशूनाम्

मास, ऋतु, वर्ष, रात्र-दिवस, दिशा, काळ, युग, अयन, वनस्पती, औषधी, वेल, जलचर, अप्सरा, पशु —

विद्युत्सरिन्मेघविहङ्गमानां यत्सूक्ष्मगं यद्भुवि यद्वियत्स्थम्। यत्स्थावरं यत्र यदस्ति किञ्चित् सर्वस्य तस्यास्ति गतिर्विभक्तिः

विज, नद्या, मेघ, पक्षी, जे सूक्ष्म आहे, जे पृथ्वीवर आहे, जे आकाशात आहे, जे स्थिर आहे, जे कुठेही आहे — या सर्वांची दिशा आणि वेगळेपण आहे.

छन्दांसि वेदाः सऋचो यजूंषि सामानि सोमस्व तथैव यज्ञः। आजीव्यमेषां यदभीप्सितञ्च देवस्य तस्यैव च वै प्रजापतेः

छंद, वेद, ऋच, यजु, साम, सोम, तसेच यज्ञ, त्यांचे जीवन, आणि त्यांना हवे असलेले सर्व — हे सर्व त्या देवाचे आणि प्रजापतीचेच आहे.

वैवस्वतस्यास्य मनोः पुरस्तात् सम्भू तिरुक्ता प्रसवश्च तेषाम्। येषामिदं पुण्यकृतां प्रसूत्या लोकत्रयं लोकनमस्कृतानाम्। सुरेशदेवर्षिमनुप्रधीनामापूरितञ्चोपरिभूषितञ्च

या वैवस्वत मनूपूर्वी, त्यांची उत्पत्ती आणि जन्म सांगितले आहेत — ज्यांच्या संततीमुळे, पुण्यवानांचा जग, त्रिलोकांनी वंदन केलेला, वरपर्यंत भरलेला आणि सुशोभित, देवाधिदेव, देवर्षी आणि मनू यांच्या नेतृत्वाखाली आहे.

रुद्रस्य शापात् पुनरुद्भवश्च दक्षस्य चाप्यत्र मनुष्यलोके। वासः क्षितौ वा नियमाद्भवस्य दक्षस्य चात्र प्रतिशापलाभः

रुद्राच्या शापामुळे पुन्हा जन्म झाला, आणि या माणसांच्या जगात, भवाच्या आज्ञेने पृथ्वीवर वास, आणि येथेच दक्षाला प्रत्युत्तरशाप मिळाला.

मन्वन्तराणां परिवर्त्तनानि युगेषु सम्भूतिविकल्पनञ्च। ऋषित्वमार्षस्य च संप्रवृद्धिर्यथा युगादिष्वपि चेत्तदत्र

मन्वंतरांची फेरफार, युगांमध्ये विविध उत्पत्ती, ऋषींच्या ऋषित्वाची वाढ, आणि प्रत्येक युगाच्या सुरुवातीला हे कसे होते — हेही येथे सांगितले आहे.

ये द्वापरेषु प्रथयन्ति वेदान् व्यासाश्च तेऽज्ञ क्रमशो निबद्धाः। कल्पस्य संख्या भुवनस्य संख्या ब्राह्मस्य चाप्यत्र दिनस्य संख्या

जे द्वापारयुगात वेदांचा प्रचार करतात, आणि व्यास — हे सर्व, ज्ञानी, क्रमाने मांडलेले आहेत; कल्पाची मोजणी, जगाची मोजणी, आणि ब्रह्मदेवाच्या दिवसाची मोजणीही येथे आहे.

अण्डोद्भिजस्वेदजरायुजानां धर्मात्मनां स्वर्गनिवासिनां वा। ये यातनास्थानगताश्च जीवास्तर्केण तेषामपि च प्रमाणम्

अंडज, स्वेदज, जरायुज, उद्भिज, धर्मात्मा, स्वर्गवासी, किंवा यातनास्थानात गेलेली जी जीव आहेत, त्यांच्या प्रमाणाची मोजणीही येथे विवेचनाने सांगितली आहे.

आत्यन्तिकः प्राकृतिकश्च योऽयं नैमित्तिकश्च प्रतिसर्गहेतुः। बन्धश्च मोक्षश्च विशिष्य तत्र प्रोक्ता च संसारगतिः परा च

पूर्ण, नैसर्गिक आणि निमित्तिक, असे पुन्हा सृष्टीचे कारण, बंधन आणि मुक्ती — हे सर्व येथे विशेष सांगितले आहे, तसेच संसाराच्या श्रेष्ठ प्रवासाचे वर्णनही आहे.

प्रकृत्यवस्थैषु च कारणेषु याच स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः। तच्छास्त्रयुक्त्या स्वमतिप्रयत्नात् समस्तमाविष्कृतधीधृतिभ्यः। विप्रा ऋषिभ्यः समुदाहृतं यद्यथातथं तच्छृणुतोच्यमानम्

प्रकृतीच्या अवस्थांमध्ये आणि कारणांमध्ये, जी स्थिती आहे आणि जी पुन्हा सुरू होते, ती शास्त्राच्या युक्तीने, स्वतःच्या बुद्धी आणि प्रयत्नाने, सर्व काही, ज्ञानी आणि स्थिर चित्त असलेल्या ऋषींनी जसे सांगितले, तसे आता ऐका.

ऋषयस्तु ततः श्रुत्वा नैमिषारण्यवासिनः। प्रत्यूचुस्ते ततः सर्वे सूतं पर्याकुलेक्षणाः

नैमिषारण्यात राहणारे ऋषी हे ऐकून, सगळे जण उत्साहाने डोळे भरून सूताला म्हणाले.

भवान् वै वंशकुशलो व्यासात् प्रत्यक्षदर्शवान्। तस्मात्त्वं भवनं कृत्स्नं लोकस्यामुष्य वर्णय

तुम्ही वंशपरंपरेचे जाणकार आहात आणि व्यासांच्या कृपेने तुम्ही ते प्रत्यक्ष पाहिले आहे. म्हणून या जगातील सर्व वंश आमच्यासाठी सांगावेत.

यस्य यस्यान्वया ये ये तांस्तानिच्छाम वेदितुम्। तेषां पूर्वर्षिसृष्टिं च विचित्रां तां प्रजापतेः

कोणाचा कोण वंशज आहे, हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे. तसेच, प्रजापतीने निर्माण केलेल्या पूर्वीच्या ऋषींची अद्भुत सृष्टीही आम्हाला समजावून द्या.

असकृत्परिपृष्टस्तैर्महात्मा लोमहर्षणः। विस्तरेणानुपूर्व्या च कथयामास सत्तमः

महात्मा लोमहर्षण, त्यांच्या वारंवार विचारण्यावर, सर्व काही तपशीलवार आणि योग्य क्रमाने सांगू लागले.

पृष्टां चैतां कथां दिव्यां श्लक्ष्णां पापप्रणाशिनीम्। कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसम्मताम्

ही दिव्य, मृदू आणि पाप नष्ट करणारी कथा तुम्ही विचारली आहे. मी ती सांगत आहे, ती अद्भुत, अर्थपूर्ण आणि वेदांनी मान्य केलेली आहे.

यश्चेमांधारयेन्नित्यं श्रृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः। श्रावयेच्चापि विप्रेभ्यो यतिभ्यश्च विशेषतः

जो कोणी ही कथा नेहमी मनात ठेवतो, वारंवार ऐकतो किंवा विशेषतः ब्राह्मण आणि यतींना सांगतो,

शुचिः पर्वसु युक्तात्मा तीर्थेष्वायतनेषु च। दीर्घमायुरवाप्नोति स पुराणानुकीर्त्तनात्। स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

जो शुद्ध, पवित्र काळात, तीर्थक्षेत्रात आणि मंदिरात संयमित राहतो, तो पुराणाचे वाचन केल्याने दीर्घायुष्य मिळवतो आणि स्वतःच्या वंशाचा विस्तार करून स्वर्गात सन्मान मिळवतो.

विस्तारावयवं तेषां यथाशब्दं यथाश्रुतम्। कीर्त्त्यमानं निबोधध्वं सर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्

त्यांच्या कथा जशा ऐकल्या आणि सांगितल्या तशा विस्ताराने सांगितल्या जात आहेत; त्या सर्वांच्या कीर्ती वाढवतात, म्हणून लक्ष देऊन ऐका.

धन्यं यशस्यं शत्रुघ्नं स्वर्ग्यमायुर्विवर्धनम्। कीर्त्तनं स्थिरकीर्त्तीनां सर्वेषां पुण्यकारिणाम्

ही कथा पवित्र, कीर्ती वाढवणारी, शत्रूंचा नाश करणारी, स्वर्गप्राप्ती देणारी, आयुष्य वाढवणारी आणि सत्कर्म करणाऱ्यांची कीर्ती गाणारी आहे.

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च। वंशानुचरितञ्चेति पुराणं पंचलक्षणम्

सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशांची कृत्ये — ही पाच पुराणाची मुख्य लक्षणे आहेत.

कल्पेभ्योऽपि हि यः कल्पः शुचिभ्यो नियतः शुचिः। पुराणं सम्प्रवक्ष्यामि मारुतं वेदसम्मितम्

मी आता मारुतपुराण सांगणार आहे, जे वेदांनी मान्य केलेले, शुद्ध आणि सर्व कल्पांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

प्रबोधः प्रलयश्चैव स्थितिरुत्पत्तिरेव च। प्रक्रिया प्रथमः पादः कथ्यवस्तुपरिग्रहः

जागृती, प्रलय, स्थिती आणि उत्पत्ती — हे पहिल्या विभागात येतात, तसेच सांगायच्या विषयांची यादीही यात आहे.