वायुपुराणम्

अत्र वंश्या महात्मानस्तेषां पार्थिवसत्तमाः। कीर्त्यन्ते दीर्घयशसो भूरिद्रविणतेजसः

या सर्वांच्या वंशजांमध्ये अनेक थोर पुरुष झाले, जे राजांमध्ये श्रेष्ठ, दीर्घकाळ प्रसिद्ध आणि मोठ्या संपत्ती व तेजाचे होते.

कुशिकस्य च विप्रर्षेः सम्यग्यो धर्मसंश्रयः। बार्हस्पत्यन्तु सुरभिर्यत्र शापमिहानुदत्

कुशिक या ब्राह्मण ऋषीच्या वंशाची नीटपणे धर्मावर आधारलेली मांडणी केली आहे. बृहस्पतीच्या वंशात, सुरभीने येथे एक शाप दूर केला.

कीर्त्तनं जह्नुवंशस्य शन्तनोर्वीर्यशब्दनम्। भविष्यतां तथा राज्ञामुपसंहारशब्दनम्

जाह्नू वंशाची कथा, शांतनुचे पराक्रम, तसेच भविष्यातील राजे आणि त्यांच्या वंशाचा संक्षिप्त आढावा येथे सांगितला आहे.

अनागतानां सप्तानां मनूनां चोपवर्णनम्। भौमस्यान्ते कलियुगे क्षीणे संहारवर्णनम्

येथे येणाऱ्या सात मनूंचे वर्णन केले आहे आणि पृथ्वीवरील युगाच्या शेवटी, कलियुग संपल्यावर होणाऱ्या संहाराची कथा सांगितली आहे.

परार्द्धपरयोश्चैव लक्षणं परिकीर्त्त्यते। ब्रह्मणो योजनाग्रेण परिमाणविनिर्णयः

महाकल्पाच्या दोन अर्ध्यांची लक्षणे येथे सांगितली आहेत आणि ब्रह्मदेवाच्या मोजणीसाठी योजन या प्रमाणाचा निर्णय दिला आहे.

नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिकः स्मृतः। त्रिविधः सर्व भूतानां कीर्त्त्यते प्रतिसञ्चरः

सर्व जीवांचा तात्पुरता, नैसर्गिक आणि अंतिम असे तीन प्रकारचे संहार येथे सांगितले आहेत.

अनावृष्टिर्भास्कराच्च घोरः संवर्त्तकोऽनलः। मेघो ह्येकार्णवं वायुस्तथा रात्रिर्महात्मनः

सूर्यामुळे पाऊस न पडल्याने निर्माण होणारी भयंकर ज्वाळा, मेघ, एक महासागर, वारा आणि त्या महान आत्म्याची रात्र — हे सर्व येथे वर्णन केले आहे.

संख्यालक्षणमुद्दिष्टं ततो ब्राह्मं विशेषतः। भूरादीनां च लोकानां सप्तानामुपवर्णनम्। कीर्त्त्यन्ते चात्र निरयाः पापानां रौरवादयः

संख्येचे आणि लक्षणांचे वर्णन केले आहे, विशेषतः ब्रह्माचे. भू पासून सुरू होणाऱ्या सात लोकांचे आणि पापींसाठी रौरव वगैरे नरकांचेही येथे वर्णन आहे.

ब्रह्मलोकोपरिष्टात्तु शिवस्य स्थानमुत्तमम्। यत्र संहारमायान्ति सर्वभूतानि संक्षये

ब्रह्मलोकाच्या वरती शंकराचे श्रेष्ठ स्थान आहे, जिथे संहाराच्या वेळी सर्व जीव आपली समाप्ती गाठतात.

सर्वेषां चैव सत्त्वानां परिणामविनिर्णयः। ब्रह्मणः प्रतिसंसर्गे सर्वसंहारवर्णनम्

सर्व जीवांच्या परिवर्तनाचा निर्णय येथे सांगितला आहे आणि ब्रह्माशी एकरूप झाल्यावर सर्वांचा संपूर्ण संहार कसा होतो, हेही वर्णन केले आहे.

अष्टरूप्यमतः प्रोक्तं प्राणस्याष्टकमेव च। गतिश्चोर्ध्वमधश्चोक्ता धर्माधर्मसमाश्रयात्

आठ प्रकारचे रूप आणि प्राणाचे आठ भाग येथे सांगितले आहेत. पुण्य आणि पाप यांच्या आधारावर वरच्या आणि खालच्या वाटांची माहिती दिली आहे.

कल्पे कल्पे च भूतानां महतामपि संक्षयः। प्रसंख्याय च दुःखानि ब्रह्मणश्चाप्यनित्यता

प्रत्येक कल्पात, मोठमोठ्या जीवांचाही विनाश होतो; दुःखांची मोजणी केली आहे आणि ब्रह्माच्याही अनित्यता सांगितली आहे.

दौरात्म्यं चैव भोगानां परिणामविनिर्णंयः। दुर्लभत्वं च मोक्षस्य वैराग्याद्दोषदर्शनम्

भोगांचे दुर्दैव त्यांच्या बदलामुळे ठरते आणि वैराग्यामुळे दोषांचा विचार करून मोक्ष किती दुर्मिळ आहे, हे दाखवले आहे.

व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य सत्त्वं ब्रह्मणि संस्थितम्। नानात्वदर्शनाच्छुद्धं ततस्तदभिवर्त्तते

व्यक्त आणि अव्यक्त या दोन्ही गोष्टी सोडून, जे ब्रह्मात स्थिर असते ते शुद्ध असते, कारण त्याला भेद दिसत नाही; म्हणून ते त्या अवस्थेला पोहोचते.

ततस्तापत्रयातीतो नीरूपाख्यो निरञ्जनः। आनन्दो ब्रह्मणः प्रोक्तो न बिभेति कुतश्चन

मग त्रिविध दुःखांपलीकडे जाऊन, निराकार आणि निर्मळ असे ब्रह्मानंद सांगितला आहे, जो कोणत्याही गोष्टीला घाबरत नाही.

कीर्त्त्यते च पुनः सर्गो ब्रह्मणोऽन्यस्य पूर्ववत्। कीर्त्त्यते ऋषिवंशश्च सर्वपापप्रणाशनः

पुन्हा, दुसऱ्या ब्रह्म्याची सृष्टी पूर्वीप्रमाणे सांगितली आहे आणि ऋषींच्या वंशाची कथा सांगितली आहे, जी सर्व पापांचा नाश करणारी आहे.

इति कृत्यसमुद्देशः पुराणस्योपवर्णितः। कीर्त्त्यन्ते जगतो ह्यत्र सर्वप्रलयविक्रियाः। प्रवृत्तयश्च भूतानां निवृत्तीनां फलानि च

अशा प्रकारे पुराणातील सर्व विषयांचा संक्षिप्त आढावा येथे दिला आहे; जगाच्या संहारातील सर्व बदल, जीवांची उत्पत्ती, त्यांचे लय आणि त्यांचे फळ येथे सांगितली आहेत.

प्रादुर्भावो वसिष्ठस्य शक्तेर्जन्म तथैव च। सौदासान्निग्रहस्तस्य विश्वामित्रकृतेन च

वसिष्ठांचा प्रादुर्भाव, शक्तीचा जन्म, तसेच सौदासाचा त्यांच्याद्वारे आणि विश्वामित्राच्या कृतीने झालेला पराभव यांचा उल्लेख केला आहे.

पराशरस्य चोत्पत्तिरदृश्यत्वं यथा विभोः। जज्ञे पितॄणां कन्यायां व्यासश्चापि यथा मुनिः

पराशराचा जन्म, प्रभूचे अदृश्य होणे, तसेच पितरांच्या कन्येतून व्यासांचा जन्म कसा झाला आणि ते कसे ऋषी झाले हे सांगितले आहे.

शुकस्य च तथा जन्म सह पुत्रस्य धीमतः। पराशरस्य प्रद्वेषो विश्वामित्रकृतो यथा

शुकाचा आणि त्याच्या बुद्धिमान पुत्राचा जन्म, तसेच पराशराच्या मनात विश्वामित्रामुळे निर्माण झालेली शत्रुत्वाची भावना यांचा उल्लेख आहे.

वसिष्ठसम्भृतश्चाग्निर्विश्वामित्रजिघांसया। सन्तानहेतोर्विभुना चीर्णः स्कन्देन धीमता। दैवेन विधिना विप्र विश्वामित्रहितैषिणा

वसिष्ठांनी विश्वामित्राचा नाश करण्याच्या हेतूने अग्नी निर्माण केला; संततीसाठी बुद्धिमान स्कंदाने, विश्वामित्राच्या हितासाठी, दैवी आज्ञेप्रमाणे तो यज्ञ केला.

एकं वेदञ्चतुष्पादञ्चतुर्द्धा पुनरीश्वरः। यथा बिभेद भगवान् व्यासः सर्वान् स्वबुद्धितः। तस्य शिष्यैः प्रशिष्यैश्च शाखा भेदाः पुनः कृताः

भगवान व्यासांनी आपल्या बुद्धीने एकच चार पाय असलेला वेद चार भागांत विभागला; आणि त्यांच्या शिष्यांनी व त्यांच्या शिष्यांच्या शिष्यांनी पुन्हा त्या शाखांचे विभाग केले.

प्रयोगैः षड्‌गुणीयैश्च यथा पृष्टः स्वयम्भुवा। पृष्टेन चानुपृष्टास्ते मुनयो धर्मकाङ्क्षिणः

स्वयंभूने सहा प्रकारच्या प्रयोगांनी विचारले असता, धर्माची इच्छा असलेल्या त्या ऋषींना पुन्हा पुन्हा प्रश्न विचारले गेले.

सुनाभं दिव्यरूपाख्यं सत्याङ्गं शुभविक्रमम्। अनौपम्यमिदञ्चक्रं वर्त्तमानमतन्द्रिताः। पृष्ठतो यात नियतास्ततः प्राप्स्यथ यद्धितम्

सुनाभ नावाचा दिव्यरूप असलेला, सत्यांग आणि शुभ पराक्रमाचा, अद्वितीय असा हा चक्र tireless लोकांनी फिरवायला सुरुवात केली; तुम्ही त्याच्या मागे योग्य क्रमाने चालत राहिलात तर तुम्हाला हितकारक गोष्ट मिळेल.

गच्छतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिर्विशीर्यते। पुण्यः स देशो मन्तव्य इत्युवाच तदा प्रभुः। उक्त्वा चैवमृषीन् ब्रह्मा ह्यदृश्यत्वमगात्पुनः

धर्मचक्र ज्या ठिकाणी फिरताना त्याचा कडा तुटत नाही, तो देश पवित्र मानावा असे प्रभूंनी तेव्हा सांगितले; आणि असे सांगून ब्रह्मा पुन्हा अदृश्य झाले.

गङ्गागर्भसमाहारं नैमिषेयत्वमेव च। ईजिरे चैव सत्रेण मुनयो नैमिषे तदा। मृते शरद्वति तथा तस्य चोत्थापनं कृतम्

गंगेच्या साराचा संग्रह, नैमिष क्षेत्र, आणि त्या वेळी नैमिषात ऋषींनी यज्ञ केला; शरद्वतीच्या मृत्यूनंतर त्याचे पुनरुत्थान घडवले गेले.

ऋषयो नैमिषेयास्तु श्रद्धया परया पुनः। निःसीमां गामिमां कृत्स्नां कृत्वा राजानमाहरन्। यथाविधि यथाशास्त्रं तमातिथ्यैरपूजयन्

नैमिषातील ऋषींनी पराकोटीच्या श्रद्धेने पुन्हा संपूर्ण अमर्याद पृथ्वी एकत्र आणली आणि राजाला आणले; विधिप्रमाणे आणि शास्त्राप्रमाणे त्याचे अतिथ्य करून सन्मान केला.

प्रीतं तथा कृतातिथ्यं राजानं विधिवत्तदा। अन्तर्द्धानगतः क्रूरः स्वर्भानुरसुरोऽहरत्

राजा प्रसन्न होऊन योग्य प्रकारे सत्कार केला गेला, तेव्हा क्रूर असा अदृश्य असुर स्वरभानु त्याला पकडून नेला.

अनुसस्रुर्हतं चापि नृपमैडं यथा पुरा। गन्धर्व सहितं दृष्ट्वा कलापग्रामवासिनम्

ते पुन्हा पूर्वीप्रमाणे त्या मारलेल्या राजाचा पाठलाग करू लागले; आणि कलाप नावाच्या गावात गंधर्वासह त्याला पाहिले.