वायुपुराणम्

अभ्यसन्निममध्यायं साक्षात् प्रोक्तं स्वयम्भुवा। आपदं प्राप्य मुच्येत यथेष्टां प्राप्नुयाद्घतिम्

हा अध्याय, जो स्वतः ब्रह्मदेवाने सांगितला आहे, वारंवार अभ्यासल्याने संकटातून मुक्ती मिळते आणि इच्छित स्थान प्राप्त होते.

यस्मात् पुरा ह्यनतीदं पुराणं तेन तत् स्मृतम्। निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते

हे पुराण फार पूर्वी तयार झाले म्हणून याला 'पुराण' असे म्हणतात; आणि जो याचा अर्थ जाणतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

नारायणः सर्वमिदं विश्वं व्याप्य प्रवर्त्तते। तस्यापि जगतः स्रष्टुः स्रष्टा देवो महेश्वरः

नारायण साऱ्या विश्वात व्यापून ते चालवतो; आणि या जगाचा सृष्टीकर्ता असलेल्या त्याच्याही सृष्टीकर्ते म्हणजे देव महेश्वर आहेत.

अतश्च संक्षेपमिमं श्रृणुध्वं महेश्वरः सर्वमिदं पुराणम्। स सर्गकाले च करोति सर्गान् संहारकाले पुनराददीत

म्हणून हे संक्षिप्त ऐका: महेश्वर हेच हे सर्व पुराण आहेत; सृष्टीच्या वेळी ते सृष्टी करतात आणि संहाराच्या वेळी ती पुन्हा आपल्यात घेतात.

शुक उवाच।। प्रत्यब्रुवन् पुनः सूतमृषयस्ते तपोधनाः। कुत्र सत्रं समभवत् तेषामद्भुतकर्मणाम्

शुक म्हणाला: पुन्हा त्या तपस्वी ऋषींनी सूताला विचारले, 'त्या अद्भुत कर्म करणाऱ्यांचे यज्ञकर्म कुठे झाले होते?'

कियन्तं चैव तत्कालं कथं च समवर्त्तत। आचचक्ष पुराणं च कथं तेभ्यः प्रभञ्चनः

'ते यज्ञ किती काळ चालले आणि कसे पार पडले? प्रभंजनाने त्यांना हे पुराण कसे सांगितले?'

आचक्ष्व विस्तरेणेदं परं कौतूहलं हि नः। इति सन्नोदितः सूतः प्रत्युवाच शुभं वचः

'हे सर्व आम्हाला सविस्तर सांग, कारण आम्हाला फारच कुतूहल आहे.' असे विचारल्यावर सूताने शुभ वचन सांगितली.

श्रृणुध्वं यत्र ते धीरा ईजिरे सत्रमुत्तमम्। यावन्तं चाभवत् कालं यथा च समवर्तत

'जिथे त्या ज्ञानी ऋषींनी श्रेष्ठ यज्ञ केला, तो किती काळ चालला आणि कसा पार पडला, ते ऐका.'

सिसृक्षमाणा विश्वं हि यत्र विश्वसृजः पुरा। सत्रं हि ईजिरे पुण्यं सहस्रं परिवत्सरान्

जिथे विश्वाची निर्मिती करायची इच्छा असलेल्या विश्वकर्त्यांनी पूर्वी हजार वर्षे पुण्य यज्ञ केला.

तपो गृहपतिर्यत्र ब्रह्मा ब्रह्माऽभवत् स्वयम्। इलाया यत्र पत्नीत्वं शामित्रं यत्र बुद्धिमान्। मृत्युश्चक्रे महातेजास्तस्मिन् सत्रे महात्मनाम्

जिथे तप नावाचा गृहस्थ स्वतः ब्रह्मा झाला; जिथे इला पत्नी झाली; जिथे बुद्धिमान शमित्र होता; आणि जिथे महातेजस्वी मृत्यू त्या महान आत्म्यांच्या यज्ञात सहभागी झाला.

विबुधा ईजिरे तत्र सहस्रं प्रतिवत्सरान्। भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत। कर्मणा तेन विख्यात नैमिषं मुनिपूजितम्

तिथे देवांनी हजार वर्षे यज्ञ केला; जिथे धर्माच्या चाकाचा कडा फिरूनही झिजला नाही; त्या कर्मामुळे, ऋषींच्या पूजेने नैमिष क्षेत्र प्रसिद्ध झाले.

यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धचारण सेविता। रोहिणी सुषुवे तत्र ततः सौम्योऽभवत् सुतः

जिथे सिद्ध आणि चारणांनी पूजलेली पवित्र गोमती नदी वाहते; तिथे रोहिणीने पुत्राला जन्म दिला, आणि तो सौम्य स्वभावाचा होता.

शक्तिर्ज्येष्ठः समभवद्वसिष्ठस्य महात्मनः। अरुन्धत्याः सुता यत्र शतमुत्तमतेजसः

वसिष्ठ या महात्म्याला ज्येष्ठ पुत्र शक्ती तिथे झाला; आणि अरुंधतीपासून तिथे शंभर तेजस्वी पुत्रांचा जन्म झाला.

कल्माषपादो नृपतिर्यत्र शप्तश्च शक्तिना। यत्र वैरं समभवद्विश्वामित्रवसिष्ठयोः

जिथे कल्माषपाद राजा शक्तिने शाप दिला गेला, आणि जिथे विश्वामित्र आणि वसिष्ठ यांच्यात वैर निर्माण झाले.

अदृश्यन्त्यां समभवन्मुनिर्यत्र पराशरः। पराभवो वसिष्ठस्य यस्मिन् जातेऽप्यवर्त्तत

जिथे अदृश्य संयोगातून पराशर ऋषी जन्मले, आणि जिथे वसिष्ठांचा पराभव त्याच्या जन्मानंतरही चालूच राहिला.

तत्र ते ईजिरे सत्रं नैमिषे ब्रह्मवादिनः। नैमिषे ईजिरे यत्र नैमिषेयास्ततः स्मृताः

तिथे ब्रह्मज्ञान असलेल्या लोकांनी नैमिषारण्यात यज्ञ केला; नैमिषारण्यात त्यांनी यज्ञ केल्यामुळे त्यांना नैमिषेय असे म्हणतात.

तत्सत्रमभवत्तेषां समा द्वादश धीमताम्। पुरूरवसि विक्रान्ते प्रशासति वसुन्धराम्

त्या ज्ञानी लोकांचा तो यज्ञ बारा वर्षे चालला, तेव्हा पुरूरवा हा पराक्रमी राजा पृथ्वीवर राज्य करत होता.

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन् पुरूरवाः। तुतोष नैव रत्नानां लोभादिति हि नः श्रुतम्

पुरूरवाने समुद्रातील अठरा बेटं जिंकली, पण रत्नांची इच्छा असूनही तो कधीच समाधानी झाला नाही — असं आम्ही ऐकलं आहे.

उर्वशी चकमे यं च देवहूतिप्रणोदिता। आजहार च तत्सत्रं स्वर्वेश्यासहसङ्गतः

उर्वशीला, देवहूतीच्या प्रेरणेने, त्याच्यावर प्रेम आलं आणि तिने त्याला त्या यज्ञस्थळी आणलं, जिथे तो स्वर्गाच्या राणीबरोबर एकत्र झाला.

तस्मिन्नरपतौ सत्रं नैमिषेयाः प्रचक्रिरे। यं गर्भे सुषुवे गङ्गा पावकाद्दीप्ततेजसम्। तदुल्बं पर्वते न्यस्तं हिरण्यं प्रत्यपद्यत

त्या राजाच्या काळात नैमिषेयांनी यज्ञ केला; गंगेने पावकापासून जो तेजस्वी पुत्र गर्भात धारण केला, त्याचा गर्भ पर्वतावर ठेवला असता तो सोनं झाला.

हिरण्मयं ततश्चक्रे यज्ञवाटं महात्मनाम्। विश्वकर्मा स्वयं देवो भावयन् लोकभावनम्

मग विश्वकर्मा या देवतेने, जो सृष्टीचा निर्माता आहे, त्या सोन्यापासून महान आत्म्यांसाठी यज्ञवाट बांधली.

बृहस्पतिस्ततस्तत्र तेषाममिततेजसाम्। ऐलः पुरूरवा भेजे तं देशं मृगयां चरन्

नंतर बृहस्पती आणि अयिल वंशातील पुरूरवा, हे अपार तेज असलेले, शिकार करत करत त्या प्रदेशात आले.

तं दृष्ट्वा महदाश्चार्यं यज्ञवाटं हिरण्मयम्। लोभेन हतविज्ञानस्तदादातुं प्रचक्रमे

त्या अद्भुत सोन्याच्या यज्ञवाटेला पाहून, त्याच्या मनात लोभ निर्माण झाला आणि तो ते मिळवण्यासाठी पुढे गेला.

नैमिषेयास्ततस्तस्य चुक्रुधुर्नृपतेर्भृशम्। निजघ्नुश्चापि संक्रुद्धाः कुशवज्रैर्मनीषिणः। ततो निशान्ते राजानं मुनयो दैवनोदिताः

मग नैमिषेय त्या राजावर फारच रागावले; संतप्त होऊन, त्या ज्ञानी लोकांनी कुशाच्या वज्रासारख्या पात्यांनी त्याला मारले. मग रात्रीच्या शेवटी, ऋषी दैवाच्या प्रेरणेने राजाजवळ गेले.

कुशवज्रैर्विनिष्पिष्टः स राजा व्यजहात्तनुम् । और्वशेयं ततस्तस्य पुत्रञ्चक्रुर्नृपं भुवि

कुशाच्या वज्रांनी पिळून, त्या राजाने देह सोडला; त्यानंतर उर्वशीच्या वंशजांनी त्याचा मुलगा पृथ्वीवर राजा केला.

नहुषस्य महात्मानं पितरं यं प्रचक्षते। स तेषु वर्त्तते सम्यग् धर्मशीलो महीपतिः। आयुरारोग्यमत्युग्रं तस्मिन् स नरसत्तमः

ज्याला नहुषाचा महान पिता म्हणतात, तो धर्मशील राजा त्यांच्यात राहतो, त्याला दीर्घायुष्य आणि उत्तम आरोग्य लाभले आहे, तो पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

सान्त्वयित्वा च राजानं ततो ब्रह्मविदां वराः। सत्रमारेभिरे कर्त्तुं यथावद्धर्मभूतये

राजाला समजावून, मग ब्रह्मज्ञान असलेल्या श्रेष्ठ लोकांनी धर्मासाठी योग्य रीतीने यज्ञ सुरू केला.

बभूव सत्रं तत्तेषां बह्वाश्चर्यं महात्मनाम्। विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव

त्यांचा तो यज्ञ फार अद्भुत आणि महान होता, जणू काही ते विश्वाची निर्मिती करायला निघाले आहेत, असे वाटत होते.

वैखानसैः प्रियसखैर्वालखिल्यैर्मरीचिकैः। अन्यैश्च मुनिभिर्जुष्टं सूर्यवैश्वानरप्रभैः

त्या यज्ञात वैखानस, प्रिय मित्र, वालखिल्य, मरीचिक, आणि इतर ऋषी, हे सगळे सूर्य आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, उपस्थित होते.