वायुपुराणम्

प्रतिशापश्च रुद्रस्य दक्षादद्भुतकर्मणः। प्रतिषेधश्च वैरस्य कीर्त्यते यत्र विस्तरात्

रुद्रांचा प्रत्युत्तर शाप, दक्षाची अद्भुत कृत्ये आणि वैर टाळण्याचा सविस्तर वृत्तांत येथे सांगितला आहे.

तेषां नियोगो द्वीपेषु देशेषु च पृथक् पृथक्। स्वायम्भुवस्य सर्गस्य ततश्चाप्यनुकीर्त्तनम्

त्यांची विविध द्वीपांमध्ये आणि प्रदेशांमध्ये केलेली नेमणूक, तसेच स्वयंभुवाच्या सृष्टीचे वर्णन येथे आहे.

उक्तो नाभेर्निसर्गश्च रजसश्च महात्मनः। द्वीपानां ससमुद्राणां पर्वतानाञ्च कीर्त्तनम्

नाभी आणि महान आत्मा असलेल्या राजस यांचा जन्म, तसेच समुद्रांनी वेढलेल्या द्वीपांचे आणि पर्वतांचे वर्णन येथे सांगितले आहे.

वर्षाणाञ्च नदीनाञ्च तद्भेदानाञ्च सर्वशः। द्वीपभेदसहस्राणामन्तर्भेदश्च सप्तसु

विविध प्रदेश, नद्या आणि त्यांचे सर्व विभाग, तसेच सात द्वीपांमधील हजारो उपविभाग येथे सांगितले आहेत.

विस्तरान् मण्डलाच्चैव जम्बूद्‌वीपसमुद्रयोः। प्रमाणं योजनाग्रेण कीर्त्त्यते पर्वतैः सह

जंबूद्वीप आणि त्याच्या समुद्राचा विस्तार व परिघ, पर्वतांसह, योजनांच्या मापात येथे सांगितला आहे.

हिमवान् हेमकूटस्तु निषधो मेरुरेव च। नीलः श्वेतः शृङ्गवांश्च कीर्त्त्यन्ते वर्षपर्वताः

हिमवान, हेमकूट, निषध, मेरू, नील, श्वेत आणि शृंगवान हे प्रदेशांचे पर्वत येथे वर्णन केले आहेत.

तेषामन्तरविष्कम्भा उच्छ्रायायामविस्तराः। कीर्त्त्यन्ते योजनाग्रेण ये च तत्र निवासिनः

या पर्वतांची आतील रुंदी, उंची आणि विस्तार योजनांमध्ये सांगितला आहे, तसेच तेथे राहणाऱ्यांचाही उल्लेख केला आहे.

भारतादीनि वर्षाणि नदीभिः पर्वतैस्तथा। भूतैश्चोपनिविष्टानि गतिमद्भिर्ध्रुवैस्तथा

भारत आणि इतर प्रदेश, त्यांच्या नद्या व पर्वत, तेथे वसणारे जीव, तसेच गती असलेले स्थिर तारे येथे सांगितले आहेत.

जम्बूद्वीपादयो द्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः। ततश्चाप्यम्मयी भूमिर्लोकालोकश्च कीर्त्त्यते

जंबूद्वीप पासून सुरू होणारे सात समुद्रांनी वेढलेले द्वीप, त्यानंतर जलमय पृथ्वी आणि लोकालोक यांचे वर्णन येथे आहे.

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी। भूरादयश्च कीर्त्त्यन्ते वरणैः प्राकृतैः सह

अंडाच्या आत असलेले हे लोक, सात द्वीपांनी युक्त पृथ्वी, भूर्लोक आणि इतर लोक, तसेच त्यांचे नैसर्गिक सीमा येथे सांगितल्या आहेत.

सर्वञ्च तत्‌प्रधानस्य परिमाणैकदेशिकम्। सव्यासपरिमाणञ्च संक्षेपेणैव कीर्त्त्यते

या सर्वांचे मुख्य स्वरूपातील माप, व्यासासह व विना व्यास असलेली मापे, संक्षिप्तपणे येथे सांगितली आहेत.

सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पृथिव्याश्चाप्यशेषतः। प्रमाणं योजनाग्रेण साम्प्रतैरभिमानिभिः। महेन्द्राद्याः सभाः पुण्या मानसोत्तरमूर्द्धनि

सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी यांची पूर्ण मापे, सध्याच्या मान्यतांनुसार योजनांमध्ये सांगितली आहेत; तसेच महेंद्र आणि इतरांच्या पुण्य सभा मानसोत्तर पर्वताच्या शिखरावर आहेत.

अत ऊर्द्ध्वं गतिश्चोक्ता स्वर्गस्यालातचक्रवत्। नागवीथ्यजवीथ्योश्च लक्षणं परिकीर्त्त्यते

यानंतर स्वर्गाची गती, जी अग्निचक्रासारखी आहे, तसेच नागमार्ग आणि वेगवान मार्गांची वैशिष्ट्ये येथे सांगितली आहेत.

काष्ठयोर्लेखयोश्चैव मण्डलानाञ्च योजनैः। लोकालोकस्य सन्ध्याया अह्नो विषुवतस्तथा

दोन रेषा, मंडळे, लोकालोकाची सीमा, संध्या, दिवस आणि विषुवत यांची मापे योजनांमध्ये येथे सांगितली आहेत.

लोकपालाः स्थिताश्चोर्द्ध्वं कीर्त्त्यन्ते ये चतुर्दिशम्। पित्रूणां देवतानां च पन्थानौ दक्षिणोत्तरौ

चारही दिशांना वरील बाजूस असलेले लोकपाल, तसेच पितर आणि देवतांच्या दक्षिण व उत्तर मार्गांचा उल्लेख येथे केला आहे.

गृहिणां न्यासिनाञ्चोक्तौ रजःसत्त्वसमाश्रयात्। कीर्त्त्यते च पदं विष्णोर्धर्माद्या यत्र धिष्ठिताः

गृहस्थ आणि संन्यासी यांना दिलेल्या शिकवणींमध्ये रज आणि सत्त्व यांच्या प्रभावामुळे विविध प्रकारचे उपदेश सांगितले जातात. तसेच, जिथे धर्म वगैरे तत्त्वे स्थिर आहेत, त्या विष्णूच्या निवासस्थानाचे वर्णन केले जाते.

सूर्याचन्द्रमसोश्चारो ग्रहाणां ज्योतिषां तथा। कीर्त्त्यते ध्रुवसामर्थ्यात् प्रजानां च शुभाशुभम्

सूर्य आणि चंद्र यांची हालचाल, तसेच ग्रह आणि ताऱ्यांची गती सांगितली जाते. ध्रुवाच्या सामर्थ्यामुळे प्राण्यांना होणारे शुभ-अशुभ परिणामही येथे वर्णन केले आहेत.

ब्रह्मणा निर्मितः सौरः स्यन्दनोऽर्थवशात् स्वयम्। कीर्त्त्यते भगवान् येन प्रसर्पति दिवि स्वयम्

ब्रह्मदेवांनी आवश्यकतेनुसार निर्माण केलेली सूर्याची रथाची कथा सांगितली जाते, ज्यावर बसून भगवान स्वतः आकाशात संचार करतात.

स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैः ऋषिभिस्तथा। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः

त्या रथावर देव, आदित्य, ऋषी, तसेच गंधर्व, अप्सरा, गणांचे प्रमुख, सर्प आणि राक्षस हे सर्व विराजमान असतात.

अपां सारमयस्येन्दोः कीर्त्यते च रथस्तथा। वृद्धिक्षयौ च सौमस्य कीर्त्त्येते सूर्यकारितौ

पाण्याच्या सारातून बनलेल्या चंद्राच्या रथाचेही वर्णन केले जाते. सूर्यामुळे चंद्राची वाढ आणि क्षय कसे होतात, हेही सांगितले जाते.

सूर्यादीनां स्यन्दनानां ध्रुवादेव प्रकीर्त्तनम्। कीर्त्त्यते शिशुमारश्च यस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः

सूर्यादींच्या रथांचा उगम ध्रुवापासून कसा आहे, हे सांगितले जाते. तसेच, ज्याच्या शेपटीत ध्रुव स्थित आहे, त्या शिशुमार नक्षत्राचेही वर्णन केले जाते.

तारारूपाणि सर्वाणि नक्षत्राणि ग्रहैः सह। निवासा यत्र कीर्त्त्यन्ते देवानां पुण्यकारिणाम्

सर्व तारे आणि नक्षत्रे, ग्रहांसह, यांचे स्वरूप सांगितले जाते. तसेच, पुण्यवान देवतांचे निवासस्थानही येथे वर्णन केले आहे.

सूर्यरश्मिसहस्रे च वर्षशीतोष्णनिःस्रवः। प्रविभागश्च रश्मीनां नामतः कर्मतोऽर्थतः

सूर्याच्या हजारो किरणांचे, पाऊस, थंडी आणि उष्णता यांचे उत्सर्जन, आणि किरणांचे नाव, कार्य आणि हेतूनुसार विभाग कसा होतो, हे सांगितले जाते.

परिमाणगती चोक्ते ग्रहाणां सूर्यसंश्रयात्। यथा चाशु विषात् प्राप्ता शम्भोः कण्ठस्य नीलता

ग्रहांची मापे आणि गती, जी सूर्यावर अवलंबून आहेत, यांचे वर्णन केले जाते. जसे विषामुळे शंकराच्या गळ्याला निळा रंग पटकन आला, तसेच हेही सांगितले जाते.

ब्रह्मप्रसादितस्याशु विषादः शूलपाणिनः। स्तूयमानः सुरैर्विष्णुः स्तौति देवं महेश्वरम्

ब्रह्मदेवांच्या कृपेने शूलधारी देवाच्या विषाचा नाश कसा पटकन झाला, हे सांगितले जाते. देवांनी स्तुती केलेल्या विष्णूने महेश्वराची स्तुती केली, असेही येथे सांगितले आहे.

लिङ्गोद्भवकथा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी। विश्वरूपात् प्रधानस्य परिणामोऽयमद्भुतः

सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या, पुण्यदायी लिंगाच्या उत्पत्तीची कथा सांगितली जाते. तसेच, प्रधान तत्त्वाचे विश्वरूपात झालेले अद्भुत परिवर्तनही येथे वर्णन केले आहे.

पुरूरवस ऐलस्य माहात्म्यानुप्रकीर्त्तनम्। पितॄणां द्विप्रकाराणां तर्पणं चामृतस्य वै

इळाचा पुत्र पुरूरवा याचे माहात्म्य सांगितले जाते. तसेच, दोन प्रकारच्या पितरांना अमृताने तर्पण कसे केले जाते, हेही वर्णन आहे.

ततः पर्वाणि कीर्त्त्यन्ते पर्वणाञ्चैव सन्धयः। स्वर्ग लोकगतानां च प्राप्तानाञ्चाप्यधोगतिम्। पितॄणां द्विप्रकाराणां श्राद्धेनानुग्रहो महान्

यानंतर विविध पर्वांचे आणि त्यांच्या संधींचे वर्णन केले जाते. स्वर्ग किंवा इतर लोकात गेलेल्या आणि खाली गेलेल्या लोकांची स्थिती सांगितली जाते. तसेच, दोन प्रकारच्या पितरांना श्राद्धामुळे मिळणारे मोठे पुण्यही येथे सांगितले आहे.

युगसंख्याप्रमाणं च कीर्त्यते च कृते युगे। त्रेतायुगे चापकर्षाद्वार्तायाः संप्रवर्त्तनम्

युगांची संख्या आणि प्रमाण सांगितली जातात. कृतयुगात युगांची मोजणी आणि त्रेतायुगात झालेल्या अधोगतीमुळे शेतीची सुरुवात कशी झाली, हेही येथे सांगितले आहे.