वायुपुराणम्

स्तोत्रसत्रग्रहैर्देवान् पितृन् पित्र्यैश्च कर्मभिः। आनर्चुश्च यथाजाति गन्धर्वादीन् यथाविधि

स्तुती, यज्ञ आणि अर्पणांनी त्यांनी देव आणि पितर यांची पितृकर्मांनी पूजा केली, आणि गंधर्व व इतरांचे योग्य रीतीने सन्मान केले.

आराधयितुमिच्छन्तस्ततः कर्मान्तरेष्वथ। जगुः सामानि गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

पूजेची इच्छा असलेल्या गंधर्वांनी इतर विधींमध्ये साम गीते गायली आणि अप्सरांच्या समूहांनी नृत्य केले.

व्याजहुर्मुनयो वाचं चित्राक्षरपदां शुभाम्। मन्त्रादितत्त्वविद्वांसो जगदुश्च परस्परम्

मंत्र आणि इतर तत्त्वांचे जाणकार ऋषींनी सुंदर आणि विविध अक्षरांनी युक्त, शुभ वाणी बोलली आणि एकमेकांशी संवाद साधला.

वितण्डावचनाश्चैके निजघ्नुः प्रतिवादिनः। ऋषयस्तत्र विद्वांसः साङ्ख्यार्थन्यायकोविदाः

काही विद्वान ऋषींनी, सांख्य आणि न्याय यांचे तज्ञ, वादविवादासारख्या शब्दांनी आपल्या विरोधकांचे खंडन केले.

न तत्र दुरितं किंचिद्विदधुर्ब्रह्मराक्षसाः। न च यज्ञहनो दैत्या न च यज्ञमुषोऽसुराः

तेथे ब्रह्मराक्षसांनी कोणतेही पाप केले नाही; दैत्यांनी यज्ञ नष्ट केला नाही आणि असुरांनी यज्ञ चोरला नाही.

प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न तत्र समजायत। शक्तिप्रज्ञा क्रियायोगैर्विधिरासीत् स्वनुष्ठितः

तेथे ना प्रायश्चित्त झाले, ना वाईट कर्म घडले; कौशल्य, बुद्धी आणि योग्य कृती यांच्या जोरावर विधी नीट पार पडले.

एवं वितेनिरे सत्रं द्वादशाब्दं मनीषिणः। भृग्वाद्या ऋषयो धीरा ज्योतिष्टोमान् पृथक् पृथक्। चक्रिरे पृष्ठगमनान् सर्वानयुतदक्षिणान्

अशा प्रकारे भृगु वगैरे धीरज्ञानी ऋषींनी बारा वर्षांचे सत्र यज्ञ केला; प्रत्येकाने वेगवेगळे ज्योतिष्टोम यज्ञ केले आणि भरपूर दान दिले.

समाप्तयज्ञास्ते सर्वे वायुमेव महाधिपम्। पप्रच्छुरमितात्मानं भवद्भिर्यदहं द्विजाः। प्रणोदितश्च वंशार्थं स च तानब्रवीत्प्रभुः

सर्व संयमी ऋषींनी यज्ञ पूर्ण केल्यावर, त्यांनी महादेव वायूला विचारले, 'हे द्विजांनो, वंशासाठी तुम्ही आम्हाला जे सांगितले, त्यानुसार...' आणि प्रभूंनी त्यांना उत्तर दिले.

शिष्यः स्वयम्भुवो देवः सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी। अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यैर्यः समन्वितः

तो स्वयंभू देवाचा शिष्य आहे, सर्व काही प्रत्यक्ष पाहणारा आणि सर्वांचा स्वामी, ज्याच्याकडे अणिमा इत्यादी आठ सिद्धी आहेत.

तिर्यग्योन्यादिभिर्धर्मैः सर्वलोकान्बिभर्त्ति यः। सप्तस्कन्धादिकं शश्वत् प्लवते योजनाद्वरः

तो प्राणी वगैरे धर्मांनी सर्व लोकांचे पालन करतो; तो सात द्वीपांहून अधिक नेहमीच ओलांडतो आणि योजन मापापेक्षा पुढे जातो.

विषये नियता यस्य संस्थिताः सप्तका गणाः। व्यूहांस्त्रयाणां भूतानां कुर्वन् यश्च महाबलः। तेजसश्चात्त्युपध्यानन्दधातीमं शरीरिणम्

त्याच्या क्षेत्रात सात गट स्थिर आहेत; तो महाबलवान, तीन प्रकारच्या जीवांचे विभाग करतो आणि तेज, सूक्ष्मता व आनंद यामुळे देहधारकांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

प्राणाद्या वृत्तयः पञ्च करणानां च वृत्तिभिः। प्रेर्यमाणाः शरीराणां कुर्वते यास्तु धारणम्

प्राण वगैरे पाच वायू आणि इंद्रियांच्या क्रिया, जेव्हा प्रवृत्त होतात, तेव्हा त्या शरीराचे पालन करतात.

आकाशयोनिर्हि गुणः शब्दस्पर्शसमन्वितः। तैजसप्रकृतिश्चोक्तोऽप्ययं भावो मनीषिभिः

तो आकाशातून उत्पन्न झालेला, शब्द व स्पर्श या गुणांनी युक्त आहे; आणि ही प्रकृती तेजस्वी आहे, असे ज्ञानी म्हणतात.

तत्राभि मानी भगवान् वायुश्चातिक्रियात्मकः। वातारणिः समाख्यातः शब्दशास्त्रविशारदः

तेथे भगवंत वायू, अतिशय क्रियाशील, 'वातारणी' म्हणून ओळखला जातो आणि तो शब्दशास्त्राचा तज्ञ आहे.

भारत्या श्लक्ष्णया सर्वान् मुनीन् प्रह्लादयन्निव। पुराणज्ञः सुमनसः पुराणाश्रययुक्तया

तो कोमल वाणीने सर्व ऋषींना आनंद देतो, पुराणांचा जाणकार, उत्तम मनाचा आणि पुराणांच्या आधाराने युक्त आहे.

सूत उवाच।। महेश्वरायोत्तमवीर्यकर्मणे सुरर्षभायामितबुद्धितेजसे। सहस्रसूर्यानलवर्च्चसे नमस्त्रिलोकसंहारविसृष्टये नमः

सूते म्हणाले: महेश्वरांना, श्रेष्ठ पराक्रम असलेल्या, देवांमध्ये श्रेष्ठ, अमाप बुद्धी आणि तेज असलेल्या, ज्यांचे तेज हजार सूर्य व अग्नीप्रमाणे आहे, त्रैलोक्याचा निर्माण व संहार करणाऱ्या त्या प्रभूंना नमस्कार.

प्रजापतीन् लोकनमस्कृतां स्तथा स्वयम्भुरुद्रप्रभृतीन् महेश्वरान्। भृगुं मरीचिं परमेष्ठिनं मनुं रजस्तमोधर्ममथापि कश्यपम्

पृथ्वीवरील सर्वांनी पूजिलेल्या प्रजापती, स्वयंभू, रुद्र व इतर महेश्वर, भृगु, मरीचि, परमेष्ठी, मनु, रज, तमोगुणी आणि कश्यप यांना नमस्कार.

वसिष्ठदक्षात्रिपुलस्त्यकर्द्दमान् रुचिं विवस्वन्तमथापि च क्रतुम्। मुनिं तथैवाङ्गिरसं प्रजापतिं प्रणम्य मूर्ध्ना पुलहं च भावतः

वसिष्ठ, दक्ष, अत्रि, पुलस्त्य, कर्दम, रुचि, विवस्वान, क्रतु, तसेच अङ्गिरस ऋषी, प्रजापती आणि स्वभावतः पुलह यांना मस्तकाने वंदन.

तथैव चुक्रोधनमेकविंशतिं प्रजा विवृद्ध्यार्पितकार्यशासनम्। पुरातनानप्यपरांश्च शाश्वतांस्तथैव चान्यान् सगणानवस्थितान्

तसेच चुक्रोधन आणि एकवीस जण, लोकवृद्धीसाठी नेमलेले, प्राचीन आणि नंतरचे, शाश्वत आणि त्यांच्या समूहांसह असलेल्यांनाही नमस्कार.

तथैव चान्यानपि धैर्यशोभिनो मुनीन् बृहस्पत्युशनःपुरोगमान्। तपःशुभाचारऋषीन् दयान्वितान् प्रणम्य वक्ष्ये कलिपापनाशिनीम्

त्याचप्रमाणे, धैर्याने शोभणारे, बृहस्पती आणि उशनस यांच्यासारखे, शुद्ध आचरण असलेले, दयाळू ऋषी, त्यांना वंदन करून, मी आता कलियुगातील पाप नष्ट करणाऱ्या गोष्टी सांगतो.

प्रजापतेः सृष्टिमिमामनुत्तमां सुरेश देवर्षिगणैरलंकृताम्। शुबामतुल्यामनघामृषिप्रियां प्रजापतीनामपि चोल्बणार्च्चिषाम्

देवतांचा अधिपती, मी प्रजापतींच्या या श्रेष्ठ सृष्टीचे वर्णन करतो, जी देव आणि ऋषी यांच्या समूहांनी सुशोभित आहे, मंगलमय, अद्वितीय, निष्कळंक, ऋषीप्रिय आणि तेजस्वी प्रजापतींनाही प्रिय आहे.

तपोभृतां ब्रह्मदिनादिकालिकीं प्रभूतमाविष्कृतपौरुषश्रियम्। श्रुतौ स्मृतौ च प्रसृतामुदाहृतां परां पराणामनिलप्रकीर्त्तिताम्

ही सृष्टी, तपस्वी लोकांपासून ब्रह्मदेवाच्या दिवसाच्या सुरुवातीपासून निर्माण झालेली, विपुल आणि तेजस्वी सामर्थ्य दाखवणारी, वेद आणि स्मृतीमध्ये वर्णिलेली, आणि वायूने श्रेष्ठांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून घोषित केलेली आहे.

समासबन्धैर्नियतैर्यथातथं विशब्दनेनापि मनःप्रहर्षिणीम्। यस्याञ्च बद्धा प्रथमा प्रवृत्तिः प्राधानिकी चेश्वरकारिता च

संक्षिप्त आणि नीट बांधलेल्या शब्दांनी, मन आनंदी करणाऱ्या भाषेत, ज्यात पहिली आणि मुख्य कृती घडली, आणि ती प्रभूने घडवली.

यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्म प्रधानं प्रकृतिप्रसूतिः। आत्मा गुहा योनिरथापि चक्षुः क्षेत्रं ततैवामृतमक्षरञ्च

जे कारण म्हणून ओळखले जाते, जे मोजता येत नाही असे ब्रह्म, मुख्य तत्त्व, प्रकृतीचे मूळ, आत्मा, गुहा, गर्भ, डोळा, क्षेत्र, तसेच अमर आणि अक्षय — हे सर्व.

शुक्रं तपः सत्त्वमतिप्रकाशं तद्व्यष्टि नित्यं पुरुषं द्वितीयम्। तमप्रमेयं पुरुषेण युक्तं स्वयम्भुवा लोकपितामहेन

जे शुद्ध आहे, तप, सत्त्व, अत्यंत तेजस्वी, तेच वैयक्तिक, शाश्वत, दुसरे पुरुष, जे मोजता येत नाही, पुरुषाशी एकरूप, स्वयंभू, जगाचा पितामह यांच्याद्वारे.

उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकात् कालस्य योगान्निगमावधेश्च। क्षेत्रज्ञयुक्तान् नियतान्विकारान् लोकस्य सन्तानाविवृद्धिहेतून्। प्रकृत्यवस्था सुषुवे तथाष्टौ सङ्कल्पमात्रेण महेश्वरस्य

उत्पादनाची प्रवृत्ती, रजोगुणाचा अंश, काळाचा संयोग, वेदांनी ठरवलेली मर्यादा, क्षेत्रज्ञाशी जोडलेले, निश्चित आणि ठरलेले, जगाच्या वाढीचे कारण असलेले, असे आठ प्रकृतीचे अवस्थांचे निर्माण महेश्वराच्या इच्छेने झाले.

देवासुराद्रिद्रुमसागराणां मनुप्रजेशर्षिपितृद्विजानाम्। पिशाचयक्षोरगराक्षसानां ताराग्र हार्क्कर्क्षनिशाचराणाम्

देव, असुर, पर्वत, वृक्ष, समुद्र, मनु, प्रजापती, ऋषी, पितर, द्विज, पिशाच, यक्ष, सर्प, राक्षस, तारे, ग्रह, हार्क्कर्क्ष, आणि निशाचर —

मासर्त्तु संवत्सररात्र्यहानां दिक्कालयोगादियुगायनानाम्। वनौषधीनामपि वीरुधाञ्च जलौकसामप्सरसां पशूनाम्

मास, ऋतु, वर्ष, रात्र-दिवस, दिशा, काळ, युग, अयन, वनस्पती, औषधी, वेल, जलचर, अप्सरा, पशु —

विद्युत्सरिन्मेघविहङ्गमानां यत्सूक्ष्मगं यद्भुवि यद्वियत्स्थम्। यत्स्थावरं यत्र यदस्ति किञ्चित् सर्वस्य तस्यास्ति गतिर्विभक्तिः

विज, नद्या, मेघ, पक्षी, जे सूक्ष्म आहे, जे पृथ्वीवर आहे, जे आकाशात आहे, जे स्थिर आहे, जे कुठेही आहे — या सर्वांची दिशा आणि वेगळेपण आहे.