वायुपुराणम्

आत्मनः प्रतिरूपाणि परेषाञ्च सहस्रशः। कुर्याद्योगबलम्प्राप्य तैश्च सर्वैः सहाचरेत् ।। ५.

योगाची शक्ती मिळवून, एखादा स्वतःची आणि इतरांची हजारो रूपं निर्माण करू शकतो आणि त्या सर्वांसोबत वावरू शकतो.

प्राप्नुयाद्विषयाश्चैव तथैवोग्रतपश्चरन् । संहरेच्च पुनः सर्वान् सूर्यतेजो गुणानिव ।। ५.

तो विषयही मिळवू शकतो आणि तसाच कठोर तप करून, जसा सूर्याच्या तेजाचे गुण पुन्हा एकत्र येतात, तसा सर्वांना पुन्हा एकत्र करू शकतो.

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नैमिषेयास्तपस्विनः। पप्रच्छुऋषयः श्रेष्ठं वचनस्य यथाक्रमम् ।। ६.

ही वचने ऐकल्यावर नैमिषारण्यातील तपस्वी ऋषींनी, त्या वचनानुसार, श्रेष्ठ ऋषीला विचारले.

सप्तस्विह कथं देवा जाता मन्वन्तरेष्विह। इन्द्रविष्णुप्रधानास्ते आदित्यास्तु महौजसः। एतत् प्रब्रूहि नः सर्वं विस्तराद्रोमहर्षण ।। ६.

या मन्वंतरांत सात देव कसे जन्मले, इंद्र आणि विष्णू प्रमुख, आणि बलवान आदित्य कसे निर्माण झाले, हे सर्व विस्ताराने सांग, रोमहर्षण.

एव मुक्तस्तदा सूतो विनयी ब्रह्मवादिभिः। उवाच वदतां श्रेष्ठो यथा पृष्टो महर्षिभिः ।। ६.

असं म्हटल्यावर, नम्र सूत, ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, महर्षींनी विचारल्याप्रमाणे बोलू लागला.

व्रह्मणो वै मुखात् सृष्टा यथा देवाः प्रजेप्सया। सर्व मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वतरेष्विह ।। ६.

ब्रह्मदेवाच्या तोंडातून, सृष्टीसाठी देव निर्माण झाले; या सर्वांना या मन्वंतरांत मंत्रमय देह असलेले मानले जाते.

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम्। आकूतः प्रथमस्तेषां ततस्त्वाकूतिरेव च ।। ६.

दर्श, पौर्णमास, बृहद् आणि रथंतर; त्यात प्रथम आकूती, मग पुन्हा आकूतीच.

वित्तिश्चैव सुवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च। अधीष्टस्तु ततो ज्ञेयः अधीतिश्चैव तत्त्वतः। विज्ञातिश्चैव विज्ञातो मानवो ये च द्वादश ।। ६.

वित्ती, सुवित्ती, आकूती आणि कूती; त्यानंतर अधिष्ठ, आणि खरे अर्थाने अधीती; तसेच विज्ञाती आणि विज्ञात, हे बाराही मनू.

ज्ञेयो द्वादशपुत्रश्च यश्चाब्देन समाजयेत्। तं दृष्ट्वा चाब्रवीद्ब्रह्मा जया देवानसूयत ।। ६.

हे बारा पुत्र ओळखावेत, आणि जो त्यांना एका वर्षात एकत्र करतो, त्याला पाहून ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देव जन्मावेत.'

दारा ग्रिहोत्रसंयोगे मिथ्यामारभतेति च। एवमुक्त्वा तु तं व्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।। ६.

पत्नी आणि गृहयज्ञ यांच्या संयोगात चुकीने आरंभ केला; असं सांगून ब्रह्मदेव तिथेच अदृश्य झाले.

ततस्ते नाभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं परमेष्ठिनः। सत्यस्येह तु कर्माणि वाङ्मनः कर्मजानि तु ।। ६.

मग त्यांनी परमेश्वराच्या त्या वचनाचं स्वागत केलं नाही; इथे सत्याची कर्मे म्हणजे वाणी, मन आणि कृतीतून जन्मलेली असतात.

य एवाप्यवतिष्ठन्ते दोषं दृष्ट्वा तु कर्मसु। क्षयातिशययुक्तन्तु ते दृष्ट्वा कर्मणां फलम् ।। ६.

जे लोक कर्मात दोष पाहून, कर्माच्या फळात क्षय आणि वाढ पाहतात, तेच राहतात.

जुगुप्सन्तः प्रसूतिञ्च निस्तन्द्रा निर्ममाभवन्। अजस्रं कांक्षमाणास्ते विरक्ता दोषदर्शिनः ।। ६.

जन्माला तिटकारा देऊन, ते थकले नाहीत आणि काहीही आपलं असं मानलं नाही; नेहमीच काहीतरी हवं असं वाटत असूनही, दोष पाहून ते विरक्त झाले.

अर्थं धर्मञ्च कामञ्च हित्वा ते वै व्यवस्थिताः। पौरुषं ज्ञानमास्थाय तेजः संक्षिप्य चास्थिताः ।। ६.

धन, धर्म आणि इच्छा या सर्वांचा त्याग करून, त्यांनी स्वतःच्या बळावर आणि ज्ञानावर विश्वास ठेवला, आणि आपली ऊर्जा आवरली.

तेषाञ्च तमभिप्रायं ज्ञात्वा ब्रह्मा चुकोप ह। तानब्रवीत्तदा ब्रह्मा निरुत्साहात् सुरानथ ।। ६.

त्यांचा हेतू ओळखून ब्रह्मदेव रागावले; मग उत्साह न ठेवता, ब्रह्मदेवांनी त्या देवांना सांगितले.

प्रजार्थमिह यूयं वै प्रजास्रष्टाऽस्मि नान्यथा। प्रसूयध्वं जयघ्वञ्चेत्युक्तवानस्मि यत् पुरा ।। ६.

सृष्टीसाठीच तुम्ही येथे आहात; मी प्रजांचा सर्जनकर्ता आहे, दुसऱ्या कारणासाठी नाही. मी पूर्वीच तुम्हाला सांगितले होते—'संतती वाढवा आणि विजय मिळवा.'

यस्माद्वाक्यमनादृत्य मम वैराग्यमास्थिताः। जुगुप्समानाः स्वं जन्म सन्ततिं नाभि नन्दथ ।। ६.

माझे शब्द दुर्लक्षित करून, तुम्ही वैराग्य स्वीकारले आणि स्वतःच्या जन्माचा तिरस्कार केला, म्हणून तुम्ही आपल्या संततीत आनंद मानला नाही.

कर्मणाञ्च कृतो न्यासो ह्यमृतत्त्वाभिकांक्षया। तस्माद्यूयमनादृत्य सप्तकृत्वस्तु यास्यथ ।। ६.

अमृतत्वाची इच्छा धरून, तुम्ही कर्माचा त्याग केला; म्हणून माझा अपमान करून, तुम्ही सात वेळा या जगातून जाल.

ते शप्ता ब्रह्मणा देवा जयास्तं वै प्रसादयन्। क्षमास्माकं महादेव यदज्ञानात् कृतं विभो ।। ६.

ब्रह्मदेवांनी शाप दिल्यावर, देवांनी जयाला शांत करण्याचा प्रयत्न केला आणि म्हणाले, 'महादेव, अज्ञानामुळे आमच्याकडून जे काही घडले, त्यासाठी आम्हाला माफ करा.'

प्रणिपत्य सानुनयं ब्रह्मा तानब्रवीत् पुनः। लोके मयाननुज्ञातः कः स्वातन्त्र्यमिहार्हसि ।। ६.

नम्रतेने वाकून, ब्रह्मदेवांनी पुन्हा त्यांना विचारले, 'या जगात माझ्या परवानगीशिवाय कोणाला स्वातंत्र्य मिळू शकते?'

मया परिगतं सर्वं कथमच्छन्दतो मम। प्रतिपत्स्यन्ति भूतानि शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।। ६.

सर्व काही मी व्यापले आहे, मग जीव आपली इच्छा असेल तसे, चांगले किंवा वाईट, कसे वागू शकतील?

लोके यदस्ति किञ्चिद्वै सत्त्वासत्त्वव्यवस्थितम्। बुद्ध्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोकेऽतिसन्धयेत् ।। ६.

या जगात जे काही आहे, ते सत्त्व असो वा नसावं, ते सर्व माझ्या बुद्धी आणि आत्म्याने व्यापले आहे; मग या जगात मला कोण ओलांडू शकतो?

भूतानां तर्कितं यच्च यच्चाप्येषां विधारितम्। तथा विचारितं यच्च तत्सर्वं विदितं मम ।। ६.

जीवांनी जे काही विचारले, ठरवले किंवा मनाशी ठरवले, ते सर्व मला माहीत आहे.

मया स्थितमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम्। आशामयेन तत्त्वेन कथं छेत्तुमिहोत्सहे ।। ६.

हे सर्व जग, स्थावर आणि जंगम, मी त्याच्या खऱ्या स्वरूपात स्थापन केले आहे; मग मी ते नष्ट करण्याची इच्छा कशी ठेवू?

यस्माच्चाहं विवृत्तो वै सर्गार्थमिह नान्यथा। इह कर्माण्यनारभ्य को मे छन्दाद्विमोक्ष्यते ।। ६.

मी सृष्टीसाठी येथे प्रकट झालो आहे, दुसऱ्या कारणासाठी नाही; येथे कर्म न करता, कोण माझ्या इच्छेने मुक्त होईल?

परिभाष्य ततो देवान् जयान् वै नष्टचेतसः। अब्रवीत्स पुनस्तान् वै धृतान् दण्डे प्रजापतिः ।। ६.

मग, देवांचा तिरस्कार करून, जयाने पुन्हा त्यांना सांगितले, जे प्रजापतीच्या शिस्तीत होते आणि ज्यांचे मन भरकटले होते.

यस्मान्ममाभिसन्धाय सन्न्यासो वः कृतः पुरा। यस्मात्स विफलोऽयन्नो ह्यपारस्त्वेष यः कृतः। भविताऽतः सुखोदर्को देवा भावेषु जायताम् ।। ६.

कारण तुम्ही पूर्वी माझा विचार करून संन्यास घेतला, आणि तो निष्फळ व अपूर्ण राहिला; म्हणून, देवांनो, पुढील जन्मांत तुम्हाला सुख मिळेल.

आत्मच्छन्देन वो जन्म भविष्यति सुरोत्तमाः। मन्वन्तरेषु संमूढाः षट्‌सु सर्वे गमिष्यथ ।। ६.

देवतांनो, तुमचा जन्म तुमच्या इच्छेने होईल; पण सहा मन्वंतरांत तुम्ही सर्व भ्रमित व्हाल.

वैवस्वतान्तेषु सुरास्तथा स्वायम्भुवादिषु। तान् ज्ञात्वा ब्रह्मणा तत्र श्लोको गीतः पुरातनः ।। ६.

वैवस्वत आणि इतर मन्वंतरांच्या शेवटी, हे जाणून ब्रह्मदेवांनी तेथे एक प्राचीन श्लोक म्हटला.