वायुपुराणम्

वसिष्ठसम्भृतश्चाग्निर्विश्वामित्रजिघांसया। सन्तानहेतोर्विभुना चीर्णः स्कन्देन धीमता। दैवेन विधिना विप्र विश्वामित्रहितैषिणा

वसिष्ठांनी विश्वामित्राचा नाश करण्याच्या हेतूने अग्नी निर्माण केला; संततीसाठी बुद्धिमान स्कंदाने, विश्वामित्राच्या हितासाठी, दैवी आज्ञेप्रमाणे तो यज्ञ केला.

एकं वेदञ्चतुष्पादञ्चतुर्द्धा पुनरीश्वरः। यथा बिभेद भगवान् व्यासः सर्वान् स्वबुद्धितः। तस्य शिष्यैः प्रशिष्यैश्च शाखा भेदाः पुनः कृताः

भगवान व्यासांनी आपल्या बुद्धीने एकच चार पाय असलेला वेद चार भागांत विभागला; आणि त्यांच्या शिष्यांनी व त्यांच्या शिष्यांच्या शिष्यांनी पुन्हा त्या शाखांचे विभाग केले.

प्रयोगैः षड्‌गुणीयैश्च यथा पृष्टः स्वयम्भुवा। पृष्टेन चानुपृष्टास्ते मुनयो धर्मकाङ्क्षिणः

स्वयंभूने सहा प्रकारच्या प्रयोगांनी विचारले असता, धर्माची इच्छा असलेल्या त्या ऋषींना पुन्हा पुन्हा प्रश्न विचारले गेले.

सुनाभं दिव्यरूपाख्यं सत्याङ्गं शुभविक्रमम्। अनौपम्यमिदञ्चक्रं वर्त्तमानमतन्द्रिताः। पृष्ठतो यात नियतास्ततः प्राप्स्यथ यद्धितम्

सुनाभ नावाचा दिव्यरूप असलेला, सत्यांग आणि शुभ पराक्रमाचा, अद्वितीय असा हा चक्र tireless लोकांनी फिरवायला सुरुवात केली; तुम्ही त्याच्या मागे योग्य क्रमाने चालत राहिलात तर तुम्हाला हितकारक गोष्ट मिळेल.

गच्छतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिर्विशीर्यते। पुण्यः स देशो मन्तव्य इत्युवाच तदा प्रभुः। उक्त्वा चैवमृषीन् ब्रह्मा ह्यदृश्यत्वमगात्पुनः

धर्मचक्र ज्या ठिकाणी फिरताना त्याचा कडा तुटत नाही, तो देश पवित्र मानावा असे प्रभूंनी तेव्हा सांगितले; आणि असे सांगून ब्रह्मा पुन्हा अदृश्य झाले.

गङ्गागर्भसमाहारं नैमिषेयत्वमेव च। ईजिरे चैव सत्रेण मुनयो नैमिषे तदा। मृते शरद्वति तथा तस्य चोत्थापनं कृतम्

गंगेच्या साराचा संग्रह, नैमिष क्षेत्र, आणि त्या वेळी नैमिषात ऋषींनी यज्ञ केला; शरद्वतीच्या मृत्यूनंतर त्याचे पुनरुत्थान घडवले गेले.

ऋषयो नैमिषेयास्तु श्रद्धया परया पुनः। निःसीमां गामिमां कृत्स्नां कृत्वा राजानमाहरन्। यथाविधि यथाशास्त्रं तमातिथ्यैरपूजयन्

नैमिषातील ऋषींनी पराकोटीच्या श्रद्धेने पुन्हा संपूर्ण अमर्याद पृथ्वी एकत्र आणली आणि राजाला आणले; विधिप्रमाणे आणि शास्त्राप्रमाणे त्याचे अतिथ्य करून सन्मान केला.

प्रीतं तथा कृतातिथ्यं राजानं विधिवत्तदा। अन्तर्द्धानगतः क्रूरः स्वर्भानुरसुरोऽहरत्

राजा प्रसन्न होऊन योग्य प्रकारे सत्कार केला गेला, तेव्हा क्रूर असा अदृश्य असुर स्वरभानु त्याला पकडून नेला.

अनुसस्रुर्हतं चापि नृपमैडं यथा पुरा। गन्धर्व सहितं दृष्ट्वा कलापग्रामवासिनम्

ते पुन्हा पूर्वीप्रमाणे त्या मारलेल्या राजाचा पाठलाग करू लागले; आणि कलाप नावाच्या गावात गंधर्वासह त्याला पाहिले.

सन्निपातः पुनस्तस्य यथा यज्ञे महर्षिभिः। दृष्ट्वा हिरण्मयं सर्वं यज्ञे वस्तु महात्मनाम्

पुन्हा एकदा त्या राजाचा आणि महर्षींचा यज्ञात एकत्र येणे झाले; आणि त्या महात्म्यांच्या यज्ञात सर्व वस्तू सोन्याच्या बनलेल्या पाहिल्या.

तदा वै नैमिषेयाणां सत्रे द्वादशवार्षिके। यथा विवदमानस्तु ऐडः संस्थापितस्तु तैः

तेव्हा नैमिषातील ऋषींच्या बारा वर्षांच्या यज्ञात, वाद होत असताना, त्यांनी ऐडाचा स्थापन केला.

जनयित्वा त्वरण्यान्ते ऐडपुत्रं यथायुषम्। समापयित्वा तत्सत्रमायुषं पर्युपासते

वनाच्या टोकावर ऐडाचा दीर्घायुषी पुत्र जन्माला घातला; आणि तो यज्ञ पूर्ण करून, त्याच्या आयुष्यभर त्याची सेवा केली.

एतत्सर्वं यथावृत्तं व्याख्यातं द्विजसत्तमाः। ऋषीणां परमं चात्र लोकतन्त्रमनुत्तमम्

हे सर्व जसे घडले तसे सांगितले गेले आहे, हे श्रेष्ठ द्विजजनांनो; आणि येथे ऋषींची सर्वोच्च, अद्वितीय परंपरा सांगितली आहे.

ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुराणं ज्ञानमुत्तमम्। अवतारश्च रुद्रस्य द्विजानुग्रहकारणात्

ब्रह्मदेवांनी पूर्वी सांगितलेले ते पुरातन, श्रेष्ठ ज्ञान आणि द्विजांच्या कल्याणासाठी रुद्राचा अवतार यांचा उल्लेख आहे.

तथा पाशुपता योगाः स्थानानाञ्चैव कीर्त्तनम्। लिङ्गोद्भवस्य देवस्य नीलकण्ठत्वमेव च

तसेच पाशुपत योग, तीर्थस्थानांची कीर्ती, लिंगस्वरूप देवाचा प्रादुर्भाव आणि नीलकंठपदाची प्राप्ती यांचे वर्णन आहे.

कथ्यते यत्र विप्राणां वायुना ब्रह्मवादिना। धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं पापप्रणाशनम्। कीर्त्तनं श्रवणं चास्य धारणञ्च विशेषतः

जिथे वायू ब्रह्मज्ञान सांगणारा म्हणून ब्राह्मणांना हे पुराण सांगतो, तिथे याचे कीर्तन, ऐकणे आणि विशेषतः लक्षात ठेवणे हे सर्व भाग्यदायक, कीर्ती वाढवणारे, दीर्घायुष्य देणारे, पुण्य मिळवणारे आणि पापांचा नाश करणारे असते.

अनेन हि क्रमेणेदं पुराणं संप्रचक्ष्यते। सुखमर्थः समासेन महानप्युपलभ्यते। तस्मात् किञ्चित्सुमुद्दिश्य पश्चाद्वक्ष्यामि विस्तरम्

या पद्धतीने हे पुराण सांगितले जाईल; त्याचा अर्थ थोडक्यात सहज समजतो, आणि मोठा गूढार्थही मिळतो; म्हणून मी थोडक्यात सांगून, नंतर सविस्तर सांगीन.

पादमाद्यमिदं सम्यक् योऽधीयीत जितेन्द्रियः। तेनाधीतं पुराणं तत् सर्वं नास्त्यत्र संशयः

जो मनावर ताबा ठेवून हा पहिला अध्याय नीट शिकतो, त्याने जणू संपूर्ण पुराणच शिकले, यात काहीच शंका नाही.

यो विद्याच्चतुरो वेदान् साङ्‌गोपनिषदो द्विजः। न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः

जो द्विज चारही वेद, त्यांचे उपवेद आणि उपनिषद जाणतो, पण पुराण जाणत नाही, तो खरा विद्वान समजला जात नाही.

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्। बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति

वेदाला इतिहास आणि पुराण यांच्याने पूरक करावे; कारण वेदाला भीती वाटते की, थोडेच ऐकणाऱ्यामुळे 'हा मला चुकीने समजेल'.

अभ्यसन्निममध्यायं साक्षात् प्रोक्तं स्वयम्भुवा। आपदं प्राप्य मुच्येत यथेष्टां प्राप्नुयाद्घतिम्

हा अध्याय, जो स्वतः ब्रह्मदेवाने सांगितला आहे, वारंवार अभ्यासल्याने संकटातून मुक्ती मिळते आणि इच्छित स्थान प्राप्त होते.

यस्मात् पुरा ह्यनतीदं पुराणं तेन तत् स्मृतम्। निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते

हे पुराण फार पूर्वी तयार झाले म्हणून याला 'पुराण' असे म्हणतात; आणि जो याचा अर्थ जाणतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

नारायणः सर्वमिदं विश्वं व्याप्य प्रवर्त्तते। तस्यापि जगतः स्रष्टुः स्रष्टा देवो महेश्वरः

नारायण साऱ्या विश्वात व्यापून ते चालवतो; आणि या जगाचा सृष्टीकर्ता असलेल्या त्याच्याही सृष्टीकर्ते म्हणजे देव महेश्वर आहेत.

अतश्च संक्षेपमिमं श्रृणुध्वं महेश्वरः सर्वमिदं पुराणम्। स सर्गकाले च करोति सर्गान् संहारकाले पुनराददीत

म्हणून हे संक्षिप्त ऐका: महेश्वर हेच हे सर्व पुराण आहेत; सृष्टीच्या वेळी ते सृष्टी करतात आणि संहाराच्या वेळी ती पुन्हा आपल्यात घेतात.

शुक उवाच।। प्रत्यब्रुवन् पुनः सूतमृषयस्ते तपोधनाः। कुत्र सत्रं समभवत् तेषामद्भुतकर्मणाम्

शुक म्हणाला: पुन्हा त्या तपस्वी ऋषींनी सूताला विचारले, 'त्या अद्भुत कर्म करणाऱ्यांचे यज्ञकर्म कुठे झाले होते?'

कियन्तं चैव तत्कालं कथं च समवर्त्तत। आचचक्ष पुराणं च कथं तेभ्यः प्रभञ्चनः

'ते यज्ञ किती काळ चालले आणि कसे पार पडले? प्रभंजनाने त्यांना हे पुराण कसे सांगितले?'

आचक्ष्व विस्तरेणेदं परं कौतूहलं हि नः। इति सन्नोदितः सूतः प्रत्युवाच शुभं वचः

'हे सर्व आम्हाला सविस्तर सांग, कारण आम्हाला फारच कुतूहल आहे.' असे विचारल्यावर सूताने शुभ वचन सांगितली.

श्रृणुध्वं यत्र ते धीरा ईजिरे सत्रमुत्तमम्। यावन्तं चाभवत् कालं यथा च समवर्तत

'जिथे त्या ज्ञानी ऋषींनी श्रेष्ठ यज्ञ केला, तो किती काळ चालला आणि कसा पार पडला, ते ऐका.'

सिसृक्षमाणा विश्वं हि यत्र विश्वसृजः पुरा। सत्रं हि ईजिरे पुण्यं सहस्रं परिवत्सरान्

जिथे विश्वाची निर्मिती करायची इच्छा असलेल्या विश्वकर्त्यांनी पूर्वी हजार वर्षे पुण्य यज्ञ केला.