वायुपुराणम्

कीर्त्त्यन्ते मरुताञ्चाथ गणास्ते सप्तसप्तकाः। देवत्वं पितृवाक्येन वायुस्कन्धेन चाश्रयः

मरुत आणि त्यांचे सात-सात गट यांचं वर्णन केलं आहे; पितरांच्या वचनाने त्यांना देवपद मिळालं आणि वायूच्या सैन्यामुळे त्यांना आधार मिळाला.

दैत्यानां दानवानाञ्च गन्धर्वोरगरक्षसाम्। सर्वभूतपिशाचानां पशूनां पक्षिवीरुधाम्। उत्पत्तयश्चाप्सरसां कीर्त्त्यन्ते बहुविस्तरात्

दैत्य, दानव, गंधर्व, सर्प, राक्षस, सर्व प्रकारची जीव, पिशाच, जनावरे, पक्षी, वनस्पती आणि अप्सरांचा जन्म कसा झाला हे सविस्तर सांगितले आहे.

समुद्रसंयोगकृतं जन्मैरावतहस्तिनः। वैनतेयसमुत्पत्तिस्तथा चास्याभिषेचनम्

समुद्र मंथनामुळे इरावती हत्तीचा जन्म, गरुडाचा उगम आणि त्याचे अभिषेक यांचेही वर्णन केले आहे.

भृगूणां विस्तरश्चोक्तस्तथा चाङ्गिरसामपि। कश्यपस्य पुलस्त्यस्य तथैवात्रेर्म्महात्मनः

भृगू, अत्री, अंगिरस, कश्यप, पुलस्त्य या महान ऋषींच्या वंशाचा सविस्तर उल्लेख केला आहे.

पराशरस्य च मुनेः प्रजानां यत्र विस्तरः। देवतानामृषीणाञ्च प्रजोत्पत्तिस्ततः परम्

पराशर ऋषींच्या वंशाचे आणि त्यातून निर्माण झालेल्या जीवांचे सविस्तर वर्णन आहे, तसेच देव आणि ऋषींच्या उत्पत्तीचेही सांगितले आहे.

तिस्रः कन्याः प्रकीर्त्त्यन्ते यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः। पितृदौहित्रनिर्द्देशो देवानां जन्म चोच्यते

तीन कन्यांचा उल्लेख केला आहे, ज्यांच्यामध्ये सर्व लोकांचे आधार आहे; पितरांची नात आणि देवांचा जन्म याचेही वर्णन आहे.

विस्तरस्ते भगवतः पञ्चानां सुमहात्मनाम्। इलाया विस्तरश्चोक्त आदित्यस्य ततः परम्

पाच महान आणि पुण्यवान व्यक्तींचे सविस्तर चरित्र, तसेच इला आणि नंतर आदित्य यांचेही वर्णन केले आहे.

विकुक्षिचरितञ्चोक्तं धुन्धोश्चैव निबर्हणम्। बृहद्बलान्तसंक्षेपादिक्ष्वाक्वाद्याः प्रकीर्त्तिताः

विकुक्षीचे कृत्य, धुंधूचे नाश, आणि बृहद्बलापर्यंत इक्ष्वाकू वंशाचा संक्षिप्त उल्लेख केला आहे.

निम्यादीनां क्षितीशानां यावज्जहुगणादिति। कीर्त्त्यते विस्तरो यश्च ययातेरपि भूपतेः

निमीपासून जह्नुच्या वंशापर्यंतच्या राजांची कथा आणि ययाति राजाच्या वंशाचेही वर्णन केले आहे.

यदुवंशसमुद्देशो हैहयस्य च विस्तरः। क्रोष्टोरनन्तरं चोक्तस्तथा वंशस्य विस्तरः

यदुवंशाचा आणि हैहयांचा सविस्तर इतिहास, तसेच क्रोष्टूनंतर वंशाचा विस्तार सांगितला आहे.

ज्यामघस्य च माहात्म्यं प्रजासर्गश्च कीर्त्त्यते। देवावृधस्य त्वर्कस्य वृष्टेश्चैव महात्मनः

ज्यामघाचे महत्त्व, सृष्टीची निर्मिती, देवावृद्ध, अर्क आणि वृष्टी या महान पुरुषांचे चरित्र सांगितले आहे.

अत्रिमित्रान्वयश्चैव विष्णोर्द्दिव्याभिशंसनम्। विवस्वतोऽथ संप्राप्तिर्मणिरत्नस्य धीमतः

अत्री आणि मित्र यांच्या वंशाचा उल्लेख, विष्णूचे दिव्य स्तुती, आणि विवस्वताचा पुत्र मणिरत्न याचे आगमन सांगितले आहे.

युधा जितः प्रजासर्गः कीर्त्त्यते च महात्मनः। कीर्त्त्यते चान्वयः श्रीमान् राजर्षेर्देवमीढुषः

युधाजित या महात्म्याने केलेली सृष्टी आणि देवमीढुष या राजर्षीच्या वंशाचा गौरवशाली उल्लेख केला आहे.

पुनश्च जन्म चाप्युक्तं चरितञ्च महात्मनः। कंसस्यचापि दौरात्म्यमेकान्तेन समुद्भवः

पुन्हा त्या महात्म्याचा जन्म आणि कृत्ये सांगितली आहेत, तसेच कंसाची दुष्टता आणि त्याचा आगळा जन्मही वर्णन केला आहे.

वासुदेवस्य देवक्यां विष्णोर्ज्जन्म प्रजापतेः। विष्णोरनन्तरञ्चापि प्रजासर्गोपवर्णनम्

वासुदेव आणि देवकी यांच्या पोटी प्रजापती विष्णूचा जन्म, आणि त्यानंतर विष्णूने केलेली सृष्टी यांचे वर्णन केले आहे.

दैवासुरे समुत्पन्ने विष्णुना स्त्रीवधे कृते। संरक्षता शक्रवधं शापः प्राप्तः पुरा भृगोः। भृगुश्चोत्थापयामास दिव्यां शुक्रस्य मातरम्

देव आणि दैत्यांमध्ये संघर्ष झाला तेव्हा विष्णूंनी एका स्त्रीचा वध केला; इंद्राचे रक्षण करताना भृगूंचा शाप मिळाला; आणि भृगूने शुक्राची दिव्य माता पुन्हा जिवंत केली.

देवानामसुराणां च संग्रामा द्वादशायुताः। नारसिंहप्रभृतयः कीर्त्त्यन्ते प्राणनाशनाः

नरसिंहापासून सुरू होणाऱ्या देव आणि दैत्यांमधील बारा हजार युद्धांची, ज्यात जीवांचा संहार झाला, ती कथा सांगितली आहे.

शुक्रेणाराधनं स्थाणोर्धीरेण तपसा कृतम्। वरदानप्रलुब्धेन यत्र शर्वस्तवः कृतः। अनन्तरं विनिर्दिष्टं देवासुरविचेष्टितम्

शुक्राने कठोर तप करून शंकराची उपासना केली, वर मिळविण्याच्या इच्छेने शर्वाची स्तुती केली; त्यानंतर देव आणि दैत्यांच्या कृत्यांचे वर्णन आहे.

जयन्त्या सह सक्ते तु यत्र शुक्रे महात्मनि। असुरान्मोहयामास शुक्ररूपेण बुद्धिमान्। बृहस्पतिस्तु तान् शुक्रः शशाप सुमहाद्युतिः

जयंतीसोबत शुक्र एकत्र असताना, त्याने शुक्राचे रूप घेऊन बुद्धीने दैत्यांना मोहात पाडले; त्यानंतर बृहस्पतीने त्यांना शुक्राच्या रूपात शाप दिला.

उक्तं च विष्णुमाहात्म्यं विष्णोर्जन्मादिशब्दनम्। तुर्वसुः शुक्रदौहित्रो देवयान्यां यदोरभूत्। अनुर्द्रुह्युस्तथा पूरुर्ययातितनया नृपाः

या ठिकाणी विष्णूचे माहात्म्य, त्याच्या जन्माची आणि इतर कृत्यांची कथा सांगितली आहे. शुक्राचा नातू तुर्वसु, देवयानीपासून यदुला झाला. त्याचप्रमाणे, अनु, द्रुह्यु आणि पुरु हे ययातिचे पुत्र होते आणि हे सर्व राजे होते.

अत्र वंश्या महात्मानस्तेषां पार्थिवसत्तमाः। कीर्त्यन्ते दीर्घयशसो भूरिद्रविणतेजसः

या सर्वांच्या वंशजांमध्ये अनेक थोर पुरुष झाले, जे राजांमध्ये श्रेष्ठ, दीर्घकाळ प्रसिद्ध आणि मोठ्या संपत्ती व तेजाचे होते.

कुशिकस्य च विप्रर्षेः सम्यग्यो धर्मसंश्रयः। बार्हस्पत्यन्तु सुरभिर्यत्र शापमिहानुदत्

कुशिक या ब्राह्मण ऋषीच्या वंशाची नीटपणे धर्मावर आधारलेली मांडणी केली आहे. बृहस्पतीच्या वंशात, सुरभीने येथे एक शाप दूर केला.

कीर्त्तनं जह्नुवंशस्य शन्तनोर्वीर्यशब्दनम्। भविष्यतां तथा राज्ञामुपसंहारशब्दनम्

जाह्नू वंशाची कथा, शांतनुचे पराक्रम, तसेच भविष्यातील राजे आणि त्यांच्या वंशाचा संक्षिप्त आढावा येथे सांगितला आहे.

अनागतानां सप्तानां मनूनां चोपवर्णनम्। भौमस्यान्ते कलियुगे क्षीणे संहारवर्णनम्

येथे येणाऱ्या सात मनूंचे वर्णन केले आहे आणि पृथ्वीवरील युगाच्या शेवटी, कलियुग संपल्यावर होणाऱ्या संहाराची कथा सांगितली आहे.

परार्द्धपरयोश्चैव लक्षणं परिकीर्त्त्यते। ब्रह्मणो योजनाग्रेण परिमाणविनिर्णयः

महाकल्पाच्या दोन अर्ध्यांची लक्षणे येथे सांगितली आहेत आणि ब्रह्मदेवाच्या मोजणीसाठी योजन या प्रमाणाचा निर्णय दिला आहे.

नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिकः स्मृतः। त्रिविधः सर्व भूतानां कीर्त्त्यते प्रतिसञ्चरः

सर्व जीवांचा तात्पुरता, नैसर्गिक आणि अंतिम असे तीन प्रकारचे संहार येथे सांगितले आहेत.

अनावृष्टिर्भास्कराच्च घोरः संवर्त्तकोऽनलः। मेघो ह्येकार्णवं वायुस्तथा रात्रिर्महात्मनः

सूर्यामुळे पाऊस न पडल्याने निर्माण होणारी भयंकर ज्वाळा, मेघ, एक महासागर, वारा आणि त्या महान आत्म्याची रात्र — हे सर्व येथे वर्णन केले आहे.

संख्यालक्षणमुद्दिष्टं ततो ब्राह्मं विशेषतः। भूरादीनां च लोकानां सप्तानामुपवर्णनम्। कीर्त्त्यन्ते चात्र निरयाः पापानां रौरवादयः

संख्येचे आणि लक्षणांचे वर्णन केले आहे, विशेषतः ब्रह्माचे. भू पासून सुरू होणाऱ्या सात लोकांचे आणि पापींसाठी रौरव वगैरे नरकांचेही येथे वर्णन आहे.

ब्रह्मलोकोपरिष्टात्तु शिवस्य स्थानमुत्तमम्। यत्र संहारमायान्ति सर्वभूतानि संक्षये

ब्रह्मलोकाच्या वरती शंकराचे श्रेष्ठ स्थान आहे, जिथे संहाराच्या वेळी सर्व जीव आपली समाप्ती गाठतात.