वायुपुराणम्

ज्यामघस्य च माहात्म्यं प्रजासर्गश्च कीर्त्त्यते। देवावृधस्य त्वर्कस्य वृष्टेश्चैव महात्मनः

ज्यामघाचे महत्त्व, सृष्टीची निर्मिती, देवावृद्ध, अर्क आणि वृष्टी या महान पुरुषांचे चरित्र सांगितले आहे.

अत्रिमित्रान्वयश्चैव विष्णोर्द्दिव्याभिशंसनम्। विवस्वतोऽथ संप्राप्तिर्मणिरत्नस्य धीमतः

अत्री आणि मित्र यांच्या वंशाचा उल्लेख, विष्णूचे दिव्य स्तुती, आणि विवस्वताचा पुत्र मणिरत्न याचे आगमन सांगितले आहे.

युधा जितः प्रजासर्गः कीर्त्त्यते च महात्मनः। कीर्त्त्यते चान्वयः श्रीमान् राजर्षेर्देवमीढुषः

युधाजित या महात्म्याने केलेली सृष्टी आणि देवमीढुष या राजर्षीच्या वंशाचा गौरवशाली उल्लेख केला आहे.

पुनश्च जन्म चाप्युक्तं चरितञ्च महात्मनः। कंसस्यचापि दौरात्म्यमेकान्तेन समुद्भवः

पुन्हा त्या महात्म्याचा जन्म आणि कृत्ये सांगितली आहेत, तसेच कंसाची दुष्टता आणि त्याचा आगळा जन्मही वर्णन केला आहे.

वासुदेवस्य देवक्यां विष्णोर्ज्जन्म प्रजापतेः। विष्णोरनन्तरञ्चापि प्रजासर्गोपवर्णनम्

वासुदेव आणि देवकी यांच्या पोटी प्रजापती विष्णूचा जन्म, आणि त्यानंतर विष्णूने केलेली सृष्टी यांचे वर्णन केले आहे.

दैवासुरे समुत्पन्ने विष्णुना स्त्रीवधे कृते। संरक्षता शक्रवधं शापः प्राप्तः पुरा भृगोः। भृगुश्चोत्थापयामास दिव्यां शुक्रस्य मातरम्

देव आणि दैत्यांमध्ये संघर्ष झाला तेव्हा विष्णूंनी एका स्त्रीचा वध केला; इंद्राचे रक्षण करताना भृगूंचा शाप मिळाला; आणि भृगूने शुक्राची दिव्य माता पुन्हा जिवंत केली.

देवानामसुराणां च संग्रामा द्वादशायुताः। नारसिंहप्रभृतयः कीर्त्त्यन्ते प्राणनाशनाः

नरसिंहापासून सुरू होणाऱ्या देव आणि दैत्यांमधील बारा हजार युद्धांची, ज्यात जीवांचा संहार झाला, ती कथा सांगितली आहे.

शुक्रेणाराधनं स्थाणोर्धीरेण तपसा कृतम्। वरदानप्रलुब्धेन यत्र शर्वस्तवः कृतः। अनन्तरं विनिर्दिष्टं देवासुरविचेष्टितम्

शुक्राने कठोर तप करून शंकराची उपासना केली, वर मिळविण्याच्या इच्छेने शर्वाची स्तुती केली; त्यानंतर देव आणि दैत्यांच्या कृत्यांचे वर्णन आहे.

जयन्त्या सह सक्ते तु यत्र शुक्रे महात्मनि। असुरान्मोहयामास शुक्ररूपेण बुद्धिमान्। बृहस्पतिस्तु तान् शुक्रः शशाप सुमहाद्युतिः

जयंतीसोबत शुक्र एकत्र असताना, त्याने शुक्राचे रूप घेऊन बुद्धीने दैत्यांना मोहात पाडले; त्यानंतर बृहस्पतीने त्यांना शुक्राच्या रूपात शाप दिला.

उक्तं च विष्णुमाहात्म्यं विष्णोर्जन्मादिशब्दनम्। तुर्वसुः शुक्रदौहित्रो देवयान्यां यदोरभूत्। अनुर्द्रुह्युस्तथा पूरुर्ययातितनया नृपाः

या ठिकाणी विष्णूचे माहात्म्य, त्याच्या जन्माची आणि इतर कृत्यांची कथा सांगितली आहे. शुक्राचा नातू तुर्वसु, देवयानीपासून यदुला झाला. त्याचप्रमाणे, अनु, द्रुह्यु आणि पुरु हे ययातिचे पुत्र होते आणि हे सर्व राजे होते.

अत्र वंश्या महात्मानस्तेषां पार्थिवसत्तमाः। कीर्त्यन्ते दीर्घयशसो भूरिद्रविणतेजसः

या सर्वांच्या वंशजांमध्ये अनेक थोर पुरुष झाले, जे राजांमध्ये श्रेष्ठ, दीर्घकाळ प्रसिद्ध आणि मोठ्या संपत्ती व तेजाचे होते.

कुशिकस्य च विप्रर्षेः सम्यग्यो धर्मसंश्रयः। बार्हस्पत्यन्तु सुरभिर्यत्र शापमिहानुदत्

कुशिक या ब्राह्मण ऋषीच्या वंशाची नीटपणे धर्मावर आधारलेली मांडणी केली आहे. बृहस्पतीच्या वंशात, सुरभीने येथे एक शाप दूर केला.

कीर्त्तनं जह्नुवंशस्य शन्तनोर्वीर्यशब्दनम्। भविष्यतां तथा राज्ञामुपसंहारशब्दनम्

जाह्नू वंशाची कथा, शांतनुचे पराक्रम, तसेच भविष्यातील राजे आणि त्यांच्या वंशाचा संक्षिप्त आढावा येथे सांगितला आहे.

अनागतानां सप्तानां मनूनां चोपवर्णनम्। भौमस्यान्ते कलियुगे क्षीणे संहारवर्णनम्

येथे येणाऱ्या सात मनूंचे वर्णन केले आहे आणि पृथ्वीवरील युगाच्या शेवटी, कलियुग संपल्यावर होणाऱ्या संहाराची कथा सांगितली आहे.

परार्द्धपरयोश्चैव लक्षणं परिकीर्त्त्यते। ब्रह्मणो योजनाग्रेण परिमाणविनिर्णयः

महाकल्पाच्या दोन अर्ध्यांची लक्षणे येथे सांगितली आहेत आणि ब्रह्मदेवाच्या मोजणीसाठी योजन या प्रमाणाचा निर्णय दिला आहे.

नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिकः स्मृतः। त्रिविधः सर्व भूतानां कीर्त्त्यते प्रतिसञ्चरः

सर्व जीवांचा तात्पुरता, नैसर्गिक आणि अंतिम असे तीन प्रकारचे संहार येथे सांगितले आहेत.

अनावृष्टिर्भास्कराच्च घोरः संवर्त्तकोऽनलः। मेघो ह्येकार्णवं वायुस्तथा रात्रिर्महात्मनः

सूर्यामुळे पाऊस न पडल्याने निर्माण होणारी भयंकर ज्वाळा, मेघ, एक महासागर, वारा आणि त्या महान आत्म्याची रात्र — हे सर्व येथे वर्णन केले आहे.

संख्यालक्षणमुद्दिष्टं ततो ब्राह्मं विशेषतः। भूरादीनां च लोकानां सप्तानामुपवर्णनम्। कीर्त्त्यन्ते चात्र निरयाः पापानां रौरवादयः

संख्येचे आणि लक्षणांचे वर्णन केले आहे, विशेषतः ब्रह्माचे. भू पासून सुरू होणाऱ्या सात लोकांचे आणि पापींसाठी रौरव वगैरे नरकांचेही येथे वर्णन आहे.

ब्रह्मलोकोपरिष्टात्तु शिवस्य स्थानमुत्तमम्। यत्र संहारमायान्ति सर्वभूतानि संक्षये

ब्रह्मलोकाच्या वरती शंकराचे श्रेष्ठ स्थान आहे, जिथे संहाराच्या वेळी सर्व जीव आपली समाप्ती गाठतात.

सर्वेषां चैव सत्त्वानां परिणामविनिर्णयः। ब्रह्मणः प्रतिसंसर्गे सर्वसंहारवर्णनम्

सर्व जीवांच्या परिवर्तनाचा निर्णय येथे सांगितला आहे आणि ब्रह्माशी एकरूप झाल्यावर सर्वांचा संपूर्ण संहार कसा होतो, हेही वर्णन केले आहे.

अष्टरूप्यमतः प्रोक्तं प्राणस्याष्टकमेव च। गतिश्चोर्ध्वमधश्चोक्ता धर्माधर्मसमाश्रयात्

आठ प्रकारचे रूप आणि प्राणाचे आठ भाग येथे सांगितले आहेत. पुण्य आणि पाप यांच्या आधारावर वरच्या आणि खालच्या वाटांची माहिती दिली आहे.

कल्पे कल्पे च भूतानां महतामपि संक्षयः। प्रसंख्याय च दुःखानि ब्रह्मणश्चाप्यनित्यता

प्रत्येक कल्पात, मोठमोठ्या जीवांचाही विनाश होतो; दुःखांची मोजणी केली आहे आणि ब्रह्माच्याही अनित्यता सांगितली आहे.

दौरात्म्यं चैव भोगानां परिणामविनिर्णंयः। दुर्लभत्वं च मोक्षस्य वैराग्याद्दोषदर्शनम्

भोगांचे दुर्दैव त्यांच्या बदलामुळे ठरते आणि वैराग्यामुळे दोषांचा विचार करून मोक्ष किती दुर्मिळ आहे, हे दाखवले आहे.

व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य सत्त्वं ब्रह्मणि संस्थितम्। नानात्वदर्शनाच्छुद्धं ततस्तदभिवर्त्तते

व्यक्त आणि अव्यक्त या दोन्ही गोष्टी सोडून, जे ब्रह्मात स्थिर असते ते शुद्ध असते, कारण त्याला भेद दिसत नाही; म्हणून ते त्या अवस्थेला पोहोचते.

ततस्तापत्रयातीतो नीरूपाख्यो निरञ्जनः। आनन्दो ब्रह्मणः प्रोक्तो न बिभेति कुतश्चन

मग त्रिविध दुःखांपलीकडे जाऊन, निराकार आणि निर्मळ असे ब्रह्मानंद सांगितला आहे, जो कोणत्याही गोष्टीला घाबरत नाही.

कीर्त्त्यते च पुनः सर्गो ब्रह्मणोऽन्यस्य पूर्ववत्। कीर्त्त्यते ऋषिवंशश्च सर्वपापप्रणाशनः

पुन्हा, दुसऱ्या ब्रह्म्याची सृष्टी पूर्वीप्रमाणे सांगितली आहे आणि ऋषींच्या वंशाची कथा सांगितली आहे, जी सर्व पापांचा नाश करणारी आहे.

इति कृत्यसमुद्देशः पुराणस्योपवर्णितः। कीर्त्त्यन्ते जगतो ह्यत्र सर्वप्रलयविक्रियाः। प्रवृत्तयश्च भूतानां निवृत्तीनां फलानि च

अशा प्रकारे पुराणातील सर्व विषयांचा संक्षिप्त आढावा येथे दिला आहे; जगाच्या संहारातील सर्व बदल, जीवांची उत्पत्ती, त्यांचे लय आणि त्यांचे फळ येथे सांगितली आहेत.

प्रादुर्भावो वसिष्ठस्य शक्तेर्जन्म तथैव च। सौदासान्निग्रहस्तस्य विश्वामित्रकृतेन च

वसिष्ठांचा प्रादुर्भाव, शक्तीचा जन्म, तसेच सौदासाचा त्यांच्याद्वारे आणि विश्वामित्राच्या कृतीने झालेला पराभव यांचा उल्लेख केला आहे.

पराशरस्य चोत्पत्तिरदृश्यत्वं यथा विभोः। जज्ञे पितॄणां कन्यायां व्यासश्चापि यथा मुनिः

पराशराचा जन्म, प्रभूचे अदृश्य होणे, तसेच पितरांच्या कन्येतून व्यासांचा जन्म कसा झाला आणि ते कसे ऋषी झाले हे सांगितले आहे.