वायुपुराणम्

हिरण्मयं ततश्चक्रे यज्ञवाटं महात्मनाम्। विश्वकर्मा स्वयं देवो भावयन् लोकभावनम्

मग विश्वकर्मा या देवतेने, जो सृष्टीचा निर्माता आहे, त्या सोन्यापासून महान आत्म्यांसाठी यज्ञवाट बांधली.

बृहस्पतिस्ततस्तत्र तेषाममिततेजसाम्। ऐलः पुरूरवा भेजे तं देशं मृगयां चरन्

नंतर बृहस्पती आणि अयिल वंशातील पुरूरवा, हे अपार तेज असलेले, शिकार करत करत त्या प्रदेशात आले.

तं दृष्ट्वा महदाश्चार्यं यज्ञवाटं हिरण्मयम्। लोभेन हतविज्ञानस्तदादातुं प्रचक्रमे

त्या अद्भुत सोन्याच्या यज्ञवाटेला पाहून, त्याच्या मनात लोभ निर्माण झाला आणि तो ते मिळवण्यासाठी पुढे गेला.

नैमिषेयास्ततस्तस्य चुक्रुधुर्नृपतेर्भृशम्। निजघ्नुश्चापि संक्रुद्धाः कुशवज्रैर्मनीषिणः। ततो निशान्ते राजानं मुनयो दैवनोदिताः

मग नैमिषेय त्या राजावर फारच रागावले; संतप्त होऊन, त्या ज्ञानी लोकांनी कुशाच्या वज्रासारख्या पात्यांनी त्याला मारले. मग रात्रीच्या शेवटी, ऋषी दैवाच्या प्रेरणेने राजाजवळ गेले.

कुशवज्रैर्विनिष्पिष्टः स राजा व्यजहात्तनुम् । और्वशेयं ततस्तस्य पुत्रञ्चक्रुर्नृपं भुवि

कुशाच्या वज्रांनी पिळून, त्या राजाने देह सोडला; त्यानंतर उर्वशीच्या वंशजांनी त्याचा मुलगा पृथ्वीवर राजा केला.

नहुषस्य महात्मानं पितरं यं प्रचक्षते। स तेषु वर्त्तते सम्यग् धर्मशीलो महीपतिः। आयुरारोग्यमत्युग्रं तस्मिन् स नरसत्तमः

ज्याला नहुषाचा महान पिता म्हणतात, तो धर्मशील राजा त्यांच्यात राहतो, त्याला दीर्घायुष्य आणि उत्तम आरोग्य लाभले आहे, तो पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

सान्त्वयित्वा च राजानं ततो ब्रह्मविदां वराः। सत्रमारेभिरे कर्त्तुं यथावद्धर्मभूतये

राजाला समजावून, मग ब्रह्मज्ञान असलेल्या श्रेष्ठ लोकांनी धर्मासाठी योग्य रीतीने यज्ञ सुरू केला.

बभूव सत्रं तत्तेषां बह्वाश्चर्यं महात्मनाम्। विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव

त्यांचा तो यज्ञ फार अद्भुत आणि महान होता, जणू काही ते विश्वाची निर्मिती करायला निघाले आहेत, असे वाटत होते.

वैखानसैः प्रियसखैर्वालखिल्यैर्मरीचिकैः। अन्यैश्च मुनिभिर्जुष्टं सूर्यवैश्वानरप्रभैः

त्या यज्ञात वैखानस, प्रिय मित्र, वालखिल्य, मरीचिक, आणि इतर ऋषी, हे सगळे सूर्य आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, उपस्थित होते.

पितृदेवाप्सरःसिद्धैर्गन्धर्वोरगचारणैः। सम्भारैस्तु शुभैर्जुष्टं तैरेवेन्द्रसदो यथा

त्या यज्ञात पितर, देव, अप्सरा, सिद्ध, गंधर्व, नाग, आणि चारण, हे शुभ वस्तूंनी सजलेले, जणू इंद्राच्या सभेसारखे, उपस्थित होते.

स्तोत्रसत्रग्रहैर्देवान् पितृन् पित्र्यैश्च कर्मभिः। आनर्चुश्च यथाजाति गन्धर्वादीन् यथाविधि

स्तुती, यज्ञ आणि अर्पणांनी त्यांनी देव आणि पितर यांची पितृकर्मांनी पूजा केली, आणि गंधर्व व इतरांचे योग्य रीतीने सन्मान केले.

आराधयितुमिच्छन्तस्ततः कर्मान्तरेष्वथ। जगुः सामानि गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

पूजेची इच्छा असलेल्या गंधर्वांनी इतर विधींमध्ये साम गीते गायली आणि अप्सरांच्या समूहांनी नृत्य केले.

व्याजहुर्मुनयो वाचं चित्राक्षरपदां शुभाम्। मन्त्रादितत्त्वविद्वांसो जगदुश्च परस्परम्

मंत्र आणि इतर तत्त्वांचे जाणकार ऋषींनी सुंदर आणि विविध अक्षरांनी युक्त, शुभ वाणी बोलली आणि एकमेकांशी संवाद साधला.

वितण्डावचनाश्चैके निजघ्नुः प्रतिवादिनः। ऋषयस्तत्र विद्वांसः साङ्ख्यार्थन्यायकोविदाः

काही विद्वान ऋषींनी, सांख्य आणि न्याय यांचे तज्ञ, वादविवादासारख्या शब्दांनी आपल्या विरोधकांचे खंडन केले.

न तत्र दुरितं किंचिद्विदधुर्ब्रह्मराक्षसाः। न च यज्ञहनो दैत्या न च यज्ञमुषोऽसुराः

तेथे ब्रह्मराक्षसांनी कोणतेही पाप केले नाही; दैत्यांनी यज्ञ नष्ट केला नाही आणि असुरांनी यज्ञ चोरला नाही.

प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न तत्र समजायत। शक्तिप्रज्ञा क्रियायोगैर्विधिरासीत् स्वनुष्ठितः

तेथे ना प्रायश्चित्त झाले, ना वाईट कर्म घडले; कौशल्य, बुद्धी आणि योग्य कृती यांच्या जोरावर विधी नीट पार पडले.

एवं वितेनिरे सत्रं द्वादशाब्दं मनीषिणः। भृग्वाद्या ऋषयो धीरा ज्योतिष्टोमान् पृथक् पृथक्। चक्रिरे पृष्ठगमनान् सर्वानयुतदक्षिणान्

अशा प्रकारे भृगु वगैरे धीरज्ञानी ऋषींनी बारा वर्षांचे सत्र यज्ञ केला; प्रत्येकाने वेगवेगळे ज्योतिष्टोम यज्ञ केले आणि भरपूर दान दिले.

समाप्तयज्ञास्ते सर्वे वायुमेव महाधिपम्। पप्रच्छुरमितात्मानं भवद्भिर्यदहं द्विजाः। प्रणोदितश्च वंशार्थं स च तानब्रवीत्प्रभुः

सर्व संयमी ऋषींनी यज्ञ पूर्ण केल्यावर, त्यांनी महादेव वायूला विचारले, 'हे द्विजांनो, वंशासाठी तुम्ही आम्हाला जे सांगितले, त्यानुसार...' आणि प्रभूंनी त्यांना उत्तर दिले.

शिष्यः स्वयम्भुवो देवः सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी। अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यैर्यः समन्वितः

तो स्वयंभू देवाचा शिष्य आहे, सर्व काही प्रत्यक्ष पाहणारा आणि सर्वांचा स्वामी, ज्याच्याकडे अणिमा इत्यादी आठ सिद्धी आहेत.

तिर्यग्योन्यादिभिर्धर्मैः सर्वलोकान्बिभर्त्ति यः। सप्तस्कन्धादिकं शश्वत् प्लवते योजनाद्वरः

तो प्राणी वगैरे धर्मांनी सर्व लोकांचे पालन करतो; तो सात द्वीपांहून अधिक नेहमीच ओलांडतो आणि योजन मापापेक्षा पुढे जातो.

विषये नियता यस्य संस्थिताः सप्तका गणाः। व्यूहांस्त्रयाणां भूतानां कुर्वन् यश्च महाबलः। तेजसश्चात्त्युपध्यानन्दधातीमं शरीरिणम्

त्याच्या क्षेत्रात सात गट स्थिर आहेत; तो महाबलवान, तीन प्रकारच्या जीवांचे विभाग करतो आणि तेज, सूक्ष्मता व आनंद यामुळे देहधारकांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

प्राणाद्या वृत्तयः पञ्च करणानां च वृत्तिभिः। प्रेर्यमाणाः शरीराणां कुर्वते यास्तु धारणम्

प्राण वगैरे पाच वायू आणि इंद्रियांच्या क्रिया, जेव्हा प्रवृत्त होतात, तेव्हा त्या शरीराचे पालन करतात.

आकाशयोनिर्हि गुणः शब्दस्पर्शसमन्वितः। तैजसप्रकृतिश्चोक्तोऽप्ययं भावो मनीषिभिः

तो आकाशातून उत्पन्न झालेला, शब्द व स्पर्श या गुणांनी युक्त आहे; आणि ही प्रकृती तेजस्वी आहे, असे ज्ञानी म्हणतात.

तत्राभि मानी भगवान् वायुश्चातिक्रियात्मकः। वातारणिः समाख्यातः शब्दशास्त्रविशारदः

तेथे भगवंत वायू, अतिशय क्रियाशील, 'वातारणी' म्हणून ओळखला जातो आणि तो शब्दशास्त्राचा तज्ञ आहे.

भारत्या श्लक्ष्णया सर्वान् मुनीन् प्रह्लादयन्निव। पुराणज्ञः सुमनसः पुराणाश्रययुक्तया

तो कोमल वाणीने सर्व ऋषींना आनंद देतो, पुराणांचा जाणकार, उत्तम मनाचा आणि पुराणांच्या आधाराने युक्त आहे.

सूत उवाच।। महेश्वरायोत्तमवीर्यकर्मणे सुरर्षभायामितबुद्धितेजसे। सहस्रसूर्यानलवर्च्चसे नमस्त्रिलोकसंहारविसृष्टये नमः

सूते म्हणाले: महेश्वरांना, श्रेष्ठ पराक्रम असलेल्या, देवांमध्ये श्रेष्ठ, अमाप बुद्धी आणि तेज असलेल्या, ज्यांचे तेज हजार सूर्य व अग्नीप्रमाणे आहे, त्रैलोक्याचा निर्माण व संहार करणाऱ्या त्या प्रभूंना नमस्कार.

प्रजापतीन् लोकनमस्कृतां स्तथा स्वयम्भुरुद्रप्रभृतीन् महेश्वरान्। भृगुं मरीचिं परमेष्ठिनं मनुं रजस्तमोधर्ममथापि कश्यपम्

पृथ्वीवरील सर्वांनी पूजिलेल्या प्रजापती, स्वयंभू, रुद्र व इतर महेश्वर, भृगु, मरीचि, परमेष्ठी, मनु, रज, तमोगुणी आणि कश्यप यांना नमस्कार.

वसिष्ठदक्षात्रिपुलस्त्यकर्द्दमान् रुचिं विवस्वन्तमथापि च क्रतुम्। मुनिं तथैवाङ्गिरसं प्रजापतिं प्रणम्य मूर्ध्ना पुलहं च भावतः

वसिष्ठ, दक्ष, अत्रि, पुलस्त्य, कर्दम, रुचि, विवस्वान, क्रतु, तसेच अङ्गिरस ऋषी, प्रजापती आणि स्वभावतः पुलह यांना मस्तकाने वंदन.

तथैव चुक्रोधनमेकविंशतिं प्रजा विवृद्ध्यार्पितकार्यशासनम्। पुरातनानप्यपरांश्च शाश्वतांस्तथैव चान्यान् सगणानवस्थितान्

तसेच चुक्रोधन आणि एकवीस जण, लोकवृद्धीसाठी नेमलेले, प्राचीन आणि नंतरचे, शाश्वत आणि त्यांच्या समूहांसह असलेल्यांनाही नमस्कार.