वायुपुराणम्

सूर्यादीनां स्यन्दनानां ध्रुवादेव प्रकीर्त्तनम्। कीर्त्त्यते शिशुमारश्च यस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः

सूर्यादींच्या रथांचा उगम ध्रुवापासून कसा आहे, हे सांगितले जाते. तसेच, ज्याच्या शेपटीत ध्रुव स्थित आहे, त्या शिशुमार नक्षत्राचेही वर्णन केले जाते.

तारारूपाणि सर्वाणि नक्षत्राणि ग्रहैः सह। निवासा यत्र कीर्त्त्यन्ते देवानां पुण्यकारिणाम्

सर्व तारे आणि नक्षत्रे, ग्रहांसह, यांचे स्वरूप सांगितले जाते. तसेच, पुण्यवान देवतांचे निवासस्थानही येथे वर्णन केले आहे.

सूर्यरश्मिसहस्रे च वर्षशीतोष्णनिःस्रवः। प्रविभागश्च रश्मीनां नामतः कर्मतोऽर्थतः

सूर्याच्या हजारो किरणांचे, पाऊस, थंडी आणि उष्णता यांचे उत्सर्जन, आणि किरणांचे नाव, कार्य आणि हेतूनुसार विभाग कसा होतो, हे सांगितले जाते.

परिमाणगती चोक्ते ग्रहाणां सूर्यसंश्रयात्। यथा चाशु विषात् प्राप्ता शम्भोः कण्ठस्य नीलता

ग्रहांची मापे आणि गती, जी सूर्यावर अवलंबून आहेत, यांचे वर्णन केले जाते. जसे विषामुळे शंकराच्या गळ्याला निळा रंग पटकन आला, तसेच हेही सांगितले जाते.

ब्रह्मप्रसादितस्याशु विषादः शूलपाणिनः। स्तूयमानः सुरैर्विष्णुः स्तौति देवं महेश्वरम्

ब्रह्मदेवांच्या कृपेने शूलधारी देवाच्या विषाचा नाश कसा पटकन झाला, हे सांगितले जाते. देवांनी स्तुती केलेल्या विष्णूने महेश्वराची स्तुती केली, असेही येथे सांगितले आहे.

लिङ्गोद्भवकथा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी। विश्वरूपात् प्रधानस्य परिणामोऽयमद्भुतः

सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या, पुण्यदायी लिंगाच्या उत्पत्तीची कथा सांगितली जाते. तसेच, प्रधान तत्त्वाचे विश्वरूपात झालेले अद्भुत परिवर्तनही येथे वर्णन केले आहे.

पुरूरवस ऐलस्य माहात्म्यानुप्रकीर्त्तनम्। पितॄणां द्विप्रकाराणां तर्पणं चामृतस्य वै

इळाचा पुत्र पुरूरवा याचे माहात्म्य सांगितले जाते. तसेच, दोन प्रकारच्या पितरांना अमृताने तर्पण कसे केले जाते, हेही वर्णन आहे.

ततः पर्वाणि कीर्त्त्यन्ते पर्वणाञ्चैव सन्धयः। स्वर्ग लोकगतानां च प्राप्तानाञ्चाप्यधोगतिम्। पितॄणां द्विप्रकाराणां श्राद्धेनानुग्रहो महान्

यानंतर विविध पर्वांचे आणि त्यांच्या संधींचे वर्णन केले जाते. स्वर्ग किंवा इतर लोकात गेलेल्या आणि खाली गेलेल्या लोकांची स्थिती सांगितली जाते. तसेच, दोन प्रकारच्या पितरांना श्राद्धामुळे मिळणारे मोठे पुण्यही येथे सांगितले आहे.

युगसंख्याप्रमाणं च कीर्त्यते च कृते युगे। त्रेतायुगे चापकर्षाद्वार्तायाः संप्रवर्त्तनम्

युगांची संख्या आणि प्रमाण सांगितली जातात. कृतयुगात युगांची मोजणी आणि त्रेतायुगात झालेल्या अधोगतीमुळे शेतीची सुरुवात कशी झाली, हेही येथे सांगितले आहे.

वर्णानामाश्रमाणाञ्च संख्यानञ्च प्रवर्त्तनम्। वर्णानामाश्रमाणाञ्च संस्थितिर्धर्मतस्तथा

वर्ण आणि आश्रम यांची मोजणी, त्यांची स्थापना आणि धर्मानुसार त्यांचे पालन कसे करावे, हे येथे सांगितले आहे.

यज्ञप्रवर्त्तनञ्चैव संवादो यत्र कीर्त्यते। ऋषीणां वसुना सार्द्धं वसोश्चाधः पुनर्गतिः

यज्ञाची सुरुवात आणि त्यातील संवाद सांगितला आहे. तसेच, वसु ऋषींचा खाली पडणे आणि पुन्हा परत जाणे याचेही वर्णन आहे.

प्रश्नानां दुर्वचत्वं च स्वायम्भुवमृते मनुम्। प्रशंसा तपसश्चोक्ता युगावस्थाश्च कृत्स्नशः। द्वापरस्य कलेश्चात्र सङ्क्षेपेण प्रकीर्तनम्

स्वायंभुव मनु सोडून इतरांसाठी प्रश्नांची उत्तरे देणे किती कठीण आहे, हे सांगितले आहे. तपस्येची महती आणि सर्व युगांची स्थिती सांगितली आहे. द्वापर आणि कलियुगाचे संक्षिप्त वर्णनही येथे आहे.

देवतिर्यङ्मनुष्याणां प्रमाणानि युगेयुगे। कीर्त्यन्ते युगसामर्थ्यात् परिणाहोच्छ्रयायुषः

प्रत्येक युगात देव, पशू आणि माणसांचे प्रमाण, युगांच्या सामर्थ्यानुसार आणि त्यांच्या आयुष्यातील वाढ-घट कशी होते, हे सांगितले आहे.

शिष्टादीनां च निर्देशः प्रादुर्भावश्च कीर्त्यते। वेदस्य तद्विजातानां मंत्राणां च प्रकीर्तनम्

श्रेष्ठ लोकांचे मार्गदर्शन, त्यांचा प्रकट होणं, वेद, वेदातून जन्मलेले आणि मंत्र यांचा उल्लेख केला आहे.

शाखानां परिमाणं च वेदव्यासादिशब्दनम्। मन्वन्तराणां संहारः संहारान्ते च सम्भवः

शाखांची संख्या, 'वेदव्यास' हे नाव आणि इतर नावे, मन्वंतरांचा संहार आणि संहारानंतर निर्माण याचं वर्णन केलं आहे.

देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च। न शक्यं विस्तराद्वक्तुमित्युक्तं च समासतः

देव, ऋषी, मनु आणि पितर यांच्या सर्व कथा विस्ताराने सांगता येत नाहीत, म्हणून त्यांचा संक्षिप्त उल्लेख केला आहे.

मन्वन्तरस्य संख्या च मानुषेण प्रकीर्तिता। मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव च लक्षणम्

मन्वंतरांची मोजणी माणसांच्या हिशोबाने सांगितली आहे; आणि हेच सर्व मन्वंतरांचं मुख्य लक्षण आहे.

अतीतानागतानां च वर्त्तमानेन कीर्त्त्यते। तथा मन्वन्तराणां च प्रतिसन्धानलक्षणम्

भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमान यांचं वर्णन एकत्र केलं आहे; तसेच मन्वंतरांच्या उत्तराधिकाराचं लक्षण सांगितलं आहे.

अतीतानागतानां च प्रोक्तं स्वायम्भुवेऽन्तरे। मन्वन्तरत्रयं चैव कालज्ञानं च कीर्त्त्यते

भूतकाळ आणि भविष्यकाळ यांचा उल्लेख स्वयंभुव मन्वंतरात केला आहे; तीन मन्वंतरं आणि काळज्ञान याचंही वर्णन आहे.

मन्वन्तरेषु देवानां प्रजेशानां च कीर्त्तनम्। दक्षस्य चापि दौहित्राः प्रियाया दुहितुः सुताः

मन्वंतरांमध्ये देव आणि प्रजापती यांचा उल्लेख केला आहे; तसेच दक्षाच्या आवडत्या मुलीच्या मुलांबद्दल सांगितलं आहे.

सावर्णाद्याश्च कीर्त्त्यन्ते मनवो मेरुमाश्रिताः। ध्रुवस्योत्तानपादस्य प्रजासर्गोपवर्णनम्

सावर्णीपासून सुरू होणारे, मेरू पर्वतावर राहणारे मनु यांचा उल्लेख केला आहे; तसेच ध्रुव आणि उत्तानपाद यांच्या प्रजासृष्टीचं वर्णन आहे.

पृथुनापि च वैन्येन भूमेर्द्दोहप्रवर्त्तनम्। पात्राणां पयसां चैव वंशानां च विशेषणम्। ब्रह्मादिभिः पूर्वमेव दुग्धा चेयं वसुन्धरा

वैन्य पुत्र पृथुने पृथ्वीचे दुग्धदायिनी रूप सुरू केलं, त्यासाठी पात्रं, दूध आणि वंशांची वैशिष्ट्यं सांगितली आहेत; पूर्वी ब्रह्मा आणि इतरांनीही ही वसुंधरा दुग्ध केली होती.

दशभ्यस्तु प्रचेतेभ्यो मारिषायां प्रजापतेः। दक्षस्य कीर्त्त्यते जन्म सोमस्यांशेन धीमतः

दहा प्रचेतस आणि मारीषा यांच्या संयोगातून प्रजापती दक्षाचा, जो सोमाचा अंश आणि बुद्धिमान आहे, जन्म झाल्याचं सांगितलं आहे.

भूतभव्यभवेशत्वं महेन्द्राणां च कीर्त्त्यते। मन्वादिका भविष्यन्ति आख्यानैर्बहुभिर्वृताः

महेंद्रांना भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळावर प्रभुत्व असल्याचं सांगितलं आहे; मनुपासून पुढे अनेक कथा येणार आहेत.

वैवस्वतस्य च मनोः कीर्त्त्यते सर्गविस्तरः। देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्। ब्रह्मशुक्रात् समुत्पत्तिर्भृग्वादीनां च कीर्त्यते

वैवस्वत मनुच्या काळातील सृष्टीचं सविस्तर वर्णन आहे; त्या महायज्ञात देवाने वारुणी रूप धारण केलं; ब्रह्मा आणि शुक्रापासून, तसेच भृगु आणि इतरांचा जन्म सांगितला आहे.

विनिवृत्ते प्रजासर्गे चाक्षुषस्य मनोः शुभे। दक्षस्य कीर्त्त्यते सर्गो ध्यानाद्वैवस्वतैऽन्तरे

चाक्षुष मनुच्या शुभ काळात प्रजासृष्टी थांबल्यावर, वैवस्वत मन्वंतरात दक्षाने ध्यानाने सृष्टी केली, असं सांगितलं आहे.

नाशयामास शापाय आत्मनो ब्रह्मणः सुतः

शापासाठी ब्रह्मदेवाच्या पुत्राने स्वतःचं नाश केलं.

ततो दक्षोऽसृजत् कन्या वीरिण्यामेव विश्रुताः। कीर्त्त्यते धर्मसर्गश्च काश्यपस्य च धीमतः

त्यानंतर दक्षाने विरिणीत प्रसिद्ध कन्या निर्माण केल्या; धर्माची आणि बुद्धिमान कश्यपाची सृष्टीही सांगितली आहे.

अत ऊर्ध्वं ब्रह्मणश्च विष्णोश्चैव भवस्य च। एकत्वं च पृथक्त्वं च विशेषत्वं च कीर्त्यते

यानंतर ब्रह्मा, विष्णु आणि शंकर यांचं एकत्व, वेगळेपण आणि त्यांच्या वैशिष्ट्यांचं वर्णन केलं आहे.