वायुपुराणम्

तदा वै नैमिषेयाणां सत्रे द्वादशवार्षिके। यथा विवदमानस्तु ऐडः संस्थापितस्तु तैः

तेव्हा नैमिषातील ऋषींच्या बारा वर्षांच्या यज्ञात, वाद होत असताना, त्यांनी ऐडाचा स्थापन केला.

जनयित्वा त्वरण्यान्ते ऐडपुत्रं यथायुषम्। समापयित्वा तत्सत्रमायुषं पर्युपासते

वनाच्या टोकावर ऐडाचा दीर्घायुषी पुत्र जन्माला घातला; आणि तो यज्ञ पूर्ण करून, त्याच्या आयुष्यभर त्याची सेवा केली.

एतत्सर्वं यथावृत्तं व्याख्यातं द्विजसत्तमाः। ऋषीणां परमं चात्र लोकतन्त्रमनुत्तमम्

हे सर्व जसे घडले तसे सांगितले गेले आहे, हे श्रेष्ठ द्विजजनांनो; आणि येथे ऋषींची सर्वोच्च, अद्वितीय परंपरा सांगितली आहे.

ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुराणं ज्ञानमुत्तमम्। अवतारश्च रुद्रस्य द्विजानुग्रहकारणात्

ब्रह्मदेवांनी पूर्वी सांगितलेले ते पुरातन, श्रेष्ठ ज्ञान आणि द्विजांच्या कल्याणासाठी रुद्राचा अवतार यांचा उल्लेख आहे.

तथा पाशुपता योगाः स्थानानाञ्चैव कीर्त्तनम्। लिङ्गोद्भवस्य देवस्य नीलकण्ठत्वमेव च

तसेच पाशुपत योग, तीर्थस्थानांची कीर्ती, लिंगस्वरूप देवाचा प्रादुर्भाव आणि नीलकंठपदाची प्राप्ती यांचे वर्णन आहे.

कथ्यते यत्र विप्राणां वायुना ब्रह्मवादिना। धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं पापप्रणाशनम्। कीर्त्तनं श्रवणं चास्य धारणञ्च विशेषतः

जिथे वायू ब्रह्मज्ञान सांगणारा म्हणून ब्राह्मणांना हे पुराण सांगतो, तिथे याचे कीर्तन, ऐकणे आणि विशेषतः लक्षात ठेवणे हे सर्व भाग्यदायक, कीर्ती वाढवणारे, दीर्घायुष्य देणारे, पुण्य मिळवणारे आणि पापांचा नाश करणारे असते.

अनेन हि क्रमेणेदं पुराणं संप्रचक्ष्यते। सुखमर्थः समासेन महानप्युपलभ्यते। तस्मात् किञ्चित्सुमुद्दिश्य पश्चाद्वक्ष्यामि विस्तरम्

या पद्धतीने हे पुराण सांगितले जाईल; त्याचा अर्थ थोडक्यात सहज समजतो, आणि मोठा गूढार्थही मिळतो; म्हणून मी थोडक्यात सांगून, नंतर सविस्तर सांगीन.

पादमाद्यमिदं सम्यक् योऽधीयीत जितेन्द्रियः। तेनाधीतं पुराणं तत् सर्वं नास्त्यत्र संशयः

जो मनावर ताबा ठेवून हा पहिला अध्याय नीट शिकतो, त्याने जणू संपूर्ण पुराणच शिकले, यात काहीच शंका नाही.

यो विद्याच्चतुरो वेदान् साङ्‌गोपनिषदो द्विजः। न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः

जो द्विज चारही वेद, त्यांचे उपवेद आणि उपनिषद जाणतो, पण पुराण जाणत नाही, तो खरा विद्वान समजला जात नाही.

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्। बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति

वेदाला इतिहास आणि पुराण यांच्याने पूरक करावे; कारण वेदाला भीती वाटते की, थोडेच ऐकणाऱ्यामुळे 'हा मला चुकीने समजेल'.

अभ्यसन्निममध्यायं साक्षात् प्रोक्तं स्वयम्भुवा। आपदं प्राप्य मुच्येत यथेष्टां प्राप्नुयाद्घतिम्

हा अध्याय, जो स्वतः ब्रह्मदेवाने सांगितला आहे, वारंवार अभ्यासल्याने संकटातून मुक्ती मिळते आणि इच्छित स्थान प्राप्त होते.

यस्मात् पुरा ह्यनतीदं पुराणं तेन तत् स्मृतम्। निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते

हे पुराण फार पूर्वी तयार झाले म्हणून याला 'पुराण' असे म्हणतात; आणि जो याचा अर्थ जाणतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

नारायणः सर्वमिदं विश्वं व्याप्य प्रवर्त्तते। तस्यापि जगतः स्रष्टुः स्रष्टा देवो महेश्वरः

नारायण साऱ्या विश्वात व्यापून ते चालवतो; आणि या जगाचा सृष्टीकर्ता असलेल्या त्याच्याही सृष्टीकर्ते म्हणजे देव महेश्वर आहेत.

अतश्च संक्षेपमिमं श्रृणुध्वं महेश्वरः सर्वमिदं पुराणम्। स सर्गकाले च करोति सर्गान् संहारकाले पुनराददीत

म्हणून हे संक्षिप्त ऐका: महेश्वर हेच हे सर्व पुराण आहेत; सृष्टीच्या वेळी ते सृष्टी करतात आणि संहाराच्या वेळी ती पुन्हा आपल्यात घेतात.

शुक उवाच।। प्रत्यब्रुवन् पुनः सूतमृषयस्ते तपोधनाः। कुत्र सत्रं समभवत् तेषामद्भुतकर्मणाम्

शुक म्हणाला: पुन्हा त्या तपस्वी ऋषींनी सूताला विचारले, 'त्या अद्भुत कर्म करणाऱ्यांचे यज्ञकर्म कुठे झाले होते?'

कियन्तं चैव तत्कालं कथं च समवर्त्तत। आचचक्ष पुराणं च कथं तेभ्यः प्रभञ्चनः

'ते यज्ञ किती काळ चालले आणि कसे पार पडले? प्रभंजनाने त्यांना हे पुराण कसे सांगितले?'

आचक्ष्व विस्तरेणेदं परं कौतूहलं हि नः। इति सन्नोदितः सूतः प्रत्युवाच शुभं वचः

'हे सर्व आम्हाला सविस्तर सांग, कारण आम्हाला फारच कुतूहल आहे.' असे विचारल्यावर सूताने शुभ वचन सांगितली.

श्रृणुध्वं यत्र ते धीरा ईजिरे सत्रमुत्तमम्। यावन्तं चाभवत् कालं यथा च समवर्तत

'जिथे त्या ज्ञानी ऋषींनी श्रेष्ठ यज्ञ केला, तो किती काळ चालला आणि कसा पार पडला, ते ऐका.'

सिसृक्षमाणा विश्वं हि यत्र विश्वसृजः पुरा। सत्रं हि ईजिरे पुण्यं सहस्रं परिवत्सरान्

जिथे विश्वाची निर्मिती करायची इच्छा असलेल्या विश्वकर्त्यांनी पूर्वी हजार वर्षे पुण्य यज्ञ केला.

तपो गृहपतिर्यत्र ब्रह्मा ब्रह्माऽभवत् स्वयम्। इलाया यत्र पत्नीत्वं शामित्रं यत्र बुद्धिमान्। मृत्युश्चक्रे महातेजास्तस्मिन् सत्रे महात्मनाम्

जिथे तप नावाचा गृहस्थ स्वतः ब्रह्मा झाला; जिथे इला पत्नी झाली; जिथे बुद्धिमान शमित्र होता; आणि जिथे महातेजस्वी मृत्यू त्या महान आत्म्यांच्या यज्ञात सहभागी झाला.

विबुधा ईजिरे तत्र सहस्रं प्रतिवत्सरान्। भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत। कर्मणा तेन विख्यात नैमिषं मुनिपूजितम्

तिथे देवांनी हजार वर्षे यज्ञ केला; जिथे धर्माच्या चाकाचा कडा फिरूनही झिजला नाही; त्या कर्मामुळे, ऋषींच्या पूजेने नैमिष क्षेत्र प्रसिद्ध झाले.

यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धचारण सेविता। रोहिणी सुषुवे तत्र ततः सौम्योऽभवत् सुतः

जिथे सिद्ध आणि चारणांनी पूजलेली पवित्र गोमती नदी वाहते; तिथे रोहिणीने पुत्राला जन्म दिला, आणि तो सौम्य स्वभावाचा होता.

शक्तिर्ज्येष्ठः समभवद्वसिष्ठस्य महात्मनः। अरुन्धत्याः सुता यत्र शतमुत्तमतेजसः

वसिष्ठ या महात्म्याला ज्येष्ठ पुत्र शक्ती तिथे झाला; आणि अरुंधतीपासून तिथे शंभर तेजस्वी पुत्रांचा जन्म झाला.

कल्माषपादो नृपतिर्यत्र शप्तश्च शक्तिना। यत्र वैरं समभवद्विश्वामित्रवसिष्ठयोः

जिथे कल्माषपाद राजा शक्तिने शाप दिला गेला, आणि जिथे विश्वामित्र आणि वसिष्ठ यांच्यात वैर निर्माण झाले.

अदृश्यन्त्यां समभवन्मुनिर्यत्र पराशरः। पराभवो वसिष्ठस्य यस्मिन् जातेऽप्यवर्त्तत

जिथे अदृश्य संयोगातून पराशर ऋषी जन्मले, आणि जिथे वसिष्ठांचा पराभव त्याच्या जन्मानंतरही चालूच राहिला.

तत्र ते ईजिरे सत्रं नैमिषे ब्रह्मवादिनः। नैमिषे ईजिरे यत्र नैमिषेयास्ततः स्मृताः

तिथे ब्रह्मज्ञान असलेल्या लोकांनी नैमिषारण्यात यज्ञ केला; नैमिषारण्यात त्यांनी यज्ञ केल्यामुळे त्यांना नैमिषेय असे म्हणतात.

तत्सत्रमभवत्तेषां समा द्वादश धीमताम्। पुरूरवसि विक्रान्ते प्रशासति वसुन्धराम्

त्या ज्ञानी लोकांचा तो यज्ञ बारा वर्षे चालला, तेव्हा पुरूरवा हा पराक्रमी राजा पृथ्वीवर राज्य करत होता.

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन् पुरूरवाः। तुतोष नैव रत्नानां लोभादिति हि नः श्रुतम्

पुरूरवाने समुद्रातील अठरा बेटं जिंकली, पण रत्नांची इच्छा असूनही तो कधीच समाधानी झाला नाही — असं आम्ही ऐकलं आहे.

उर्वशी चकमे यं च देवहूतिप्रणोदिता। आजहार च तत्सत्रं स्वर्वेश्यासहसङ्गतः

उर्वशीला, देवहूतीच्या प्रेरणेने, त्याच्यावर प्रेम आलं आणि तिने त्याला त्या यज्ञस्थळी आणलं, जिथे तो स्वर्गाच्या राणीबरोबर एकत्र झाला.