वायुपुराणम्

विबुधा ईजिरे तत्र सहस्रं प्रतिवत्सरान्। भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत। कर्मणा तेन विख्यात नैमिषं मुनिपूजितम्

तिथे देवांनी हजार वर्षे यज्ञ केला; जिथे धर्माच्या चाकाचा कडा फिरूनही झिजला नाही; त्या कर्मामुळे, ऋषींच्या पूजेने नैमिष क्षेत्र प्रसिद्ध झाले.

यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धचारण सेविता। रोहिणी सुषुवे तत्र ततः सौम्योऽभवत् सुतः

जिथे सिद्ध आणि चारणांनी पूजलेली पवित्र गोमती नदी वाहते; तिथे रोहिणीने पुत्राला जन्म दिला, आणि तो सौम्य स्वभावाचा होता.

शक्तिर्ज्येष्ठः समभवद्वसिष्ठस्य महात्मनः। अरुन्धत्याः सुता यत्र शतमुत्तमतेजसः

वसिष्ठ या महात्म्याला ज्येष्ठ पुत्र शक्ती तिथे झाला; आणि अरुंधतीपासून तिथे शंभर तेजस्वी पुत्रांचा जन्म झाला.

कल्माषपादो नृपतिर्यत्र शप्तश्च शक्तिना। यत्र वैरं समभवद्विश्वामित्रवसिष्ठयोः

जिथे कल्माषपाद राजा शक्तिने शाप दिला गेला, आणि जिथे विश्वामित्र आणि वसिष्ठ यांच्यात वैर निर्माण झाले.

अदृश्यन्त्यां समभवन्मुनिर्यत्र पराशरः। पराभवो वसिष्ठस्य यस्मिन् जातेऽप्यवर्त्तत

जिथे अदृश्य संयोगातून पराशर ऋषी जन्मले, आणि जिथे वसिष्ठांचा पराभव त्याच्या जन्मानंतरही चालूच राहिला.

तत्र ते ईजिरे सत्रं नैमिषे ब्रह्मवादिनः। नैमिषे ईजिरे यत्र नैमिषेयास्ततः स्मृताः

तिथे ब्रह्मज्ञान असलेल्या लोकांनी नैमिषारण्यात यज्ञ केला; नैमिषारण्यात त्यांनी यज्ञ केल्यामुळे त्यांना नैमिषेय असे म्हणतात.

तत्सत्रमभवत्तेषां समा द्वादश धीमताम्। पुरूरवसि विक्रान्ते प्रशासति वसुन्धराम्

त्या ज्ञानी लोकांचा तो यज्ञ बारा वर्षे चालला, तेव्हा पुरूरवा हा पराक्रमी राजा पृथ्वीवर राज्य करत होता.

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन् पुरूरवाः। तुतोष नैव रत्नानां लोभादिति हि नः श्रुतम्

पुरूरवाने समुद्रातील अठरा बेटं जिंकली, पण रत्नांची इच्छा असूनही तो कधीच समाधानी झाला नाही — असं आम्ही ऐकलं आहे.

उर्वशी चकमे यं च देवहूतिप्रणोदिता। आजहार च तत्सत्रं स्वर्वेश्यासहसङ्गतः

उर्वशीला, देवहूतीच्या प्रेरणेने, त्याच्यावर प्रेम आलं आणि तिने त्याला त्या यज्ञस्थळी आणलं, जिथे तो स्वर्गाच्या राणीबरोबर एकत्र झाला.

तस्मिन्नरपतौ सत्रं नैमिषेयाः प्रचक्रिरे। यं गर्भे सुषुवे गङ्गा पावकाद्दीप्ततेजसम्। तदुल्बं पर्वते न्यस्तं हिरण्यं प्रत्यपद्यत

त्या राजाच्या काळात नैमिषेयांनी यज्ञ केला; गंगेने पावकापासून जो तेजस्वी पुत्र गर्भात धारण केला, त्याचा गर्भ पर्वतावर ठेवला असता तो सोनं झाला.

हिरण्मयं ततश्चक्रे यज्ञवाटं महात्मनाम्। विश्वकर्मा स्वयं देवो भावयन् लोकभावनम्

मग विश्वकर्मा या देवतेने, जो सृष्टीचा निर्माता आहे, त्या सोन्यापासून महान आत्म्यांसाठी यज्ञवाट बांधली.

बृहस्पतिस्ततस्तत्र तेषाममिततेजसाम्। ऐलः पुरूरवा भेजे तं देशं मृगयां चरन्

नंतर बृहस्पती आणि अयिल वंशातील पुरूरवा, हे अपार तेज असलेले, शिकार करत करत त्या प्रदेशात आले.

तं दृष्ट्वा महदाश्चार्यं यज्ञवाटं हिरण्मयम्। लोभेन हतविज्ञानस्तदादातुं प्रचक्रमे

त्या अद्भुत सोन्याच्या यज्ञवाटेला पाहून, त्याच्या मनात लोभ निर्माण झाला आणि तो ते मिळवण्यासाठी पुढे गेला.

नैमिषेयास्ततस्तस्य चुक्रुधुर्नृपतेर्भृशम्। निजघ्नुश्चापि संक्रुद्धाः कुशवज्रैर्मनीषिणः। ततो निशान्ते राजानं मुनयो दैवनोदिताः

मग नैमिषेय त्या राजावर फारच रागावले; संतप्त होऊन, त्या ज्ञानी लोकांनी कुशाच्या वज्रासारख्या पात्यांनी त्याला मारले. मग रात्रीच्या शेवटी, ऋषी दैवाच्या प्रेरणेने राजाजवळ गेले.

कुशवज्रैर्विनिष्पिष्टः स राजा व्यजहात्तनुम् । और्वशेयं ततस्तस्य पुत्रञ्चक्रुर्नृपं भुवि

कुशाच्या वज्रांनी पिळून, त्या राजाने देह सोडला; त्यानंतर उर्वशीच्या वंशजांनी त्याचा मुलगा पृथ्वीवर राजा केला.

नहुषस्य महात्मानं पितरं यं प्रचक्षते। स तेषु वर्त्तते सम्यग् धर्मशीलो महीपतिः। आयुरारोग्यमत्युग्रं तस्मिन् स नरसत्तमः

ज्याला नहुषाचा महान पिता म्हणतात, तो धर्मशील राजा त्यांच्यात राहतो, त्याला दीर्घायुष्य आणि उत्तम आरोग्य लाभले आहे, तो पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

सान्त्वयित्वा च राजानं ततो ब्रह्मविदां वराः। सत्रमारेभिरे कर्त्तुं यथावद्धर्मभूतये

राजाला समजावून, मग ब्रह्मज्ञान असलेल्या श्रेष्ठ लोकांनी धर्मासाठी योग्य रीतीने यज्ञ सुरू केला.

बभूव सत्रं तत्तेषां बह्वाश्चर्यं महात्मनाम्। विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव

त्यांचा तो यज्ञ फार अद्भुत आणि महान होता, जणू काही ते विश्वाची निर्मिती करायला निघाले आहेत, असे वाटत होते.

वैखानसैः प्रियसखैर्वालखिल्यैर्मरीचिकैः। अन्यैश्च मुनिभिर्जुष्टं सूर्यवैश्वानरप्रभैः

त्या यज्ञात वैखानस, प्रिय मित्र, वालखिल्य, मरीचिक, आणि इतर ऋषी, हे सगळे सूर्य आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, उपस्थित होते.

पितृदेवाप्सरःसिद्धैर्गन्धर्वोरगचारणैः। सम्भारैस्तु शुभैर्जुष्टं तैरेवेन्द्रसदो यथा

त्या यज्ञात पितर, देव, अप्सरा, सिद्ध, गंधर्व, नाग, आणि चारण, हे शुभ वस्तूंनी सजलेले, जणू इंद्राच्या सभेसारखे, उपस्थित होते.

स्तोत्रसत्रग्रहैर्देवान् पितृन् पित्र्यैश्च कर्मभिः। आनर्चुश्च यथाजाति गन्धर्वादीन् यथाविधि

स्तुती, यज्ञ आणि अर्पणांनी त्यांनी देव आणि पितर यांची पितृकर्मांनी पूजा केली, आणि गंधर्व व इतरांचे योग्य रीतीने सन्मान केले.

आराधयितुमिच्छन्तस्ततः कर्मान्तरेष्वथ। जगुः सामानि गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

पूजेची इच्छा असलेल्या गंधर्वांनी इतर विधींमध्ये साम गीते गायली आणि अप्सरांच्या समूहांनी नृत्य केले.

व्याजहुर्मुनयो वाचं चित्राक्षरपदां शुभाम्। मन्त्रादितत्त्वविद्वांसो जगदुश्च परस्परम्

मंत्र आणि इतर तत्त्वांचे जाणकार ऋषींनी सुंदर आणि विविध अक्षरांनी युक्त, शुभ वाणी बोलली आणि एकमेकांशी संवाद साधला.

वितण्डावचनाश्चैके निजघ्नुः प्रतिवादिनः। ऋषयस्तत्र विद्वांसः साङ्ख्यार्थन्यायकोविदाः

काही विद्वान ऋषींनी, सांख्य आणि न्याय यांचे तज्ञ, वादविवादासारख्या शब्दांनी आपल्या विरोधकांचे खंडन केले.

न तत्र दुरितं किंचिद्विदधुर्ब्रह्मराक्षसाः। न च यज्ञहनो दैत्या न च यज्ञमुषोऽसुराः

तेथे ब्रह्मराक्षसांनी कोणतेही पाप केले नाही; दैत्यांनी यज्ञ नष्ट केला नाही आणि असुरांनी यज्ञ चोरला नाही.

प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न तत्र समजायत। शक्तिप्रज्ञा क्रियायोगैर्विधिरासीत् स्वनुष्ठितः

तेथे ना प्रायश्चित्त झाले, ना वाईट कर्म घडले; कौशल्य, बुद्धी आणि योग्य कृती यांच्या जोरावर विधी नीट पार पडले.

एवं वितेनिरे सत्रं द्वादशाब्दं मनीषिणः। भृग्वाद्या ऋषयो धीरा ज्योतिष्टोमान् पृथक् पृथक्। चक्रिरे पृष्ठगमनान् सर्वानयुतदक्षिणान्

अशा प्रकारे भृगु वगैरे धीरज्ञानी ऋषींनी बारा वर्षांचे सत्र यज्ञ केला; प्रत्येकाने वेगवेगळे ज्योतिष्टोम यज्ञ केले आणि भरपूर दान दिले.

समाप्तयज्ञास्ते सर्वे वायुमेव महाधिपम्। पप्रच्छुरमितात्मानं भवद्भिर्यदहं द्विजाः। प्रणोदितश्च वंशार्थं स च तानब्रवीत्प्रभुः

सर्व संयमी ऋषींनी यज्ञ पूर्ण केल्यावर, त्यांनी महादेव वायूला विचारले, 'हे द्विजांनो, वंशासाठी तुम्ही आम्हाला जे सांगितले, त्यानुसार...' आणि प्रभूंनी त्यांना उत्तर दिले.

शिष्यः स्वयम्भुवो देवः सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी। अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यैर्यः समन्वितः

तो स्वयंभू देवाचा शिष्य आहे, सर्व काही प्रत्यक्ष पाहणारा आणि सर्वांचा स्वामी, ज्याच्याकडे अणिमा इत्यादी आठ सिद्धी आहेत.