वायुपुराणम्

सर्वञ्च तत्‌प्रधानस्य परिमाणैकदेशिकम्। सव्यासपरिमाणञ्च संक्षेपेणैव कीर्त्त्यते

या सर्वांचे मुख्य स्वरूपातील माप, व्यासासह व विना व्यास असलेली मापे, संक्षिप्तपणे येथे सांगितली आहेत.

सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पृथिव्याश्चाप्यशेषतः। प्रमाणं योजनाग्रेण साम्प्रतैरभिमानिभिः। महेन्द्राद्याः सभाः पुण्या मानसोत्तरमूर्द्धनि

सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी यांची पूर्ण मापे, सध्याच्या मान्यतांनुसार योजनांमध्ये सांगितली आहेत; तसेच महेंद्र आणि इतरांच्या पुण्य सभा मानसोत्तर पर्वताच्या शिखरावर आहेत.

अत ऊर्द्ध्वं गतिश्चोक्ता स्वर्गस्यालातचक्रवत्। नागवीथ्यजवीथ्योश्च लक्षणं परिकीर्त्त्यते

यानंतर स्वर्गाची गती, जी अग्निचक्रासारखी आहे, तसेच नागमार्ग आणि वेगवान मार्गांची वैशिष्ट्ये येथे सांगितली आहेत.

काष्ठयोर्लेखयोश्चैव मण्डलानाञ्च योजनैः। लोकालोकस्य सन्ध्याया अह्नो विषुवतस्तथा

दोन रेषा, मंडळे, लोकालोकाची सीमा, संध्या, दिवस आणि विषुवत यांची मापे योजनांमध्ये येथे सांगितली आहेत.

लोकपालाः स्थिताश्चोर्द्ध्वं कीर्त्त्यन्ते ये चतुर्दिशम्। पित्रूणां देवतानां च पन्थानौ दक्षिणोत्तरौ

चारही दिशांना वरील बाजूस असलेले लोकपाल, तसेच पितर आणि देवतांच्या दक्षिण व उत्तर मार्गांचा उल्लेख येथे केला आहे.

गृहिणां न्यासिनाञ्चोक्तौ रजःसत्त्वसमाश्रयात्। कीर्त्त्यते च पदं विष्णोर्धर्माद्या यत्र धिष्ठिताः

गृहस्थ आणि संन्यासी यांना दिलेल्या शिकवणींमध्ये रज आणि सत्त्व यांच्या प्रभावामुळे विविध प्रकारचे उपदेश सांगितले जातात. तसेच, जिथे धर्म वगैरे तत्त्वे स्थिर आहेत, त्या विष्णूच्या निवासस्थानाचे वर्णन केले जाते.

सूर्याचन्द्रमसोश्चारो ग्रहाणां ज्योतिषां तथा। कीर्त्त्यते ध्रुवसामर्थ्यात् प्रजानां च शुभाशुभम्

सूर्य आणि चंद्र यांची हालचाल, तसेच ग्रह आणि ताऱ्यांची गती सांगितली जाते. ध्रुवाच्या सामर्थ्यामुळे प्राण्यांना होणारे शुभ-अशुभ परिणामही येथे वर्णन केले आहेत.

ब्रह्मणा निर्मितः सौरः स्यन्दनोऽर्थवशात् स्वयम्। कीर्त्त्यते भगवान् येन प्रसर्पति दिवि स्वयम्

ब्रह्मदेवांनी आवश्यकतेनुसार निर्माण केलेली सूर्याची रथाची कथा सांगितली जाते, ज्यावर बसून भगवान स्वतः आकाशात संचार करतात.

स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैः ऋषिभिस्तथा। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः

त्या रथावर देव, आदित्य, ऋषी, तसेच गंधर्व, अप्सरा, गणांचे प्रमुख, सर्प आणि राक्षस हे सर्व विराजमान असतात.

अपां सारमयस्येन्दोः कीर्त्यते च रथस्तथा। वृद्धिक्षयौ च सौमस्य कीर्त्त्येते सूर्यकारितौ

पाण्याच्या सारातून बनलेल्या चंद्राच्या रथाचेही वर्णन केले जाते. सूर्यामुळे चंद्राची वाढ आणि क्षय कसे होतात, हेही सांगितले जाते.

सूर्यादीनां स्यन्दनानां ध्रुवादेव प्रकीर्त्तनम्। कीर्त्त्यते शिशुमारश्च यस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः

सूर्यादींच्या रथांचा उगम ध्रुवापासून कसा आहे, हे सांगितले जाते. तसेच, ज्याच्या शेपटीत ध्रुव स्थित आहे, त्या शिशुमार नक्षत्राचेही वर्णन केले जाते.

तारारूपाणि सर्वाणि नक्षत्राणि ग्रहैः सह। निवासा यत्र कीर्त्त्यन्ते देवानां पुण्यकारिणाम्

सर्व तारे आणि नक्षत्रे, ग्रहांसह, यांचे स्वरूप सांगितले जाते. तसेच, पुण्यवान देवतांचे निवासस्थानही येथे वर्णन केले आहे.

सूर्यरश्मिसहस्रे च वर्षशीतोष्णनिःस्रवः। प्रविभागश्च रश्मीनां नामतः कर्मतोऽर्थतः

सूर्याच्या हजारो किरणांचे, पाऊस, थंडी आणि उष्णता यांचे उत्सर्जन, आणि किरणांचे नाव, कार्य आणि हेतूनुसार विभाग कसा होतो, हे सांगितले जाते.

परिमाणगती चोक्ते ग्रहाणां सूर्यसंश्रयात्। यथा चाशु विषात् प्राप्ता शम्भोः कण्ठस्य नीलता

ग्रहांची मापे आणि गती, जी सूर्यावर अवलंबून आहेत, यांचे वर्णन केले जाते. जसे विषामुळे शंकराच्या गळ्याला निळा रंग पटकन आला, तसेच हेही सांगितले जाते.

ब्रह्मप्रसादितस्याशु विषादः शूलपाणिनः। स्तूयमानः सुरैर्विष्णुः स्तौति देवं महेश्वरम्

ब्रह्मदेवांच्या कृपेने शूलधारी देवाच्या विषाचा नाश कसा पटकन झाला, हे सांगितले जाते. देवांनी स्तुती केलेल्या विष्णूने महेश्वराची स्तुती केली, असेही येथे सांगितले आहे.

लिङ्गोद्भवकथा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी। विश्वरूपात् प्रधानस्य परिणामोऽयमद्भुतः

सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या, पुण्यदायी लिंगाच्या उत्पत्तीची कथा सांगितली जाते. तसेच, प्रधान तत्त्वाचे विश्वरूपात झालेले अद्भुत परिवर्तनही येथे वर्णन केले आहे.

पुरूरवस ऐलस्य माहात्म्यानुप्रकीर्त्तनम्। पितॄणां द्विप्रकाराणां तर्पणं चामृतस्य वै

इळाचा पुत्र पुरूरवा याचे माहात्म्य सांगितले जाते. तसेच, दोन प्रकारच्या पितरांना अमृताने तर्पण कसे केले जाते, हेही वर्णन आहे.

ततः पर्वाणि कीर्त्त्यन्ते पर्वणाञ्चैव सन्धयः। स्वर्ग लोकगतानां च प्राप्तानाञ्चाप्यधोगतिम्। पितॄणां द्विप्रकाराणां श्राद्धेनानुग्रहो महान्

यानंतर विविध पर्वांचे आणि त्यांच्या संधींचे वर्णन केले जाते. स्वर्ग किंवा इतर लोकात गेलेल्या आणि खाली गेलेल्या लोकांची स्थिती सांगितली जाते. तसेच, दोन प्रकारच्या पितरांना श्राद्धामुळे मिळणारे मोठे पुण्यही येथे सांगितले आहे.

युगसंख्याप्रमाणं च कीर्त्यते च कृते युगे। त्रेतायुगे चापकर्षाद्वार्तायाः संप्रवर्त्तनम्

युगांची संख्या आणि प्रमाण सांगितली जातात. कृतयुगात युगांची मोजणी आणि त्रेतायुगात झालेल्या अधोगतीमुळे शेतीची सुरुवात कशी झाली, हेही येथे सांगितले आहे.

वर्णानामाश्रमाणाञ्च संख्यानञ्च प्रवर्त्तनम्। वर्णानामाश्रमाणाञ्च संस्थितिर्धर्मतस्तथा

वर्ण आणि आश्रम यांची मोजणी, त्यांची स्थापना आणि धर्मानुसार त्यांचे पालन कसे करावे, हे येथे सांगितले आहे.

यज्ञप्रवर्त्तनञ्चैव संवादो यत्र कीर्त्यते। ऋषीणां वसुना सार्द्धं वसोश्चाधः पुनर्गतिः

यज्ञाची सुरुवात आणि त्यातील संवाद सांगितला आहे. तसेच, वसु ऋषींचा खाली पडणे आणि पुन्हा परत जाणे याचेही वर्णन आहे.

प्रश्नानां दुर्वचत्वं च स्वायम्भुवमृते मनुम्। प्रशंसा तपसश्चोक्ता युगावस्थाश्च कृत्स्नशः। द्वापरस्य कलेश्चात्र सङ्क्षेपेण प्रकीर्तनम्

स्वायंभुव मनु सोडून इतरांसाठी प्रश्नांची उत्तरे देणे किती कठीण आहे, हे सांगितले आहे. तपस्येची महती आणि सर्व युगांची स्थिती सांगितली आहे. द्वापर आणि कलियुगाचे संक्षिप्त वर्णनही येथे आहे.

देवतिर्यङ्मनुष्याणां प्रमाणानि युगेयुगे। कीर्त्यन्ते युगसामर्थ्यात् परिणाहोच्छ्रयायुषः

प्रत्येक युगात देव, पशू आणि माणसांचे प्रमाण, युगांच्या सामर्थ्यानुसार आणि त्यांच्या आयुष्यातील वाढ-घट कशी होते, हे सांगितले आहे.

शिष्टादीनां च निर्देशः प्रादुर्भावश्च कीर्त्यते। वेदस्य तद्विजातानां मंत्राणां च प्रकीर्तनम्

श्रेष्ठ लोकांचे मार्गदर्शन, त्यांचा प्रकट होणं, वेद, वेदातून जन्मलेले आणि मंत्र यांचा उल्लेख केला आहे.

शाखानां परिमाणं च वेदव्यासादिशब्दनम्। मन्वन्तराणां संहारः संहारान्ते च सम्भवः

शाखांची संख्या, 'वेदव्यास' हे नाव आणि इतर नावे, मन्वंतरांचा संहार आणि संहारानंतर निर्माण याचं वर्णन केलं आहे.

देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च। न शक्यं विस्तराद्वक्तुमित्युक्तं च समासतः

देव, ऋषी, मनु आणि पितर यांच्या सर्व कथा विस्ताराने सांगता येत नाहीत, म्हणून त्यांचा संक्षिप्त उल्लेख केला आहे.

मन्वन्तरस्य संख्या च मानुषेण प्रकीर्तिता। मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव च लक्षणम्

मन्वंतरांची मोजणी माणसांच्या हिशोबाने सांगितली आहे; आणि हेच सर्व मन्वंतरांचं मुख्य लक्षण आहे.

अतीतानागतानां च वर्त्तमानेन कीर्त्त्यते। तथा मन्वन्तराणां च प्रतिसन्धानलक्षणम्

भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमान यांचं वर्णन एकत्र केलं आहे; तसेच मन्वंतरांच्या उत्तराधिकाराचं लक्षण सांगितलं आहे.

अतीतानागतानां च प्रोक्तं स्वायम्भुवेऽन्तरे। मन्वन्तरत्रयं चैव कालज्ञानं च कीर्त्त्यते

भूतकाळ आणि भविष्यकाळ यांचा उल्लेख स्वयंभुव मन्वंतरात केला आहे; तीन मन्वंतरं आणि काळज्ञान याचंही वर्णन आहे.