वायुपुराणम्

सावर्णाद्याश्च कीर्त्त्यन्ते मनवो मेरुमाश्रिताः। ध्रुवस्योत्तानपादस्य प्रजासर्गोपवर्णनम्

सावर्णीपासून सुरू होणारे, मेरू पर्वतावर राहणारे मनु यांचा उल्लेख केला आहे; तसेच ध्रुव आणि उत्तानपाद यांच्या प्रजासृष्टीचं वर्णन आहे.

पृथुनापि च वैन्येन भूमेर्द्दोहप्रवर्त्तनम्। पात्राणां पयसां चैव वंशानां च विशेषणम्। ब्रह्मादिभिः पूर्वमेव दुग्धा चेयं वसुन्धरा

वैन्य पुत्र पृथुने पृथ्वीचे दुग्धदायिनी रूप सुरू केलं, त्यासाठी पात्रं, दूध आणि वंशांची वैशिष्ट्यं सांगितली आहेत; पूर्वी ब्रह्मा आणि इतरांनीही ही वसुंधरा दुग्ध केली होती.

दशभ्यस्तु प्रचेतेभ्यो मारिषायां प्रजापतेः। दक्षस्य कीर्त्त्यते जन्म सोमस्यांशेन धीमतः

दहा प्रचेतस आणि मारीषा यांच्या संयोगातून प्रजापती दक्षाचा, जो सोमाचा अंश आणि बुद्धिमान आहे, जन्म झाल्याचं सांगितलं आहे.

भूतभव्यभवेशत्वं महेन्द्राणां च कीर्त्त्यते। मन्वादिका भविष्यन्ति आख्यानैर्बहुभिर्वृताः

महेंद्रांना भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळावर प्रभुत्व असल्याचं सांगितलं आहे; मनुपासून पुढे अनेक कथा येणार आहेत.

वैवस्वतस्य च मनोः कीर्त्त्यते सर्गविस्तरः। देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्। ब्रह्मशुक्रात् समुत्पत्तिर्भृग्वादीनां च कीर्त्यते

वैवस्वत मनुच्या काळातील सृष्टीचं सविस्तर वर्णन आहे; त्या महायज्ञात देवाने वारुणी रूप धारण केलं; ब्रह्मा आणि शुक्रापासून, तसेच भृगु आणि इतरांचा जन्म सांगितला आहे.

विनिवृत्ते प्रजासर्गे चाक्षुषस्य मनोः शुभे। दक्षस्य कीर्त्त्यते सर्गो ध्यानाद्वैवस्वतैऽन्तरे

चाक्षुष मनुच्या शुभ काळात प्रजासृष्टी थांबल्यावर, वैवस्वत मन्वंतरात दक्षाने ध्यानाने सृष्टी केली, असं सांगितलं आहे.

नाशयामास शापाय आत्मनो ब्रह्मणः सुतः

शापासाठी ब्रह्मदेवाच्या पुत्राने स्वतःचं नाश केलं.

ततो दक्षोऽसृजत् कन्या वीरिण्यामेव विश्रुताः। कीर्त्त्यते धर्मसर्गश्च काश्यपस्य च धीमतः

त्यानंतर दक्षाने विरिणीत प्रसिद्ध कन्या निर्माण केल्या; धर्माची आणि बुद्धिमान कश्यपाची सृष्टीही सांगितली आहे.

अत ऊर्ध्वं ब्रह्मणश्च विष्णोश्चैव भवस्य च। एकत्वं च पृथक्त्वं च विशेषत्वं च कीर्त्यते

यानंतर ब्रह्मा, विष्णु आणि शंकर यांचं एकत्व, वेगळेपण आणि त्यांच्या वैशिष्ट्यांचं वर्णन केलं आहे.

ईशत्वाच्च यथा शप्ता जाता देवाः स्वयम्भुवा। मरुत्प्रसादो मरुतां दित्या देवांशसम्भवाः

ईश्वरपदामुळे देवांना शाप मिळून ते स्वयंभुव मनुच्या काळात जन्मले, मरुतांचा प्रसाद, दितीपासून जन्मलेले मरुत आणि देवांचे अंशावतार यांचं सांगितलं आहे.

कीर्त्त्यन्ते मरुताञ्चाथ गणास्ते सप्तसप्तकाः। देवत्वं पितृवाक्येन वायुस्कन्धेन चाश्रयः

मरुत आणि त्यांचे सात-सात गट यांचं वर्णन केलं आहे; पितरांच्या वचनाने त्यांना देवपद मिळालं आणि वायूच्या सैन्यामुळे त्यांना आधार मिळाला.

दैत्यानां दानवानाञ्च गन्धर्वोरगरक्षसाम्। सर्वभूतपिशाचानां पशूनां पक्षिवीरुधाम्। उत्पत्तयश्चाप्सरसां कीर्त्त्यन्ते बहुविस्तरात्

दैत्य, दानव, गंधर्व, सर्प, राक्षस, सर्व प्रकारची जीव, पिशाच, जनावरे, पक्षी, वनस्पती आणि अप्सरांचा जन्म कसा झाला हे सविस्तर सांगितले आहे.

समुद्रसंयोगकृतं जन्मैरावतहस्तिनः। वैनतेयसमुत्पत्तिस्तथा चास्याभिषेचनम्

समुद्र मंथनामुळे इरावती हत्तीचा जन्म, गरुडाचा उगम आणि त्याचे अभिषेक यांचेही वर्णन केले आहे.

भृगूणां विस्तरश्चोक्तस्तथा चाङ्गिरसामपि। कश्यपस्य पुलस्त्यस्य तथैवात्रेर्म्महात्मनः

भृगू, अत्री, अंगिरस, कश्यप, पुलस्त्य या महान ऋषींच्या वंशाचा सविस्तर उल्लेख केला आहे.

पराशरस्य च मुनेः प्रजानां यत्र विस्तरः। देवतानामृषीणाञ्च प्रजोत्पत्तिस्ततः परम्

पराशर ऋषींच्या वंशाचे आणि त्यातून निर्माण झालेल्या जीवांचे सविस्तर वर्णन आहे, तसेच देव आणि ऋषींच्या उत्पत्तीचेही सांगितले आहे.

तिस्रः कन्याः प्रकीर्त्त्यन्ते यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः। पितृदौहित्रनिर्द्देशो देवानां जन्म चोच्यते

तीन कन्यांचा उल्लेख केला आहे, ज्यांच्यामध्ये सर्व लोकांचे आधार आहे; पितरांची नात आणि देवांचा जन्म याचेही वर्णन आहे.

विस्तरस्ते भगवतः पञ्चानां सुमहात्मनाम्। इलाया विस्तरश्चोक्त आदित्यस्य ततः परम्

पाच महान आणि पुण्यवान व्यक्तींचे सविस्तर चरित्र, तसेच इला आणि नंतर आदित्य यांचेही वर्णन केले आहे.

विकुक्षिचरितञ्चोक्तं धुन्धोश्चैव निबर्हणम्। बृहद्बलान्तसंक्षेपादिक्ष्वाक्वाद्याः प्रकीर्त्तिताः

विकुक्षीचे कृत्य, धुंधूचे नाश, आणि बृहद्बलापर्यंत इक्ष्वाकू वंशाचा संक्षिप्त उल्लेख केला आहे.

निम्यादीनां क्षितीशानां यावज्जहुगणादिति। कीर्त्त्यते विस्तरो यश्च ययातेरपि भूपतेः

निमीपासून जह्नुच्या वंशापर्यंतच्या राजांची कथा आणि ययाति राजाच्या वंशाचेही वर्णन केले आहे.

यदुवंशसमुद्देशो हैहयस्य च विस्तरः। क्रोष्टोरनन्तरं चोक्तस्तथा वंशस्य विस्तरः

यदुवंशाचा आणि हैहयांचा सविस्तर इतिहास, तसेच क्रोष्टूनंतर वंशाचा विस्तार सांगितला आहे.

ज्यामघस्य च माहात्म्यं प्रजासर्गश्च कीर्त्त्यते। देवावृधस्य त्वर्कस्य वृष्टेश्चैव महात्मनः

ज्यामघाचे महत्त्व, सृष्टीची निर्मिती, देवावृद्ध, अर्क आणि वृष्टी या महान पुरुषांचे चरित्र सांगितले आहे.

अत्रिमित्रान्वयश्चैव विष्णोर्द्दिव्याभिशंसनम्। विवस्वतोऽथ संप्राप्तिर्मणिरत्नस्य धीमतः

अत्री आणि मित्र यांच्या वंशाचा उल्लेख, विष्णूचे दिव्य स्तुती, आणि विवस्वताचा पुत्र मणिरत्न याचे आगमन सांगितले आहे.

युधा जितः प्रजासर्गः कीर्त्त्यते च महात्मनः। कीर्त्त्यते चान्वयः श्रीमान् राजर्षेर्देवमीढुषः

युधाजित या महात्म्याने केलेली सृष्टी आणि देवमीढुष या राजर्षीच्या वंशाचा गौरवशाली उल्लेख केला आहे.

पुनश्च जन्म चाप्युक्तं चरितञ्च महात्मनः। कंसस्यचापि दौरात्म्यमेकान्तेन समुद्भवः

पुन्हा त्या महात्म्याचा जन्म आणि कृत्ये सांगितली आहेत, तसेच कंसाची दुष्टता आणि त्याचा आगळा जन्मही वर्णन केला आहे.

वासुदेवस्य देवक्यां विष्णोर्ज्जन्म प्रजापतेः। विष्णोरनन्तरञ्चापि प्रजासर्गोपवर्णनम्

वासुदेव आणि देवकी यांच्या पोटी प्रजापती विष्णूचा जन्म, आणि त्यानंतर विष्णूने केलेली सृष्टी यांचे वर्णन केले आहे.

दैवासुरे समुत्पन्ने विष्णुना स्त्रीवधे कृते। संरक्षता शक्रवधं शापः प्राप्तः पुरा भृगोः। भृगुश्चोत्थापयामास दिव्यां शुक्रस्य मातरम्

देव आणि दैत्यांमध्ये संघर्ष झाला तेव्हा विष्णूंनी एका स्त्रीचा वध केला; इंद्राचे रक्षण करताना भृगूंचा शाप मिळाला; आणि भृगूने शुक्राची दिव्य माता पुन्हा जिवंत केली.

देवानामसुराणां च संग्रामा द्वादशायुताः। नारसिंहप्रभृतयः कीर्त्त्यन्ते प्राणनाशनाः

नरसिंहापासून सुरू होणाऱ्या देव आणि दैत्यांमधील बारा हजार युद्धांची, ज्यात जीवांचा संहार झाला, ती कथा सांगितली आहे.

शुक्रेणाराधनं स्थाणोर्धीरेण तपसा कृतम्। वरदानप्रलुब्धेन यत्र शर्वस्तवः कृतः। अनन्तरं विनिर्दिष्टं देवासुरविचेष्टितम्

शुक्राने कठोर तप करून शंकराची उपासना केली, वर मिळविण्याच्या इच्छेने शर्वाची स्तुती केली; त्यानंतर देव आणि दैत्यांच्या कृत्यांचे वर्णन आहे.

जयन्त्या सह सक्ते तु यत्र शुक्रे महात्मनि। असुरान्मोहयामास शुक्ररूपेण बुद्धिमान्। बृहस्पतिस्तु तान् शुक्रः शशाप सुमहाद्युतिः

जयंतीसोबत शुक्र एकत्र असताना, त्याने शुक्राचे रूप घेऊन बुद्धीने दैत्यांना मोहात पाडले; त्यानंतर बृहस्पतीने त्यांना शुक्राच्या रूपात शाप दिला.