वायुपुराणम्

अष्टरूप्यमतः प्रोक्तं प्राणस्याष्टकमेव च। गतिश्चोर्ध्वमधश्चोक्ता धर्माधर्मसमाश्रयात्

आठ प्रकारचे रूप आणि प्राणाचे आठ भाग येथे सांगितले आहेत. पुण्य आणि पाप यांच्या आधारावर वरच्या आणि खालच्या वाटांची माहिती दिली आहे.

कल्पे कल्पे च भूतानां महतामपि संक्षयः। प्रसंख्याय च दुःखानि ब्रह्मणश्चाप्यनित्यता

प्रत्येक कल्पात, मोठमोठ्या जीवांचाही विनाश होतो; दुःखांची मोजणी केली आहे आणि ब्रह्माच्याही अनित्यता सांगितली आहे.

दौरात्म्यं चैव भोगानां परिणामविनिर्णंयः। दुर्लभत्वं च मोक्षस्य वैराग्याद्दोषदर्शनम्

भोगांचे दुर्दैव त्यांच्या बदलामुळे ठरते आणि वैराग्यामुळे दोषांचा विचार करून मोक्ष किती दुर्मिळ आहे, हे दाखवले आहे.

व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य सत्त्वं ब्रह्मणि संस्थितम्। नानात्वदर्शनाच्छुद्धं ततस्तदभिवर्त्तते

व्यक्त आणि अव्यक्त या दोन्ही गोष्टी सोडून, जे ब्रह्मात स्थिर असते ते शुद्ध असते, कारण त्याला भेद दिसत नाही; म्हणून ते त्या अवस्थेला पोहोचते.

ततस्तापत्रयातीतो नीरूपाख्यो निरञ्जनः। आनन्दो ब्रह्मणः प्रोक्तो न बिभेति कुतश्चन

मग त्रिविध दुःखांपलीकडे जाऊन, निराकार आणि निर्मळ असे ब्रह्मानंद सांगितला आहे, जो कोणत्याही गोष्टीला घाबरत नाही.

कीर्त्त्यते च पुनः सर्गो ब्रह्मणोऽन्यस्य पूर्ववत्। कीर्त्त्यते ऋषिवंशश्च सर्वपापप्रणाशनः

पुन्हा, दुसऱ्या ब्रह्म्याची सृष्टी पूर्वीप्रमाणे सांगितली आहे आणि ऋषींच्या वंशाची कथा सांगितली आहे, जी सर्व पापांचा नाश करणारी आहे.

इति कृत्यसमुद्देशः पुराणस्योपवर्णितः। कीर्त्त्यन्ते जगतो ह्यत्र सर्वप्रलयविक्रियाः। प्रवृत्तयश्च भूतानां निवृत्तीनां फलानि च

अशा प्रकारे पुराणातील सर्व विषयांचा संक्षिप्त आढावा येथे दिला आहे; जगाच्या संहारातील सर्व बदल, जीवांची उत्पत्ती, त्यांचे लय आणि त्यांचे फळ येथे सांगितली आहेत.

प्रादुर्भावो वसिष्ठस्य शक्तेर्जन्म तथैव च। सौदासान्निग्रहस्तस्य विश्वामित्रकृतेन च

वसिष्ठांचा प्रादुर्भाव, शक्तीचा जन्म, तसेच सौदासाचा त्यांच्याद्वारे आणि विश्वामित्राच्या कृतीने झालेला पराभव यांचा उल्लेख केला आहे.

पराशरस्य चोत्पत्तिरदृश्यत्वं यथा विभोः। जज्ञे पितॄणां कन्यायां व्यासश्चापि यथा मुनिः

पराशराचा जन्म, प्रभूचे अदृश्य होणे, तसेच पितरांच्या कन्येतून व्यासांचा जन्म कसा झाला आणि ते कसे ऋषी झाले हे सांगितले आहे.

शुकस्य च तथा जन्म सह पुत्रस्य धीमतः। पराशरस्य प्रद्वेषो विश्वामित्रकृतो यथा

शुकाचा आणि त्याच्या बुद्धिमान पुत्राचा जन्म, तसेच पराशराच्या मनात विश्वामित्रामुळे निर्माण झालेली शत्रुत्वाची भावना यांचा उल्लेख आहे.

वसिष्ठसम्भृतश्चाग्निर्विश्वामित्रजिघांसया। सन्तानहेतोर्विभुना चीर्णः स्कन्देन धीमता। दैवेन विधिना विप्र विश्वामित्रहितैषिणा

वसिष्ठांनी विश्वामित्राचा नाश करण्याच्या हेतूने अग्नी निर्माण केला; संततीसाठी बुद्धिमान स्कंदाने, विश्वामित्राच्या हितासाठी, दैवी आज्ञेप्रमाणे तो यज्ञ केला.

एकं वेदञ्चतुष्पादञ्चतुर्द्धा पुनरीश्वरः। यथा बिभेद भगवान् व्यासः सर्वान् स्वबुद्धितः। तस्य शिष्यैः प्रशिष्यैश्च शाखा भेदाः पुनः कृताः

भगवान व्यासांनी आपल्या बुद्धीने एकच चार पाय असलेला वेद चार भागांत विभागला; आणि त्यांच्या शिष्यांनी व त्यांच्या शिष्यांच्या शिष्यांनी पुन्हा त्या शाखांचे विभाग केले.

प्रयोगैः षड्‌गुणीयैश्च यथा पृष्टः स्वयम्भुवा। पृष्टेन चानुपृष्टास्ते मुनयो धर्मकाङ्क्षिणः

स्वयंभूने सहा प्रकारच्या प्रयोगांनी विचारले असता, धर्माची इच्छा असलेल्या त्या ऋषींना पुन्हा पुन्हा प्रश्न विचारले गेले.

सुनाभं दिव्यरूपाख्यं सत्याङ्गं शुभविक्रमम्। अनौपम्यमिदञ्चक्रं वर्त्तमानमतन्द्रिताः। पृष्ठतो यात नियतास्ततः प्राप्स्यथ यद्धितम्

सुनाभ नावाचा दिव्यरूप असलेला, सत्यांग आणि शुभ पराक्रमाचा, अद्वितीय असा हा चक्र tireless लोकांनी फिरवायला सुरुवात केली; तुम्ही त्याच्या मागे योग्य क्रमाने चालत राहिलात तर तुम्हाला हितकारक गोष्ट मिळेल.

गच्छतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिर्विशीर्यते। पुण्यः स देशो मन्तव्य इत्युवाच तदा प्रभुः। उक्त्वा चैवमृषीन् ब्रह्मा ह्यदृश्यत्वमगात्पुनः

धर्मचक्र ज्या ठिकाणी फिरताना त्याचा कडा तुटत नाही, तो देश पवित्र मानावा असे प्रभूंनी तेव्हा सांगितले; आणि असे सांगून ब्रह्मा पुन्हा अदृश्य झाले.

गङ्गागर्भसमाहारं नैमिषेयत्वमेव च। ईजिरे चैव सत्रेण मुनयो नैमिषे तदा। मृते शरद्वति तथा तस्य चोत्थापनं कृतम्

गंगेच्या साराचा संग्रह, नैमिष क्षेत्र, आणि त्या वेळी नैमिषात ऋषींनी यज्ञ केला; शरद्वतीच्या मृत्यूनंतर त्याचे पुनरुत्थान घडवले गेले.

ऋषयो नैमिषेयास्तु श्रद्धया परया पुनः। निःसीमां गामिमां कृत्स्नां कृत्वा राजानमाहरन्। यथाविधि यथाशास्त्रं तमातिथ्यैरपूजयन्

नैमिषातील ऋषींनी पराकोटीच्या श्रद्धेने पुन्हा संपूर्ण अमर्याद पृथ्वी एकत्र आणली आणि राजाला आणले; विधिप्रमाणे आणि शास्त्राप्रमाणे त्याचे अतिथ्य करून सन्मान केला.

प्रीतं तथा कृतातिथ्यं राजानं विधिवत्तदा। अन्तर्द्धानगतः क्रूरः स्वर्भानुरसुरोऽहरत्

राजा प्रसन्न होऊन योग्य प्रकारे सत्कार केला गेला, तेव्हा क्रूर असा अदृश्य असुर स्वरभानु त्याला पकडून नेला.

अनुसस्रुर्हतं चापि नृपमैडं यथा पुरा। गन्धर्व सहितं दृष्ट्वा कलापग्रामवासिनम्

ते पुन्हा पूर्वीप्रमाणे त्या मारलेल्या राजाचा पाठलाग करू लागले; आणि कलाप नावाच्या गावात गंधर्वासह त्याला पाहिले.

सन्निपातः पुनस्तस्य यथा यज्ञे महर्षिभिः। दृष्ट्वा हिरण्मयं सर्वं यज्ञे वस्तु महात्मनाम्

पुन्हा एकदा त्या राजाचा आणि महर्षींचा यज्ञात एकत्र येणे झाले; आणि त्या महात्म्यांच्या यज्ञात सर्व वस्तू सोन्याच्या बनलेल्या पाहिल्या.

तदा वै नैमिषेयाणां सत्रे द्वादशवार्षिके। यथा विवदमानस्तु ऐडः संस्थापितस्तु तैः

तेव्हा नैमिषातील ऋषींच्या बारा वर्षांच्या यज्ञात, वाद होत असताना, त्यांनी ऐडाचा स्थापन केला.

जनयित्वा त्वरण्यान्ते ऐडपुत्रं यथायुषम्। समापयित्वा तत्सत्रमायुषं पर्युपासते

वनाच्या टोकावर ऐडाचा दीर्घायुषी पुत्र जन्माला घातला; आणि तो यज्ञ पूर्ण करून, त्याच्या आयुष्यभर त्याची सेवा केली.

एतत्सर्वं यथावृत्तं व्याख्यातं द्विजसत्तमाः। ऋषीणां परमं चात्र लोकतन्त्रमनुत्तमम्

हे सर्व जसे घडले तसे सांगितले गेले आहे, हे श्रेष्ठ द्विजजनांनो; आणि येथे ऋषींची सर्वोच्च, अद्वितीय परंपरा सांगितली आहे.

ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुराणं ज्ञानमुत्तमम्। अवतारश्च रुद्रस्य द्विजानुग्रहकारणात्

ब्रह्मदेवांनी पूर्वी सांगितलेले ते पुरातन, श्रेष्ठ ज्ञान आणि द्विजांच्या कल्याणासाठी रुद्राचा अवतार यांचा उल्लेख आहे.

तथा पाशुपता योगाः स्थानानाञ्चैव कीर्त्तनम्। लिङ्गोद्भवस्य देवस्य नीलकण्ठत्वमेव च

तसेच पाशुपत योग, तीर्थस्थानांची कीर्ती, लिंगस्वरूप देवाचा प्रादुर्भाव आणि नीलकंठपदाची प्राप्ती यांचे वर्णन आहे.

कथ्यते यत्र विप्राणां वायुना ब्रह्मवादिना। धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं पापप्रणाशनम्। कीर्त्तनं श्रवणं चास्य धारणञ्च विशेषतः

जिथे वायू ब्रह्मज्ञान सांगणारा म्हणून ब्राह्मणांना हे पुराण सांगतो, तिथे याचे कीर्तन, ऐकणे आणि विशेषतः लक्षात ठेवणे हे सर्व भाग्यदायक, कीर्ती वाढवणारे, दीर्घायुष्य देणारे, पुण्य मिळवणारे आणि पापांचा नाश करणारे असते.

अनेन हि क्रमेणेदं पुराणं संप्रचक्ष्यते। सुखमर्थः समासेन महानप्युपलभ्यते। तस्मात् किञ्चित्सुमुद्दिश्य पश्चाद्वक्ष्यामि विस्तरम्

या पद्धतीने हे पुराण सांगितले जाईल; त्याचा अर्थ थोडक्यात सहज समजतो, आणि मोठा गूढार्थही मिळतो; म्हणून मी थोडक्यात सांगून, नंतर सविस्तर सांगीन.

पादमाद्यमिदं सम्यक् योऽधीयीत जितेन्द्रियः। तेनाधीतं पुराणं तत् सर्वं नास्त्यत्र संशयः

जो मनावर ताबा ठेवून हा पहिला अध्याय नीट शिकतो, त्याने जणू संपूर्ण पुराणच शिकले, यात काहीच शंका नाही.

यो विद्याच्चतुरो वेदान् साङ्‌गोपनिषदो द्विजः। न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः

जो द्विज चारही वेद, त्यांचे उपवेद आणि उपनिषद जाणतो, पण पुराण जाणत नाही, तो खरा विद्वान समजला जात नाही.