वायुपुराणम्

यज्ञप्रवर्त्तनञ्चैव संवादो यत्र कीर्त्यते। ऋषीणां वसुना सार्द्धं वसोश्चाधः पुनर्गतिः

यज्ञाची सुरुवात आणि त्यातील संवाद सांगितला आहे. तसेच, वसु ऋषींचा खाली पडणे आणि पुन्हा परत जाणे याचेही वर्णन आहे.

प्रश्नानां दुर्वचत्वं च स्वायम्भुवमृते मनुम्। प्रशंसा तपसश्चोक्ता युगावस्थाश्च कृत्स्नशः। द्वापरस्य कलेश्चात्र सङ्क्षेपेण प्रकीर्तनम्

स्वायंभुव मनु सोडून इतरांसाठी प्रश्नांची उत्तरे देणे किती कठीण आहे, हे सांगितले आहे. तपस्येची महती आणि सर्व युगांची स्थिती सांगितली आहे. द्वापर आणि कलियुगाचे संक्षिप्त वर्णनही येथे आहे.

देवतिर्यङ्मनुष्याणां प्रमाणानि युगेयुगे। कीर्त्यन्ते युगसामर्थ्यात् परिणाहोच्छ्रयायुषः

प्रत्येक युगात देव, पशू आणि माणसांचे प्रमाण, युगांच्या सामर्थ्यानुसार आणि त्यांच्या आयुष्यातील वाढ-घट कशी होते, हे सांगितले आहे.

शिष्टादीनां च निर्देशः प्रादुर्भावश्च कीर्त्यते। वेदस्य तद्विजातानां मंत्राणां च प्रकीर्तनम्

श्रेष्ठ लोकांचे मार्गदर्शन, त्यांचा प्रकट होणं, वेद, वेदातून जन्मलेले आणि मंत्र यांचा उल्लेख केला आहे.

शाखानां परिमाणं च वेदव्यासादिशब्दनम्। मन्वन्तराणां संहारः संहारान्ते च सम्भवः

शाखांची संख्या, 'वेदव्यास' हे नाव आणि इतर नावे, मन्वंतरांचा संहार आणि संहारानंतर निर्माण याचं वर्णन केलं आहे.

देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च। न शक्यं विस्तराद्वक्तुमित्युक्तं च समासतः

देव, ऋषी, मनु आणि पितर यांच्या सर्व कथा विस्ताराने सांगता येत नाहीत, म्हणून त्यांचा संक्षिप्त उल्लेख केला आहे.

मन्वन्तरस्य संख्या च मानुषेण प्रकीर्तिता। मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव च लक्षणम्

मन्वंतरांची मोजणी माणसांच्या हिशोबाने सांगितली आहे; आणि हेच सर्व मन्वंतरांचं मुख्य लक्षण आहे.

अतीतानागतानां च वर्त्तमानेन कीर्त्त्यते। तथा मन्वन्तराणां च प्रतिसन्धानलक्षणम्

भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमान यांचं वर्णन एकत्र केलं आहे; तसेच मन्वंतरांच्या उत्तराधिकाराचं लक्षण सांगितलं आहे.

अतीतानागतानां च प्रोक्तं स्वायम्भुवेऽन्तरे। मन्वन्तरत्रयं चैव कालज्ञानं च कीर्त्त्यते

भूतकाळ आणि भविष्यकाळ यांचा उल्लेख स्वयंभुव मन्वंतरात केला आहे; तीन मन्वंतरं आणि काळज्ञान याचंही वर्णन आहे.

मन्वन्तरेषु देवानां प्रजेशानां च कीर्त्तनम्। दक्षस्य चापि दौहित्राः प्रियाया दुहितुः सुताः

मन्वंतरांमध्ये देव आणि प्रजापती यांचा उल्लेख केला आहे; तसेच दक्षाच्या आवडत्या मुलीच्या मुलांबद्दल सांगितलं आहे.

सावर्णाद्याश्च कीर्त्त्यन्ते मनवो मेरुमाश्रिताः। ध्रुवस्योत्तानपादस्य प्रजासर्गोपवर्णनम्

सावर्णीपासून सुरू होणारे, मेरू पर्वतावर राहणारे मनु यांचा उल्लेख केला आहे; तसेच ध्रुव आणि उत्तानपाद यांच्या प्रजासृष्टीचं वर्णन आहे.

पृथुनापि च वैन्येन भूमेर्द्दोहप्रवर्त्तनम्। पात्राणां पयसां चैव वंशानां च विशेषणम्। ब्रह्मादिभिः पूर्वमेव दुग्धा चेयं वसुन्धरा

वैन्य पुत्र पृथुने पृथ्वीचे दुग्धदायिनी रूप सुरू केलं, त्यासाठी पात्रं, दूध आणि वंशांची वैशिष्ट्यं सांगितली आहेत; पूर्वी ब्रह्मा आणि इतरांनीही ही वसुंधरा दुग्ध केली होती.

दशभ्यस्तु प्रचेतेभ्यो मारिषायां प्रजापतेः। दक्षस्य कीर्त्त्यते जन्म सोमस्यांशेन धीमतः

दहा प्रचेतस आणि मारीषा यांच्या संयोगातून प्रजापती दक्षाचा, जो सोमाचा अंश आणि बुद्धिमान आहे, जन्म झाल्याचं सांगितलं आहे.

भूतभव्यभवेशत्वं महेन्द्राणां च कीर्त्त्यते। मन्वादिका भविष्यन्ति आख्यानैर्बहुभिर्वृताः

महेंद्रांना भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळावर प्रभुत्व असल्याचं सांगितलं आहे; मनुपासून पुढे अनेक कथा येणार आहेत.

वैवस्वतस्य च मनोः कीर्त्त्यते सर्गविस्तरः। देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्। ब्रह्मशुक्रात् समुत्पत्तिर्भृग्वादीनां च कीर्त्यते

वैवस्वत मनुच्या काळातील सृष्टीचं सविस्तर वर्णन आहे; त्या महायज्ञात देवाने वारुणी रूप धारण केलं; ब्रह्मा आणि शुक्रापासून, तसेच भृगु आणि इतरांचा जन्म सांगितला आहे.

विनिवृत्ते प्रजासर्गे चाक्षुषस्य मनोः शुभे। दक्षस्य कीर्त्त्यते सर्गो ध्यानाद्वैवस्वतैऽन्तरे

चाक्षुष मनुच्या शुभ काळात प्रजासृष्टी थांबल्यावर, वैवस्वत मन्वंतरात दक्षाने ध्यानाने सृष्टी केली, असं सांगितलं आहे.

नाशयामास शापाय आत्मनो ब्रह्मणः सुतः

शापासाठी ब्रह्मदेवाच्या पुत्राने स्वतःचं नाश केलं.

ततो दक्षोऽसृजत् कन्या वीरिण्यामेव विश्रुताः। कीर्त्त्यते धर्मसर्गश्च काश्यपस्य च धीमतः

त्यानंतर दक्षाने विरिणीत प्रसिद्ध कन्या निर्माण केल्या; धर्माची आणि बुद्धिमान कश्यपाची सृष्टीही सांगितली आहे.

अत ऊर्ध्वं ब्रह्मणश्च विष्णोश्चैव भवस्य च। एकत्वं च पृथक्त्वं च विशेषत्वं च कीर्त्यते

यानंतर ब्रह्मा, विष्णु आणि शंकर यांचं एकत्व, वेगळेपण आणि त्यांच्या वैशिष्ट्यांचं वर्णन केलं आहे.

ईशत्वाच्च यथा शप्ता जाता देवाः स्वयम्भुवा। मरुत्प्रसादो मरुतां दित्या देवांशसम्भवाः

ईश्वरपदामुळे देवांना शाप मिळून ते स्वयंभुव मनुच्या काळात जन्मले, मरुतांचा प्रसाद, दितीपासून जन्मलेले मरुत आणि देवांचे अंशावतार यांचं सांगितलं आहे.

कीर्त्त्यन्ते मरुताञ्चाथ गणास्ते सप्तसप्तकाः। देवत्वं पितृवाक्येन वायुस्कन्धेन चाश्रयः

मरुत आणि त्यांचे सात-सात गट यांचं वर्णन केलं आहे; पितरांच्या वचनाने त्यांना देवपद मिळालं आणि वायूच्या सैन्यामुळे त्यांना आधार मिळाला.

दैत्यानां दानवानाञ्च गन्धर्वोरगरक्षसाम्। सर्वभूतपिशाचानां पशूनां पक्षिवीरुधाम्। उत्पत्तयश्चाप्सरसां कीर्त्त्यन्ते बहुविस्तरात्

दैत्य, दानव, गंधर्व, सर्प, राक्षस, सर्व प्रकारची जीव, पिशाच, जनावरे, पक्षी, वनस्पती आणि अप्सरांचा जन्म कसा झाला हे सविस्तर सांगितले आहे.

समुद्रसंयोगकृतं जन्मैरावतहस्तिनः। वैनतेयसमुत्पत्तिस्तथा चास्याभिषेचनम्

समुद्र मंथनामुळे इरावती हत्तीचा जन्म, गरुडाचा उगम आणि त्याचे अभिषेक यांचेही वर्णन केले आहे.

भृगूणां विस्तरश्चोक्तस्तथा चाङ्गिरसामपि। कश्यपस्य पुलस्त्यस्य तथैवात्रेर्म्महात्मनः

भृगू, अत्री, अंगिरस, कश्यप, पुलस्त्य या महान ऋषींच्या वंशाचा सविस्तर उल्लेख केला आहे.

पराशरस्य च मुनेः प्रजानां यत्र विस्तरः। देवतानामृषीणाञ्च प्रजोत्पत्तिस्ततः परम्

पराशर ऋषींच्या वंशाचे आणि त्यातून निर्माण झालेल्या जीवांचे सविस्तर वर्णन आहे, तसेच देव आणि ऋषींच्या उत्पत्तीचेही सांगितले आहे.

तिस्रः कन्याः प्रकीर्त्त्यन्ते यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः। पितृदौहित्रनिर्द्देशो देवानां जन्म चोच्यते

तीन कन्यांचा उल्लेख केला आहे, ज्यांच्यामध्ये सर्व लोकांचे आधार आहे; पितरांची नात आणि देवांचा जन्म याचेही वर्णन आहे.

विस्तरस्ते भगवतः पञ्चानां सुमहात्मनाम्। इलाया विस्तरश्चोक्त आदित्यस्य ततः परम्

पाच महान आणि पुण्यवान व्यक्तींचे सविस्तर चरित्र, तसेच इला आणि नंतर आदित्य यांचेही वर्णन केले आहे.

विकुक्षिचरितञ्चोक्तं धुन्धोश्चैव निबर्हणम्। बृहद्बलान्तसंक्षेपादिक्ष्वाक्वाद्याः प्रकीर्त्तिताः

विकुक्षीचे कृत्य, धुंधूचे नाश, आणि बृहद्बलापर्यंत इक्ष्वाकू वंशाचा संक्षिप्त उल्लेख केला आहे.

निम्यादीनां क्षितीशानां यावज्जहुगणादिति। कीर्त्त्यते विस्तरो यश्च ययातेरपि भूपतेः

निमीपासून जह्नुच्या वंशापर्यंतच्या राजांची कथा आणि ययाति राजाच्या वंशाचेही वर्णन केले आहे.