वायुपुराणम्

एवं विवदमानास्ते दृष्ट्वा तान्वै ब्रुवन्ति ह। यस्मान्न विद्यते भेदो मनसश्चेतसश्च ह। तस्मादनुग्रहास्तेषां क्षेत्रज्ञास्ते भवन्त्युत ।। ५.

असेच वाद घालत असताना, त्यांना पाहून असे सांगितले जाते: कारण मन आणि चैतन्य यात फरक नाही, म्हणून त्यांच्या कृपेने ते क्षेत्रज्ञ होतात.

एकस्तु प्रभुशक्त्या वै बहुधा भवतीश्वरः। भूत्वा यस्माच्च बहुधा भवन्येकः पुनस्तु सः ।। ५.

तो एकच प्रभू आपल्या शक्तीने अनेक रूपे घेतो; आणि अनेक झाल्यावर पुन्हा एकच होतो.

तस्मात्सुमनसो भेदाज्जायन्ते तेजसश्च ह। मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः। सर्गादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीह प्रशंसया ।। ५.

म्हणून, मन आणि तेज यांच्या विभागामुळे, सर्व मन्वंतरांत, सर्व स्थावर आणि जंगम प्राणी सृष्टीच्या आरंभी जन्म घेतात आणि येथे गौरवाने राहतात.

प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः। जायन्ते मोहयन्तोऽन्यानीश्वरा योगमायया ।। ५.

प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी, रुद्र प्रजांचा संहार करतो; इतर नवीन जन्म घेतात आणि योगमायेच्या प्रभावाने इतरांना मोहात पाडतात.

ऐश्वर्येण चरन्तस्ते मोहयन्ति ह्यनीश्वराः। तस्माद्दोषप्रचारेषु युक्तायुक्तं न विद्यते ।। ५.

ते ऐश्वर्याने वावरतात आणि जे प्रभू नाहीत त्यांना मोहात पाडतात; म्हणून दोषांचा प्रसार होत असताना, योग्य-अयोग्य असा काही भेद राहत नाही.

भूतापवादिनो दुष्टा मध्यस्था भूतभाविनः। भूतापवादिनः शक्तास्त्रयो वेदाः प्रवादिनाम् ।। ५.

जीवांचं अस्तित्व नाकारणारे लोक वाईट असतात; जे मध्यम मार्गाने वागतात ते जीवांकडे उदासीन असतात; आणि जे जीवांचं अस्तित्व मान्य करतात तेच खरे समर्थ असतात. सत्य बोलणाऱ्यांना तीन वेद मार्गदर्शक असतात.

दृढपूर्वश्रुतत्वाच्च प्रवादाच्चैव लौकिकात्। चतुर्भिः कारणैरेभिर्यथातत्त्वं न विन्दति ।। ५.

पूर्वीचं ठाम ऐकलेलं आणि जगातलं शिकवण यामुळे, या चार कारणांमुळे, माणूस खरं तत्त्व समजू शकत नाही.

पूर्वमर्थान्तरे न्यस्ताः कालान्तरगता अपि। तेनान्यत् सन्तमप्यर्थं द्वेषान्न प्रतिपद्यते ।। ५.

पूर्वी अर्थ दुसऱ्या संदर्भात ठेवले गेले, जरी ते वेगळ्या काळातले असले तरी; म्हणून, दुसरा अर्थ असला तरी, द्वेषामुळे तो स्वीकारला जात नाही.

दर्शानां द्रव्यभूतो यो गुणभूतस्तु तेषु यः। कर्मणां मनसां कर्त्ता अभिजात्या च यो महान्। श्रुतज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्त्यते ।। ५.

सर्व मतांमध्ये जे खऱ्या अर्थाने वस्तू आहे तेच वस्तू मानावं; आणि त्यात जो गुण असतो तोच गुण. कर्म आणि मनाचे कर्ते, तसेच जन्माने मोठा असलेला, हे चार कारणांनी वेदज्ञ लोक सांगतात.

अशक्तरुष्टो जानाति देवताः प्रविभागशः। इमौ चोदाहरन्त्यत्र श्लोकौ योगेश्वरं प्रति ।। ५.

जो शक्तिहीन आणि रागावलेला असतो तो देवतांना वेगळेपणाने ओळखतो. येथे योगेश्वरासंबंधी दोन श्लोक सांगितले जातात.

आत्मनः प्रतिरूपाणि परेषाञ्च सहस्रशः। कुर्याद्योगबलम्प्राप्य तैश्च सर्वैः सहाचरेत् ।। ५.

योगाची शक्ती मिळवून, एखादा स्वतःची आणि इतरांची हजारो रूपं निर्माण करू शकतो आणि त्या सर्वांसोबत वावरू शकतो.

प्राप्नुयाद्विषयाश्चैव तथैवोग्रतपश्चरन् । संहरेच्च पुनः सर्वान् सूर्यतेजो गुणानिव ।। ५.

तो विषयही मिळवू शकतो आणि तसाच कठोर तप करून, जसा सूर्याच्या तेजाचे गुण पुन्हा एकत्र येतात, तसा सर्वांना पुन्हा एकत्र करू शकतो.

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नैमिषेयास्तपस्विनः। पप्रच्छुऋषयः श्रेष्ठं वचनस्य यथाक्रमम् ।। ६.

ही वचने ऐकल्यावर नैमिषारण्यातील तपस्वी ऋषींनी, त्या वचनानुसार, श्रेष्ठ ऋषीला विचारले.

सप्तस्विह कथं देवा जाता मन्वन्तरेष्विह। इन्द्रविष्णुप्रधानास्ते आदित्यास्तु महौजसः। एतत् प्रब्रूहि नः सर्वं विस्तराद्रोमहर्षण ।। ६.

या मन्वंतरांत सात देव कसे जन्मले, इंद्र आणि विष्णू प्रमुख, आणि बलवान आदित्य कसे निर्माण झाले, हे सर्व विस्ताराने सांग, रोमहर्षण.

एव मुक्तस्तदा सूतो विनयी ब्रह्मवादिभिः। उवाच वदतां श्रेष्ठो यथा पृष्टो महर्षिभिः ।। ६.

असं म्हटल्यावर, नम्र सूत, ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, महर्षींनी विचारल्याप्रमाणे बोलू लागला.

व्रह्मणो वै मुखात् सृष्टा यथा देवाः प्रजेप्सया। सर्व मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वतरेष्विह ।। ६.

ब्रह्मदेवाच्या तोंडातून, सृष्टीसाठी देव निर्माण झाले; या सर्वांना या मन्वंतरांत मंत्रमय देह असलेले मानले जाते.

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम्। आकूतः प्रथमस्तेषां ततस्त्वाकूतिरेव च ।। ६.

दर्श, पौर्णमास, बृहद् आणि रथंतर; त्यात प्रथम आकूती, मग पुन्हा आकूतीच.

वित्तिश्चैव सुवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च। अधीष्टस्तु ततो ज्ञेयः अधीतिश्चैव तत्त्वतः। विज्ञातिश्चैव विज्ञातो मानवो ये च द्वादश ।। ६.

वित्ती, सुवित्ती, आकूती आणि कूती; त्यानंतर अधिष्ठ, आणि खरे अर्थाने अधीती; तसेच विज्ञाती आणि विज्ञात, हे बाराही मनू.

ज्ञेयो द्वादशपुत्रश्च यश्चाब्देन समाजयेत्। तं दृष्ट्वा चाब्रवीद्ब्रह्मा जया देवानसूयत ।। ६.

हे बारा पुत्र ओळखावेत, आणि जो त्यांना एका वर्षात एकत्र करतो, त्याला पाहून ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देव जन्मावेत.'

दारा ग्रिहोत्रसंयोगे मिथ्यामारभतेति च। एवमुक्त्वा तु तं व्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।। ६.

पत्नी आणि गृहयज्ञ यांच्या संयोगात चुकीने आरंभ केला; असं सांगून ब्रह्मदेव तिथेच अदृश्य झाले.

ततस्ते नाभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं परमेष्ठिनः। सत्यस्येह तु कर्माणि वाङ्मनः कर्मजानि तु ।। ६.

मग त्यांनी परमेश्वराच्या त्या वचनाचं स्वागत केलं नाही; इथे सत्याची कर्मे म्हणजे वाणी, मन आणि कृतीतून जन्मलेली असतात.

य एवाप्यवतिष्ठन्ते दोषं दृष्ट्वा तु कर्मसु। क्षयातिशययुक्तन्तु ते दृष्ट्वा कर्मणां फलम् ।। ६.

जे लोक कर्मात दोष पाहून, कर्माच्या फळात क्षय आणि वाढ पाहतात, तेच राहतात.

जुगुप्सन्तः प्रसूतिञ्च निस्तन्द्रा निर्ममाभवन्। अजस्रं कांक्षमाणास्ते विरक्ता दोषदर्शिनः ।। ६.

जन्माला तिटकारा देऊन, ते थकले नाहीत आणि काहीही आपलं असं मानलं नाही; नेहमीच काहीतरी हवं असं वाटत असूनही, दोष पाहून ते विरक्त झाले.

अर्थं धर्मञ्च कामञ्च हित्वा ते वै व्यवस्थिताः। पौरुषं ज्ञानमास्थाय तेजः संक्षिप्य चास्थिताः ।। ६.

धन, धर्म आणि इच्छा या सर्वांचा त्याग करून, त्यांनी स्वतःच्या बळावर आणि ज्ञानावर विश्वास ठेवला, आणि आपली ऊर्जा आवरली.

तेषाञ्च तमभिप्रायं ज्ञात्वा ब्रह्मा चुकोप ह। तानब्रवीत्तदा ब्रह्मा निरुत्साहात् सुरानथ ।। ६.

त्यांचा हेतू ओळखून ब्रह्मदेव रागावले; मग उत्साह न ठेवता, ब्रह्मदेवांनी त्या देवांना सांगितले.

प्रजार्थमिह यूयं वै प्रजास्रष्टाऽस्मि नान्यथा। प्रसूयध्वं जयघ्वञ्चेत्युक्तवानस्मि यत् पुरा ।। ६.

सृष्टीसाठीच तुम्ही येथे आहात; मी प्रजांचा सर्जनकर्ता आहे, दुसऱ्या कारणासाठी नाही. मी पूर्वीच तुम्हाला सांगितले होते—'संतती वाढवा आणि विजय मिळवा.'

यस्माद्वाक्यमनादृत्य मम वैराग्यमास्थिताः। जुगुप्समानाः स्वं जन्म सन्ततिं नाभि नन्दथ ।। ६.

माझे शब्द दुर्लक्षित करून, तुम्ही वैराग्य स्वीकारले आणि स्वतःच्या जन्माचा तिरस्कार केला, म्हणून तुम्ही आपल्या संततीत आनंद मानला नाही.

कर्मणाञ्च कृतो न्यासो ह्यमृतत्त्वाभिकांक्षया। तस्माद्यूयमनादृत्य सप्तकृत्वस्तु यास्यथ ।। ६.

अमृतत्वाची इच्छा धरून, तुम्ही कर्माचा त्याग केला; म्हणून माझा अपमान करून, तुम्ही सात वेळा या जगातून जाल.

ते शप्ता ब्रह्मणा देवा जयास्तं वै प्रसादयन्। क्षमास्माकं महादेव यदज्ञानात् कृतं विभो ।। ६.

ब्रह्मदेवांनी शाप दिल्यावर, देवांनी जयाला शांत करण्याचा प्रयत्न केला आणि म्हणाले, 'महादेव, अज्ञानामुळे आमच्याकडून जे काही घडले, त्यासाठी आम्हाला माफ करा.'